--- title: 'Ağ İşletimi ve Otomasyon' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi' language: tr updated: '2026-08-17T04:39:12+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' lessons: 16 outcomes: - 'Trafik dağıtım ve önbellekleme katmanlarını uçtan uca tasarlar' - 'Ağ telemetrisini toplayıp anlamlı gösterge tablolarına dönüştürür' - 'Ağ yapılandırmasını kod olarak yönetir' --- # Ağ İşletimi ve Otomasyon İşletmede operatör tek bir kaldıraca dokunur ve o kaldıraç kırk özneye birden uygulanır; kurs trafik dağıtımından telemetriye ve yapılandırma otomasyonuna kadar her kararın yanlış hizmet ettiği azınlığı sayar. ## Trafik Yönetimi Katman 4 ile katman 7 dengelemenin farkı, dağıtım kurallarının kapasitesi eşit olmayan öznelerde bıraktığı kuyruk, iki vekil türünün amacı, kenar önbelleklemenin çekme ve itme modelleri, ve sınıflandırma ile şekillendirmenin kime ne ödettiği. ### Yük Dengeleyiciler Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/yuk-dengeleyiciler Aktarım katmanında çalışan dengeleyici bağlantı dağıtır, uygulama katmanında çalışan istek dağıtır; aynı kırk öznede biri 17 özneyi 438 birimle aşırır, öteki 16 özneyi 310 birimle ve aktarım katmanının kendi göstergesi kırk öznenin kırkında da aynı sayıyı gösterir. Önceki kurs sınırın nasıl **yazıldığını** ölçtü: hangi güç, hangi eşik, hangi kural dizisi, hangi ölçüt. Hiçbir ders sınırın yazıldıktan sonra ne olduğunu sormadı. Yazılan bir sınır yaşayan bir sistemde durur; yükü değişir, sapması kimseye görünmez. **Sınırı yazmak ile yazılanı işletmek ayrı işlerdir.** Buraya kadarki her karar **tek bir nesne** içindi: bir paket, bir akış, bir istemci, bir kural satırı. İşletmede böyle çalışılmaz. Operatör tek tek nesneye dokunmaz; **bir kaldıraca** dokunur — bir dağıtım kuralı, bir örnekleme oranı, bir şablon — ve o kaldıraç **kırk özneye birden** uygulanır. Bu kursun sorusu budur ve ilk kaldıraç yük dengeleyicidir. #### Kaldıraç ve Özne Kurs boyunca aynı topluluk ölçülür: **kırk özne**. Özneler birbirinin aynı değildir. Kapasiteleri 22 ile 99 birim arasında dağılır, gecikmeleri ayrıdır, üç hizmet sınıfından birine aittir ve dokuzu ilerideki bir kaldıracın dışında kalması gereken özel aygıtlardır. Toplulukta ne olduğunu **biz yazdığımız için** biliriz; ölçümün kâhini (oracle) kurgunun kendisidir. Ölçülen şey kaldıracın niteliği değildir. **Bir işletme kararının sayısı, kaç özneye yanlış hizmet ettiğidir.** Kaldıraç tektir, özne kırktır ve aradaki farkı taşıyan azınlığa bu kursta **kaldıracın kuyruğu (tail)** denir. Kuyruk bu kursta yalnız bu duyudadır: kaldıracın yanlış hizmet ettiği özneler kümesi. Kuyruğun iki ayrı sayısı vardır ve her ölçümde ikisi de yazılır. Birincisi **kaç özne** kuyrukta kaldığıdır. İkincisi, kuyruktakilerin **kaçının kaldıracın kendi göstergesinde görünmediğidir**. Bu ders ikincinin en temiz örneğiyle başlar. Ortalamanın neden yeterli olmadığı burada görülür. Kırk özneye bölünen bir yük, ortalamada her zaman kapasitenin altında kalabilir ve aynı anda birkaç özne kapasitesinin çok üstünde olabilir. Ortalama, dağılımın **iki ucunu birden** aynı sayıya katar: aşan öznenin fazlası ile boşta duran öznenin eksiği toplamda birbirini götürür. Kuyruk ölçüsü tam olarak bu götürmeyi reddeder. Bu yüzden aşağıdaki her tabloda aşan özne ile boşta kalan birim **ayrı sütunlardır** ve hiçbir ölçümde tek bir sayıya indirgenmez. #### Dengeleyici Neyi Okur **Yük dengeleyici (load balancer)**, gelen işi bir özne kümesine bölen aracıdır. Rolü ve katmanlara göre ayrımı Sistem Tasarımı müfredatının Trafik Katmanı kursunda kuruldu; o anlatı burada tekrarlanmaz. Fark tek cümledir: **orada dengeleyicinin tasarımı ölçüldü, burada tek bir kaldıracın kapasitesi eşit olmayan kırk öznede bıraktığı kuyruk ölçülür.** Ayrımın bu ders için önemli olan yanı, dengeleyicinin **neyi okuyabildiğidir**. **Aktarım katmanında** çalışan dengeleyici bağlantı dörtlüsünü görür: kaynak ve hedef adres, kaynak ve hedef bağlantı noktası. Bağlantının içindekini açmaz. Dağıtım birimi bu yüzden **bağlantıdır**: gelen her yeni bağlantıyı bir özneye bağlar ve o bağlantı kapanana kadar oraya bağlı kalır. **Uygulama katmanında** çalışan dengeleyici bağlantıyı kendinde sonlandırır, isteği okur ve öznelere kendi açtığı bağlantılar üzerinden iletir. Dağıtım birimi **istektir**. İsteğin yolunu ve başlık alanlarını okuyabildiği için özneleri sınıflara ayırıp her sınıfı ayrı bir havuza yollayabilir. İkisi arasındaki seçim bir yapılandırma satırıdır: ```text # öğretilen yapılandırma dökümü, çalıştırılmamıştır dengeleyici aktarim { dinle *:443 birim baglanti kural sirali havuz ozne-01 ... ozne-40 } dengeleyici uygulama { dinle *:443 birim istek kural sirali eslesme /etkilesim/* -> havuz-etkilesim eslesme /toplu/* -> havuz-toplu eslesme /yedek/* -> havuz-yedek } ``` Bu döküm bir belge, bir ölçüm değil. Sayılar aşağıdaki ölçümden gelir. #### Denetim de Bir Kaldıraçtır Dengeleyicinin dağıtımdan başka bir kaldıracı daha vardır: **sağlık denetimi (health check)**. Bir aralık, bir zaman aşımı ve ard arda kaç başarısızlığın öznenin havuzdan çıkarılmasına yeteceği yazılır. Yazılan bu üç sayı da tek tek özneye değil, **kırkına birden** uygulanır. Denetimin var olup olmamasının hizmete etkisi Sistem Tasarımı müfredatının Trafik Katmanı kursunda ölçüldü ve burada tekrarlanmıyor. Fark tek cümledir: **orada denetimin varlığı ölçüldü, burada tek bir eşiğin kırk öznede bıraktığı kuyruk.** Eşiğin kuyruğu iki uçludur ve uçlar birlikte kapanmaz. Zaman aşımı gevşek yazılırsa, yavaşlamış ama hâlâ yanıt veren özne sağlıklı sayılır ve kendisine iş yönlendirilmeye devam eder; kuyruk, o özneye giden isteklerdir. Zaman aşımı sıkı yazılırsa, gecikmesi zaten yüksek olan özneler denetimden geçemez ve havuzdan düşer; kuyruk bu kez düşen öznelerin yükünü üstlenen kalan öznelerdir. Kırk öznenin gecikmeleri birbirinden ayrı olduğu için **tek bir zaman aşımı ikisini birden yapamaz.** Denetimin okuduğu şeyin öznenin **kendi bildirimi** olduğu da unutulmamalı: özne sağlıklı olduğunu söyler, denetim buna inanır. Uygulama Katmanı Protokolleri kursunun bıraktığı gözlem burada da geçerlidir — bildirimi doğrulayan bir şey yoktur, yalnızca bildirimin gelmemesi bir bilgidir. Aynı ikilik özne havuzdan çıkarılırken de görülür. Çıkarma anında var olan bağlantılar kesilmez, bir **boşaltma (draining)** süresi tanınır. Bu süre de tek bir sayıdır ve kırk özneye birden uygulanır: uzun yazılırsa arızalı öznenin üstündeki iş uzun süre orada kalır, kısa yazılırsa yarım kalmış işler kesilir. Kaldıraç aynı kaldıraçtır; yalnız kuyruğun kimden oluştuğu değişir. #### Kaldıracın Kendi Göstergesi Aktarım katmanındaki dengeleyicinin sayabildiği tek şey bağlantıdır. Sıralı bir kuralla dağıtım yaptığında kendi sayacı, tanımı gereği, kırk öznenin kırkında da **aynı değeri** gösterir. Gösterge düzdür ve düz olması kuralın doğruluğunun kanıtı gibi okunur. Oysa bağlantıların taşıdığı iş eşit değildir. Kalıcı bağlantı bir isteği de taşır, otuz isteği de. Dengeleyici bunu göremez, çünkü göremediği şey bağlantının içidir. **Eşit dağıtılan şey ile öznenin gerçekten yüklendiği şey aynı değildir** ve ikisinin arasındaki fark kaldıracın göstergesine hiç yansımaz. Uygulama katmanındaki dengeleyici bu farkı kapatır: istek sayar, istek dağıtır, göstergesi gerçek iş birimini gösterir. Ölçüm bunun ne kadarını çözdüğünü sorar. Ölçümün varsayımları: - **TY1** — Kırk özne kursun sabit kümesidir; kapasite, gecikme ve sınıf alanları ölçüm boyunca değiştirilmez. Kâhin bu kümenin kendisidir. - **TY2** — Dört yüz bağlantı üretilir ve her biri değişken sayıda istek taşır. Bağlantıların sekizde biri uzun ömürlüdür ve yirmi ile kırk arasında istek taşır; kalanı bir ile dört arasında. - **TY3** — Dengeleyici sıralı kuralla dağıtır. Kural üç ölçümde de aynıdır; **değişen tek şey dağıtımın birimidir** — bağlantı, istek, ya da sınıf havuzundaki istek. - **TY4** — Aktarım katmanındaki dengeleyici bağlantının taşıdığı istek sayısını okuyamaz; uygulama katmanındaki okur. Kurgu bu ayrımı doğrudan kodlar. - **TY5** — Kapasite bir öznenin aynı anda karşılayabileceği istek sayısıdır. Bu sayının üstüne çıkan her birim aşımdır; altında kalan her birim boştadır. - **TY6** — Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir bağlantı açılmaz. Sayılan şey kurgudaki dağıtımın kendisidir. #### Ölçüm ```python """Katman 4 ile katman 7 dengeleme: ayni kirk oznede iki kaldirac.""" TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": SINIFLAR[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def baglantilar(sayi=400, tohum=TOHUM + 11): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): uzun = r(8) == 0 liste.append({"istek": 20 + r(21) if uzun else 1 + r(4), "sinif": SINIFLAR[r(3)]}) return liste def katman4(bag, oz): """Bagi dagitir; bagin kac istek tasidigini bilmez.""" pay = {o["no"]: 0 for o in oz} sayac = {o["no"]: 0 for o in oz} for i, b in enumerate(bag): o = oz[i % len(oz)] sayac[o["no"]] += 1 pay[o["no"]] += b["istek"] return pay, sayac def katman7(bag, oz, havuzla): """Istegi dagitir; istenirse sinifin havuzuna.""" havuz = {s: [o for o in oz if o["sinif"] == s] for s in SINIFLAR} sayac = {s: 0 for s in SINIFLAR} pay, i = {o["no"]: 0 for o in oz}, 0 for b in bag: h = havuz[b["sinif"]] if havuzla else oz for _ in range(b["istek"]): if havuzla: pay[h[sayac[b["sinif"]] % len(h)]["no"]] += 1 sayac[b["sinif"]] += 1 else: pay[h[i % len(h)]["no"]] += 1 i += 1 return pay def asan(pay, oz): s = b = 0 for o in oz: f = pay[o["no"]] - o["kapasite"] if f > 0: s, b = s + 1, b + f return s, b oz, bag = ozneler(), baglantilar() print(f"özne {len(oz)} | toplam kapasite {sum(o['kapasite'] for o in oz)} | " f"en küçük {min(o['kapasite'] for o in oz)} en büyük {max(o['kapasite'] for o in oz)}") print(f"bağlantı {len(bag)} | istek {sum(b['istek'] for b in bag)}") for s in SINIFLAR: h = [o for o in oz if o["sinif"] == s] print(f" {s:10s} özne {len(h):2d} kapasite {sum(o['kapasite'] for o in h):5d} " f"istek {sum(b['istek'] for b in bag if b['sinif'] == s):5d}") pay4, sayac = katman4(bag, oz) olcum = (("katman 4 (bağlantı)", pay4), ("katman 7 (istek)", katman7(bag, oz, False)), ("katman 7 (sınıf havuzu)", katman7(bag, oz, True))) print() print(f"{'kaldıraç':<24s} {'aşan':>5s} {'aşan birim':>11s} {'boşta':>7s} " f"{'en az':>6s} {'en çok':>7s} {'hiç yük almayan':>16s}") for ad, pay in olcum: s, b = asan(pay, oz) print(f"{ad:<24s} {s:5d} {b:11d} " f"{sum(max(0, o['kapasite'] - pay[o['no']]) for o in oz):7d} " f"{min(pay.values()):6d} {max(pay.values()):7d} " f"{sum(1 for o in oz if pay[o['no']] == 0):16d}") print() print(f"katman 4'ün kendi göstergesi — bağlantı sayısı: en az {min(sayac.values())}, " f"en çok {max(sayac.values())}; kapasitesini aşan {asan(pay4, oz)[0]} özne " f"bu göstergede görünmez") ``` ``` özne 40 | toplam kapasite 2336 | en küçük 22 en büyük 99 bağlantı 400 | istek 2193 etkilesim özne 11 kapasite 580 istek 655 toplu özne 20 kapasite 1346 istek 700 yedek özne 9 kapasite 410 istek 838 kaldıraç aşan aşan birim boşta en az en çok hiç yük almayan katman 4 (bağlantı) 17 438 581 21 164 0 katman 7 (istek) 16 310 453 54 55 0 katman 7 (sınıf havuzu) 18 558 701 35 94 0 katman 4'ün kendi göstergesi — bağlantı sayısı: en az 10, en çok 10; kapasitesini aşan 17 özne bu göstergede görünmez ``` #### Kuyruk Nerede Son satır dersin çekirdeğidir. Aktarım katmanındaki dengeleyicinin sayacı kırk öznenin kırkında da **10** gösteriyor; en az ile en çok arasında hiç fark yok. Aynı anda kırk öznenin **17**'si kapasitesini aşmış durumda ve gerçek yük **21** ile **164** arasında dağılıyor. Kaldıraç doğru çalışıyor — kendi tanımına göre. **Kuyruk, kaldıracın ölçtüğü boyutta görünmüyor.** Uygulama katmanına geçmek bunun bir kısmını çözüyor. İstek dağıtıldığında yük **54** ile **55** arasına sıkışıyor; artık gösterge gerçekten dağıtılan şeyi gösteriyor. Ama aşan özne **17**'den **16**'ya, aşan birim **438**'den **310**'a iniyor. Kırk öznede kazanılan **tek bir özne**. Kırk öznelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir; bir öznelik kazanç tam olarak o eşiktedir ve daha küçük bir fark bu kümeyle savunulamaz. Kazancın küçük kalmasının nedeni açık. Uygulama katmanı **eşit istek** dağıtıyor, ama özneler eşit değil: kapasiteler **22** ile **99** arasında. Herkese 54 istek düşürmek, 22 kapasiteli özne için üç katlık bir aşım, 99 kapasiteli özne için yarı yarıya boşluktur. Kaldıracın çözünürlüğünü artırmak kuyruğu **taşıdı**, kaldırmadı. Üçüncü satır bunu daha net söylüyor. Sınıf havuzu, uygulama katmanının kazandırdığı asıl yeteneği kullanıyor: istek yoluna bakıp özneyi seçmek. Sonuç **daha kötü** — aşan özne **18**, aşan birim **558**. Sebep üstteki üç satırda duruyor: yedek sınıfı **9** özne ve **410** kapasite taşıyor ama **838** istek alıyor; toplu sınıfı **20** özne ve **1346** kapasiteyle **700** istek alıyor. Havuzlara ayırmak, kapasitesi olan özneleri kullanılamaz hâle getirdi. Boşta kalan birim **453**'ten **701**'e çıktı. Dördüncü sütun bu yüzden ölçümün parçasıdır. Üç kaldıraçta da **hiç yük almayan özne 0**: hiçbir özne dışarıda kalmıyor, kimse kapının önünde değil. Yine de sistemde **581**, **453** ve **701** birim boşta duruyor. Yalnız aşımı sayan bir gösterge bu sütunu hiç göstermez ve kapasitenin dörtte birinin kullanılmadığını söylemez. Bu tabloyu yazabilmemizin tek nedeni kapasiteleri **bilmemizdir**. İşletmede böyle bir sütun hazır durmaz: dengeleyici öznenin kapasitesini ölçmez, ona verdiği işi sayar. Aşım sütunu ancak kapasite başka bir yerden — özne başına ayrı bir ölçümden — getirildiğinde hesaplanabilir; getirilmezse gösterge yine düzdür ve yine yanlış değildir. Bu dersin kurgusunda kâhin elimizde olduğu için iki sütunu yan yana koyabiliyoruz ve kursun geri kalanının sorduğu şey tam olarak budur: **kaldıracın göstergesi ile kaldıracın sonucu arasındaki fark nereden okunur?** Sonraki iki konu, önce trafiğin kendisinde, sonra telemetride bu farkı sayacak. #### Özet - İşletmenin birimi tek nesne değil **kaldıraçtır**: operatör bir kural yazar, kural kırk özneye birden uygulanır ve ölçülen şey kaldıracın yanlış hizmet ettiği azınlık, yani **kuyruktur**. - Aktarım katmanındaki dengeleyici **bağlantı** dağıtır ve bağlantının taşıdığı isteği göremez; kendi göstergesi kırk öznede de **10** gösterirken gerçek yük **21** ile **164** arasındadır ve **17** özne kapasitesini aşmıştır. - Uygulama katmanındaki dengeleyici **istek** dağıtır ve yükü **54–55** aralığına sıkıştırır; aşan özne yalnız **16**'ya, aşan birim **310**'a iner. Kırk öznede kazanç **bir öznedir**. - Eşit istek dağıtmak eşit yük değildir: kapasiteler **22** ile **99** arasında olduğu için aynı pay bir özne için aşım, başkası için boşluktur. - Sınıf havuzuna ayırmak kuyruğu büyütür — aşan özne **18**, boşta kalan birim **701** — çünkü havuzların kapasitesi ile aldıkları istek birbirini tutmaz. - Sağlık denetimi de tek bir kaldıraçtır ve kuyruğu iki uçludur: gevşek eşik yavaşlamış özneye iş yollamayı sürdürür, sıkı eşik gecikmesi yüksek özneleri düşürüp yüklerini kalanlara bindirir; kırk öznenin gecikmesi ayrı olduğu için tek eşik ikisini birden kapatmaz. #### Sonraki Adım Bu derste kural üç ölçümde de aynıydı: sıralı dağıtım. Değişen tek şey dağıtımın birimiydi ve birim değiştirmek kuyruğu kırkta bir kadar oynattı. Öyleyse asıl soru birim değil **kuralın kendisidir**: yükü kapasiteye göre bölen ya da her adımda en az yüklü özneyi seçen bir kural, kuyruğu gerçekten kaldırır mı? Sonraki ders üç dağıtım kuralını aynı kırk öznede ve iki ayrı yükte yan yana koyar ve kuralı iyileştirmenin kuyruğa ne yaptığını — kaldırıp kaldırmadığını, yoksa yalnız kimin kuyrukta olacağını mı seçtiğini — sayar. ### Yük Dengeleme Algoritmaları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/yuk-dengeleme-algoritmalari Dört dağıtım kuralı aynı kırk öznede iki ayrı yükte koşturulur; yük 1200'de aşan özne 6 / 0 / 0, yük 2600'de 23 / 40 / 40 ve aşan birim 533 / 245 / 264 çıkar, 1200'de 1160 birim boşta durur ve oransal kuralın aşım sütununu temiz gösteren şey dağıtmadığı 19 birimdir. Önceki ders kuralı sabit tuttu ve yalnız dağıtımın birimini değiştirdi: bağlantı yerine istek. Kırk öznelik kümede kazanç tek bir özneydi. Öyleyse asıl soru birimde değil **kuralın kendisindedir**. Yükü kapasiteye göre bölen ya da her adımda en az yüklü özneyi seçen bir kural, kuyruğu gerçekten kaldırır mı? Bu dersin ölçtüğü şey budur ve yanıtı tek bir tabloda iki ayrı yükle verilir. Kuralın "iyi" olması bir yükte doğru, başka bir yükte yanıltıcı çıkar. #### Dört Kural Dağıtım kuralı, gelen bir işi kırk özneden birine bağlayan işlevdir. Dört kural ölçülür ve dördü de birbirinden **neyi okuduğuyla** ayrılır. **Sıralı (round robin)** hiçbir şey okumaz. Özneleri sırayla dolaşır ve her işi bir sonrakine verir. Durum tutmaz, kapasiteyi bilmez, anlık yükü bilmez. **Kapasiteye göre** dağıtım her özneye kapasitesiyle orantılı bir pay ayırır. Kapasiteyi okur ama anlık yükü okumaz: payları baştan hesaplar ve öyle dağıtır. **En az bağlantı (least connections)** her adımda o an en az yüklü özneyi seçer. Burada ölçülen biçimi ağırlıklıdır: karşılaştırma ham bağlantı sayısına değil, **bağlantı sayısının kapasiteye oranına** bakar. Hem kapasiteyi hem anlık yükü okur ve bu yüzden dört kuralın en pahalısıdır — her karar için kırk öznenin durumunu görmesi gerekir. **Tutarlı karma (consistent hashing)** işin bir anahtarını — oturum kimliği, istemci adresi — bir halka üzerine düşürür ve halkada saat yönünde ilk özneye verir. Kapasiteyi de anlık yükü de okumaz; okuduğu tek şey anahtardır. Küme değişmediği sürece aynı anahtar hep aynı özneye gider; özne eklendiğinde ya da çıkarıldığında anahtarların yalnız küçük bir bölümü yer değiştirir — aşağıdaki ölçüm bu payı sayar. Bu kuralların karşılaştırması Sistem Tasarımı müfredatının Trafik Katmanı kursunda yapıldı ve algoritma listesi burada tekrarlanmıyor. Fark tek cümledir: **orada kuralların tasarım ölçütleri karşılaştırıldı, burada tek bir kuralın kapasitesi eşit olmayan kırk öznede bıraktığı kuyruk sayılır.** Kural bir yapılandırma satırıdır ve dördü de aynı yere yazılır: ```text # öğretilen kural sözdizimi, çalıştırılmamıştır havuz ana { kural sirali } havuz ana { kural kapasiteye-gore agirlik ozne-01 22 agirlik ozne-09 99 } havuz ana { kural en-az-baglanti olcut acik-baglanti / agirlik } havuz ana { kural tutarli-karma anahtar oturum-kimligi sanal 128 } ``` #### İki Yük, Tek Küme Kırk öznenin toplam kapasitesi **2336** birimdir. Ölçüm bu sayının iki yanında yapılır. **Yük 1200** toplam kapasitenin yarısından biraz fazladır. Burada sistemde bol yer vardır ve aşım tamamen dağıtımın kusurudur: doğru bölünseydi hiçbir özne aşmazdı. **Yük 2600** toplam kapasitenin üstündedir. Burada aşım kaçınılmazdır ve hiçbir kural onu sıfırlayamaz. Sorulabilecek tek soru, aşımın **kime** ve **ne kadar** düşeceğidir. Arada bir de **yük 2000** ölçülür; kapasitenin altındadır ama sıkışıklık başlamıştır. Ölçümün varsayımları: - **TY7** — Kırk özne kursun sabit kümesidir ve bu derste değiştirilmez; kapasiteler **22** ile **99** arasındadır ve kâhin kümenin kendisidir. - **TY8** — Yük bölünebilir birimlerden oluşur; bir birim bir öznede bir birim kapasite tüketir. Yükün sınıfı ya da gecikmesi bu derste dağıtıma girmez. - **TY9** — Dört kural da **aynı yük ve aynı küme** üzerinde koşturulur. Kurallar arasındaki tek fark okudukları alandır. - **TY10** — Kapasiteye göre dağıtım payları tam sayıya **aşağı yuvarlar**; artan birimler yeniden dağıtılmaz. Bu, kuralın kendi tanımının parçasıdır ve ölçümde ayrı bir sütun olarak sayılır. - **TY11** — En az bağlantı kuralı eşitlik durumunda küçük numaralı özneyi seçer; seçim belirlenimcidir ve koşum yinelendiğinde aynı sonucu verir. - **TY12** — Tutarlı karma her özneyi halka üzerinde **128** sanal nokta ile temsil eder ve anahtar olarak işin sıra numarasını kullanır. Karma işlevi belirlenimcidir. - **TY13** — Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir bağlantı açılmaz, hiçbir istek gönderilmez. Sayılan şey kurgudaki dağıtımın kendisidir. #### Ölçüm ```python """Dort dagitim kurali ayni kirk oznede: kuyruk kalkmiyor, yer degistiriyor.""" import bisect TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") HALKA = 1 << 20 def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": SINIFLAR[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def karma(x): x = (x * 2654435761) & 0xFFFFFFFF x ^= x >> 16 x = (x * 2246822507) & 0xFFFFFFFF x ^= x >> 13 return x % HALKA def dagit(yuk, oz, kural, sanal=128): """Tek bir kural kirk ozneye yuk dagitir; anahtar -> ozne eslemesi de doner.""" pay, esle = {o["no"]: 0 for o in oz}, {} if kural == "sirali": for i in range(yuk): esle[i + 1] = oz[i % len(oz)]["no"] pay[esle[i + 1]] += 1 elif kural == "kapasiteye gore": toplam = sum(o["kapasite"] for o in oz) for o in oz: pay[o["no"]] = yuk * o["kapasite"] // toplam elif kural == "en az baglanti": for i in range(yuk): en = min(oz, key=lambda o: (pay[o["no"]] / o["kapasite"], o["no"])) esle[i + 1] = en["no"] pay[en["no"]] += 1 elif kural == "tutarli karma": h = sorted((karma(o["no"] * 7919 + k), o["no"]) for o in oz for k in range(sanal)) nok = [p for p, _ in h] for a in range(1, yuk + 1): esle[a] = h[bisect.bisect_left(nok, karma(a)) % len(h)][1] pay[esle[a]] += 1 return pay, esle def asan(pay, oz): """Kapasitesini asan ozne sayisi ve asan birim toplami.""" sayi = birim = 0 for o in oz: fazla = pay[o["no"]] - o["kapasite"] if fazla > 0: sayi, birim = sayi + 1, birim + fazla return sayi, birim KURALLAR = ("sirali", "kapasiteye gore", "en az baglanti", "tutarli karma") oz = ozneler() print(f"özne {len(oz)} | toplam kapasite {sum(o['kapasite'] for o in oz)} | " f"en küçük {min(o['kapasite'] for o in oz)} en büyük {max(o['kapasite'] for o in oz)}") print() print(f"{'kural':<16s} {'yük':>5s} {'aşan özne':>10s} {'aşan birim':>11s} " f"{'boşta kalan':>12s} {'dağıtılmayan':>13s} {'hiç yük almayan':>16s}") for kural in KURALLAR: for yuk in (1200, 2000, 2600): pay, _ = dagit(yuk, oz, kural) s, b = asan(pay, oz) print(f"{kural:<16s} {yuk:5d} {s:10d} {b:11d} " f"{sum(max(0, o['kapasite'] - pay[o['no']]) for o in oz):12d} " f"{yuk - sum(pay.values()):13d} " f"{sum(1 for o in oz if pay[o['no']] == 0):16d}") kalan = [o for o in oz if o["no"] != 20] print() print(f"{'kural':<16s} {'20 no.lu öznenin payı':>22s} {'çıkarılınca taşınan':>20s}") for kural in ("sirali", "en az baglanti", "tutarli karma"): pay, once = dagit(1200, oz, kural) _, sonra = dagit(1200, kalan, kural) print(f"{kural:<16s} {pay[20]:22d} " f"{sum(1 for a in once if once[a] != sonra[a]):20d}") ``` ``` özne 40 | toplam kapasite 2336 | en küçük 22 en büyük 99 kural yük aşan özne aşan birim boşta kalan dağıtılmayan hiç yük almayan sirali 1200 6 24 1160 0 0 sirali 2000 14 239 575 0 0 sirali 2600 23 533 269 0 0 kapasiteye gore 1200 0 0 1156 20 0 kapasiteye gore 2000 0 0 357 21 0 kapasiteye gore 2600 40 245 0 19 0 en az baglanti 1200 0 0 1136 0 0 en az baglanti 2000 0 0 336 0 0 en az baglanti 2600 40 264 0 0 0 tutarli karma 1200 7 66 1202 0 0 tutarli karma 2000 13 277 613 0 0 tutarli karma 2600 22 559 295 0 0 kural 20 no.lu öznenin payı çıkarılınca taşınan sirali 30 1181 en az baglanti 15 1181 tutarli karma 29 29 ``` #### İyi Kural Kuyruğu Kaldırmadı Yük 1200 satırları kuralı iyileştirmenin işe yaradığını söylüyor. Sıralı dağıtım **6** özneyi aşırıyor; kapasiteye göre dağıtım ve en az bağlantı **hiçbirini**. Aşan birim **24**'ten **0**'a iniyor. Buraya kadar bakan bir okuma, doğru kuralın kuyruğu kaldırdığı sonucuna varırdı. Yük 2600 satırları bunu tersine çeviriyor. Sıralı dağıtım **23** özneyi aşırıyor; kapasiteye göre dağıtım ve en az bağlantı **kırk öznenin kırkını birden**. İyi olduğu söylenen iki kural, aşan özne sayısını sıfırdan kırka çıkardı. Aşan birim sütunu tam ters yönde okunuyor: sıralı **533**, kapasiteye göre **245**, en az bağlantı **264**. Yani sıralı kural az sayıda özneyi çok, ötekiler bütün özneleri az aşırıyor. **Kuyruk kalkmadı; acı herkese yayıldı.** Bu iki okumadan hangisinin doğru olduğu ölçünün kararı değildir. Yirmi üç öznenin ağır aşımı ile kırk öznenin hafif aşımı arasındaki seçim bir **politika** kararıdır: kırk özne biraz yavaşlasın mı, yoksa on yedisi hiç etkilenmesin ve yirmi üçü ağır etkilensin mi? Ölçüm bu soruyu yanıtlamaz, yalnız iki seçeneğin sayısını yan yana koyar. Yükün toplam kapasitenin üstünde olduğu yerde bir alt sınır da vardır. Toplam kapasite **2336**, yük **2600**; aradaki fark **264** birimdir ve yükün tamamını yerleştiren hiçbir kural bunun altına inemez. En az bağlantı kuralının aşan birimi tam olarak **264**'tür — yani bu kural, yerleştirilebilecek en iyi dağıtımı bulmuştur. Daha iyisi yoktur. #### Aşım Sütununun Görmediği O zaman kapasiteye göre dağıtımın **245**'i nedir? Alt sınırın altında bir sayı, ancak yükün tamamı yerleştirilmediğinde çıkabilir. Sağdaki **dağıtılmayan** sütunu bunu söylüyor. Oransal kural her özneye düşen payı tam sayıya aşağı yuvarlıyor ve artan birimleri kimseye vermiyor: yük 2600'de **19** birim, 2000'de **21**, 1200'de **20** birim hiçbir özneye ulaşmıyor. Bu birimler aşım sütununda da görünmüyor, boşta kalan sütununda da — çünkü hiç dağıtılmadılar. Sonuç şudur: kapasiteye göre dağıtımın aşım sütununu en iyi gösteren şey, kuralın **yapmadığı iştir**. Ölçüm iki kuralı yan yana koyarken bu sütun olmasaydı, **245 < 264** karşılaştırması yanlış bir sonuca götürürdü. **Dağıtılmayan birim de bir kuyruktur ve kaldıracın aşım göstergesinde hiç görünmez.** Aynı sütunun bir okuması daha var. Yük 1200'de sıralı dağıtım **6** özneyi aşırırken sistemde **1160** birim boşta duruyor — toplam kapasitenin yarısı. Aşım ile boşluk aynı anda vardır. **Yalnız aşımı sayan bir gösterge, kapasitenin yarısının kullanılmadığını göremez** ve yalnız kullanımı sayan bir gösterge altı öznenin aştığını göremez. İki sütun ayrı ayrı okunmak zorundadır. #### En Az Bağlantının Göremediği En az bağlantı kuralı ölçümün en iyi sonucunu verdi, ama bu sonuç iki koşula bağlıdır ve ikisi de ölçümün dışındadır. Birincisi maliyettir. Sıralı kural bir sayaç artırır, tutarlı karma bir karma hesaplar; en az bağlantı her karar için kırk öznenin anlık durumunu karşılaştırır ve bunu gelen her iş için yineler. Kararın kendisi bir işe dönüşür. İkincisi ve daha ağır olanı şudur: **"en az" hangi kümede en az?** Ölçümdeki kural kırk öznenin tamamını ve o ana kadar dağıtılmış her birimi görüyor. İşletmede dengeleyici çoğu zaman tek değildir; aynı havuzun önünde birden çok dengeleyici durur ve her biri yalnız **kendi** açtığı bağlantıları sayabilir. Her dengeleyici kendi görüşüne göre en az yüklü özneyi seçer, hepsi aynı anda aynı özneyi seçer ve o özne, kimsenin göstergesinde görünmeden aşar. Bu, önceki dersin düz göstergesinin başka bir biçimidir. Orada kaldıraç **yanlış boyutu** ölçüyordu; burada doğru boyutu **eksik kümede** ölçüyor. Tablodaki **264** birimlik en iyi sonuç, kuralın kırk öznenin tamamını gördüğü varsayımına dayanır — `TY9`. Varsayım düştüğünde sonuç da düşer ve düştüğünü söyleyen bir sütun tabloda yoktur. #### Tutarlı Karmanın Ödediği Yer Tutarlı karma satırları dağıtım açısından iyi değil: yük 1200'de **7** özne aşıyor, sıralıdan bir fazla; 2600'de aşan birim **559**, sıralının **533**'ünün üstünde. Beklenen bir sonuç, çünkü bu kural da kapasiteyi okumuyor ve üstüne karma dağılımının kendi değişkenliğini ekliyor. Kuralın ödediği yer alt tablodadır. Havuzdan tek bir özne çıkarıldığında sıralı kuralda **1181** anahtar, en az bağlantı kuralında yine **1181** anahtar yer değiştiriyor — bin iki yüzün neredeyse tamamı. Tutarlı karmada yer değiştiren anahtar sayısı **29** ve bu tam olarak çıkarılan öznenin kendi payıdır. Kalan otuz dokuz öznenin anahtarları yerinde kalır. Fark neden önemli? Çünkü bir anahtarın taşınması yalnız bir isteğin başka bir özneye gitmesi demek değildir. Anahtara bağlı olarak o öznede biriktirilmiş ne varsa — oturum durumu, ısıtılmış bir önbellek — yeni öznede yoktur. Sıralı kuralda bir öznenin havuzdan çıkması kırk öznenin kırkında bu birikimi geçersiz kılar. **Tutarlı karma dağıtımı iyileştirmez; üyelik değiştiğinde kuyruğun boyunu sınırlar.** Bir özneyi havuzdan çıkarmak da bir kaldıraç hareketidir — hem de bu kursun en sık çekilenlerinden biri, çünkü bakım, arıza ve sürüm değişimi hep buradan geçer. Kuralın seçimi, o hareketin kırk özneden kaçını rahatsız edeceğini baştan belirler. #### Özet - Yük 1200'de sıralı dağıtım **6** özneyi **24** birimle aşırır, kapasiteye göre dağıtım ve en az bağlantı **hiçbirini**; kuralı iyileştirmek burada gerçekten kazandırır. - Yük 2600'de aynı iki kural **kırk öznenin kırkını** aşırır, sıralı yalnız **23**'ünü; aşan birim sırasıyla **533**, **245** ve **264**'tür. Kuyruk kalkmadı, acı herkese yayıldı ve hangisinin doğru olduğu bir politika kararıdır. - Toplam kapasite **2336**, yük **2600** olduğunda aşımın alt sınırı **264** birimdir; en az bağlantı kuralı tam bu sayıyı bulur ve daha iyisi yoktur. - Kapasiteye göre dağıtımın **245**'i alt sınırın altındadır çünkü kural payları aşağı yuvarlar ve **19** birimi hiç dağıtmaz; dağıtılmayan birim aşım sütununda da boşta kalan sütununda da görünmez. - Yük 1200'de altı özne aşarken sistemde **1160** birim boştadır; aşım ile boşluk aynı anda bulunur ve tek bir gösterge ikisini birden söylemez. - Tutarlı karma dağıtımda sıralıdan iyi değildir, ama bir özne çıkarıldığında taşınan anahtar **1181** yerine **29**'dur — kuralın ödediği yer dağıtım değil, üyelik değişimidir. #### Sonraki Adım Bu iki derste dengeleyici hep aynı yerde durdu: kırk öznenin önünde, onların adına karar vererek. Yükü kim gönderirse göndersin, kaldıraç öznelerin tarafındaydı ve amacı onları korumaktı. Aynı aracı ters yöne çevrilebilir: istemcilerin önünde durup **onların adına** karar verebilir. Sonraki ders bu iki duruşu — ters vekil ile ileri vekili — yan yana koyar ve tek bir sayının, aynı sınırın, hangi tarafta durduğuna göre nasıl iki ayrı kuyruk ürettiğini sayar. ### Ters Vekil ve İleri Vekil Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/ters-vekil-ve-ileri-vekil Aynı sınır sayısı iki vekilde iki ayrı kuyruk üretir; sınır 30'da ters vekil 6 özneyi korumaz ve 1160 birim boşta bırakır, ileri vekil aynı 1160 birimi kısılan meşru talep olarak sayar, üstelik kırk özneden 9'unu ve 430 birimi hiç göremediği için raporunda yalnız 993 birim görünür. Önceki iki derste dengeleyici hep aynı yerde durdu: kırk öznenin önünde, onların adına karar vererek. Yükü kim gönderirse göndersin kaldıraç öznelerin tarafındaydı ve amacı onları korumaktı. Aracı bu duruşa mahkûm değildir. Aynı düzenek ters yöne çevrilebilir: istemcilerin önünde durup **onların adına** karar verebilir. Bu dersin sorusu vekilin ne yaptığı değil — **kimin adına** yaptığı ve bu tercihin aynı sayıyı nasıl iki ayrı kuyruğa çevirdiğidir. #### Aynı Aracı, İki Duruş İkisi de **aracıdır (intermediary)**: isteği alır, kendi kararını uygular, karşı tarafa iletir. Ayrım durdukları yerdedir. **Ters vekil (reverse proxy)** öznelerin önünde durur. Dışarıdan bakan için tek adres odur; arkasındaki kırk özne doğrudan görünmez. Sunucu tarafının onu koymasının nedenleri sıralanabilir: isteği bir dağıtım kuralına sokmak, şifreli bağlantıyı burada sonlandırmak, yanıtı saklamak ve arkadaki topolojiyi dışarıya kapatmak. Karar öznelerin adına alınır. Özne bunu isteyip istemediği sorulmadan alınır — zaten kendi önündeki aracıyı seçen taraf o değildir. **İleri vekil (forward proxy)** istemcilerin önünde durur. Dışarıya çıkan her istek ondan geçer; hedef tarafın gördüğü adres istemcinin değil vekilindir. İstemci tarafının onu koymasının nedenleri de sıralanabilir: hangi hedeflere çıkılabileceğini sınırlamak, çıkan isteği kaydetmek, sık istenen yanıtı saklamak ve istemciyi hedeften gizlemek. Karar istemcilerin adına alınır. Yük dengeleyici ile ters vekilin ilişkisi Sistem Tasarımı ve Dağıtık Sistemler müfredatında ve Sunucu Tarafı Temelleri kursunda, ters vekilin üretim yapılandırması ise Sunucu Güvenliği ve Üretime Alma kursunda ele alındı; o anlatı burada tekrarlanmıyor. Fark tek cümledir: **orada vekilin rolü ve yapılandırması ölçüldü, burada tek bir sınır sayısının kırk öznede bıraktığı kuyruk.** Yapılandırma tarafında ikisi birbirine benzer ve tam da bu yüzden karıştırılır: ```text # öğretilen yapılandırma dökümü, çalıştırılmamıştır ters-vekil { dinle *:443 yukari-akis ozne-01 ... ozne-40 sinir es-zamanli 30 / ozne amac ozneyi korumak } ileri-vekil { dinle ic-ag:3128 cikis her hedef sinir hiz 30 / istemci amac istemciyi sinirlamak ve gizlemek } ``` İki dökümde de aynı sayı geçiyor. Ölçüm bu sayının ne yaptığını sorar. #### Kaldıraç Tek Bir Sayıdır Kaldıraç şudur: **bir sınır sayısı**, kırk özneye birden uygulanır. Ters vekilde bu sayı bir **eşzamanlılık sınırı**dır — bir özneye aynı anda en çok bu kadar iş geçer. İleri vekilde bir **hız sınırı**dır — bir istemci aynı anda en çok bu kadar iş çıkarabilir. Neden kırk ayrı sınır yazılmadığı sorusu haklıdır ve yanıtı ölçünün dışındadır. Kırk ayrı sayı yazılabilir; yazıldığı anda kırk ayrı bakım yükü doğar. Bir öznenin kapasitesi değiştiğinde ona ait satırın da değişmesi gerekir; değişmezse sınır sessizce yanlışa döner ve hiçbir gösterge bunu bildirmez. İşletmenin tek sayıya yönelmesi bir kolaycılık değil, bakım maliyetinin doğrudan sonucudur — tek satır tek yerde durur ve kırk özneyi birden izler. Bu kursun ölçtüğü kaldıraç–özne oranı da buradan doğar: tek satırın bedeli kuyruktur, kırk satırın bedeli ise kırk satırın zamanla gerçekten kırk özneyi anlatmaz hâle gelmesidir. Kuyruk her iki duruşta da vardır ama adı ve sahibi değişir. Ters vekilde sınır **kapasitesinden büyük** olan özneyi korumaz: özne sınıra ulaşmadan kendi kapasitesini aşar ve sınır hiç devreye girmez. Sınır **kapasitesinden küçük** olan özneyi ise kapasitesinin altında tutar; aradaki fark kullanılmayan kapasitedir. İleri vekilde aynı iki koşul tersine okunur. Talebi sınırın **üstünde** olan istemci kısılır ve aradaki fark reddedilmiş meşru taleptir. Talebi sınırın **altında** kalan istemci sınırdan hiç etkilenmez. Bir fark daha var ve ölçümün en keskin sütununu o üretiyor. **Ters vekil atlatılmaz**: özneye giden tek yol odur, kırk öznenin kırkı da önünden geçer. Bu, ölçümün varsayımı olduğu kadar bir işletim koşuludur — öznenin adresi doğrudan erişilebilir kaldığında vekil aradan çıkarılabilir ve ters vekilin verdiği bütün sözler o adresin kapalı tutulmasına dayanır. **İleri vekil atlatılabilir**; istemcinin onu kullanması bir yapılandırma tercihidir ve kimi özne doğrudan çıkacak biçimde ayarlanmıştır. Ölçümün varsayımları: - **TY14** — Kırk özne kursun sabit kümesidir ve değiştirilmez. - **TY15** — Ters vekil kurgusunda özne bir sunucudur ve `kapasite` alanı onun karşılayabildiği iş miktarıdır — önceki iki dersteki okumanın aynısı. - **TY16** — İleri vekil kurgusunda özne bir istemcidir ve `kapasite` alanı onun **meşru talebi** olarak okunur. **Küme değişmez, okuma değişir**; iki duruşun aynı sayılar üzerinde karşılaştırılabilmesinin koşulu budur. - **TY17** — Sınır tek bir sayıdır ve özne başına uygulanır; öznelere ayrı ayrı sınır yazılmaz. Kaldıracın tekliği bu varsayımdadır. - **TY18** — İleri vekili atlayan özneler kurgudaki `ozel` işaretli aygıtlardır. Atlama bir kusur değil, kayıtlı bir yapılandırma tercihidir; vekil onların trafiğini ne sınırlar ne görür. - **TY19** — Ters vekil tek giriş noktasıdır; hiçbir özne onu atlayamaz. - **TY20** — Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir bağlantı açılmaz. Sayılan şey sınırın kırk özne üzerindeki aritmetiğidir. #### Ölçüm ```python """Ayni sinir, iki vekil: kimin adina karar verildigi kuyrugu degistirir.""" TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": SINIFLAR[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def ters(oz, sinir): """Ozne sunucudur; sinir onun adina konur. Kuyruk: korunmayan ve bosta birakilan.""" korunmayan = sum(1 for o in oz if o["kapasite"] < sinir) bosta = sum(max(0, o["kapasite"] - sinir) for o in oz) return korunmayan, bosta def ileri(oz, sinir, gecen): """Ozne istemcidir; sinir onun adina konur. Kuyruk: kisilan ve hic gorunmeyen.""" g = [o for o in oz if o["no"] in gecen] kisilan = sum(1 for o in g if o["kapasite"] > sinir) birim = sum(max(0, o["kapasite"] - sinir) for o in g) return kisilan, birim oz = ozneler() gecen = {o["no"] for o in oz if not o["ozel"]} tum = {o["no"] for o in oz} print(f"özne {len(oz)} | toplam talep {sum(o['kapasite'] for o in oz)} | " f"ileri vekilden geçen {len(gecen)} | vekili atlayan {len(oz) - len(gecen)} " f"({sum(o['kapasite'] for o in oz if o['ozel'])} birim)") print() print(f"{'sınır':>6s} | {'ters vekil':^22s} | {'ileri vekil (geçen 31)':^24s} | " f"{'kırkı da geçseydi':^27s}") print(f"{'':>6s} | {'korunmayan':>10s} {'boşta':>11s} | " f"{'kısılan':>8s} {'kısılan birim':>15s} | {'kısılan':>8s} {'birim':>11s} " f"{'eşit':>5s}") for sinir in (30, 45, 60, 75, 90): k, b = ters(oz, sinir) ki, bi = ileri(oz, sinir, gecen) kt, bt = ileri(oz, sinir, tum) print(f"{sinir:6d} | {k:10d} {b:11d} | {ki:8d} {bi:15d} | {kt:8d} {bt:11d} " f"{sum(1 for o in oz if o['kapasite'] == sinir):5d}") print() print(f"ters vekilden geçmeyen özne: {len(oz) - len(tum)} " f"(tek giriş noktasıdır, kırkı da geçer) | " f"ileri vekilin hiç görmediği özne: {len(oz) - len(gecen)}, " f"{sum(o['kapasite'] for o in oz if o['ozel'])} birim") ``` ``` özne 40 | toplam talep 2336 | ileri vekilden geçen 31 | vekili atlayan 9 (430 birim) sınır | ters vekil | ileri vekil (geçen 31) | kırkı da geçseydi | korunmayan boşta | kısılan kısılan birim | kısılan birim eşit 30 | 6 1160 | 27 993 | 33 1160 1 45 | 12 711 | 23 620 | 28 711 0 60 | 23 354 | 15 326 | 17 354 0 75 | 29 128 | 10 125 | 11 128 0 90 | 34 17 | 4 17 | 4 17 2 ters vekilden geçmeyen özne: 0 (tek giriş noktasıdır, kırkı da geçer) | ileri vekilin hiç görmediği özne: 9, 430 birim ``` #### Aynı Aritmetik, İki Ad Tablonun en önemli özelliği iki sütununun **birebir aynı** olmasıdır. Ters vekilin "boşta" sütunu **1160, 711, 354, 128, 17** okuyor; en sağdaki "kırkı da geçseydi" birim sütunu da **1160, 711, 354, 128, 17**. Aynı sayılar, çünkü ikisi de aynı toplamdır: her öznenin kapasitesi ile sınır arasındaki farkın pozitif kısmı. Değişen tek şey o toplamın **adıdır**. Ters vekilde bu sayı, koruma uğruna kullanılmayan kapasitedir: özne daha fazlasını karşılayabilirdi, sınır izin vermedi. İleri vekilde tam aynı sayı, reddedilmiş meşru taleptir: istemci daha fazlasını isteyecekti, sınır izin vermedi. **Ölçü değişmedi, kimin adına konduğu değişti.** Bunun doğrudan bir sonucu var. Sınırı büyütmek ters vekilde **korumayı azaltır** — korunmayan özne 30'da **6** iken 90'da **34**'e çıkar. Aynı hareket ileri vekilde **kısıtlamayı azaltır** — kısılan özne 30'da **33** iken 90'da **4**'e iner. Kaldıracı aynı yöne çevirmek iki duruşta zıt anlam taşır ve bir gösterge tablosunda ikisi aynı sayı olarak görünür. Pratikte bunun anlamı, sınırın doğru değerinin ölçümden çıkarılamamasıdır. Otuz mu doksan mı sorusunun yanıtı, tablodaki hangi sütunun kabul edilebilir sayıldığına bağlıdır — ve o kararı veren şey kaldıracın kendisi değil, kaldıracı kimin adına çektiğinizdir. İki tarafın aynı sayı üzerinde anlaşamamasının nedeni de budur: birinin koruma dediği şey, ötekinin reddedilmiş talebidir. #### Tümleyen Kuyruk İki kuyruk birbirinin tümleyenidir ve tabloda toplamları doğrulanabilir. Sınır 30'da korunmayan **6**, kırkı da geçseydi kısılan **33**, sınıra tam eşit olan **1** özne var: altı artı otuz üç artı bir, kırk eder. Sınır 90'da **34 + 4 + 2 = 40**. Aradaki üç satırda eşit olan yok ve iki sütun doğrudan kırka tamamlanıyor: **12 + 28**, **23 + 17**, **29 + 11**. Bunun anlamı şudur: kırk öznenin her biri, **her sınır değerinde**, iki kuyruktan tam olarak birindedir. Sınırın altında kalan özne ters vekilde korunmuyordur; üstünde kalan özne ileri vekilde kısılıyordur. Bir öznenin ikisinden birden kurtulduğu bir sınır değeri yoktur ve kırkını birden kurtaran bir sayı hiç yoktur. Sınıra tam eşit olan özneler ise iki sütunda da görünmez — kırk öznelik kümede bir ya da iki özne, yani ölçülebilen en küçük farkın (**1/40 = 0,025**) bir ya da iki katı. Tek sayılı bir kaldıracın yapabileceği tek şey, kırk özneyi bu iki kuyruk arasında bölmenin **yerini** seçmektir. Bölmemek seçeneği kaldıracın elinde yoktur. #### İleri Vekilin Göremediği Son satır ikinci farkı veriyor. Ters vekil öznelere giden tek yol olduğu için kırkını birden görür; atlayan **0**. İleri vekil ise kırk özneden yalnız **31**'inin trafiğini taşıyor: **9** özne doğrudan çıkacak biçimde ayarlanmış ve **430** birimlik talebi vekile hiç uğramıyor. Bunun raporda karşılığı ortadaki sütunlardır. Sınır 30'da ileri vekilin kendi raporu **993** birim kısıldığını söylüyor. Kırk öznenin tamamı vekilden geçseydi bu sayı **1160** olacaktı. Aradaki **167** birim eksik değil — **hiç sayılmamış**. Vekilin raporunda ne kısılmış olarak ne de serbest olarak görünüyor, çünkü o trafiğe hiç dokunulmadı. Aynı boşluk kısılan özne sütununda da var: rapor **27** diyor, gerçek sayı **33**. İstemci adına karar veren bir kaldıracın yapısal zayıflığı budur — **kararı uygulayabilmesi için istemcinin ona uğramayı kabul etmesi gerekir.** Sunucu adına karar veren kaldıraç bu onaya muhtaç değildir, çünkü kendisi zaten yolun üstündedir. Dokuz öznenin atlamasının bir kusur olmadığını da eklemek gerekir; kayıtlı bir tercihtir ve gerekçesi vardır. Kusur olan, **raporun bu dokuzu hiç anmamasıdır**: kapsam dışında kalanı söylemeyen bir kapsam raporu, kapsadığı kadarını doğru saysa bile toplamı yanlış gösterir. #### Vekilin Sildiği Ayrım Adres gizlemenin karşı taraftaki karşılığı da bir kaldıraç sorunudur ve işletmede sık gözden kaçar. İleri vekilden geçen **31** özne, hedef tarafın gördüğü iletide **tek bir adres** olarak görünür. Hedef taraf kendi kaldıracını — hız sınırını, eşzamanlılık sınırını, erişim kuralını — o tek adrese uygular. Kırk öznenin otuz biri, karşı tarafın defterinde bir özneye inmiştir. En yoğun istemciyi kısmak isteyen bir hedef otuz birini birden kısar; içlerinden birini engellemek istediğinde otuz birini birden engeller. Bu kursun ölçtüğü oran — bir kaldıraç, kaç özne — vekilin arkasında **ikinci kez** bozulur ve karşı taraf kaç özneye dokunduğunu bilmez. Ters vekilde aynı silme ters yöne çalışır. Dışarıdan bakan için arkadaki kırk özne tek adrestir; hangi öznenin yanıt verdiği iletide yazmaz. Topolojiyi kapatmak zaten istenen sonuçtur, ama yan etkisi ölçümü doğrudan vurur: bir yanıtın hangi özneden geldiği iletiden çıkarılamaz. Bu bilgi ayrıca taşınmazsa kırk öznenin kuyruğu tek bir ortalamanın arkasına düşer ve önceki iki dersteki tabloların hiçbiri kurulamaz. İkisinin saklama yeteneği de aynı ayrımı taşır. Ters vekil öznelerin adına saklar: bir kez üretilmiş yanıt birçok istemciye verilir. İleri vekil istemcilerin adına saklar: bir kez alınmış yanıt birçok istemcinin aynı hedefe isteğine verilir. İki durumda da saklanan kopya **kendisi için üretilmediği** bir isteğe gidebilir. Bu kararı yöneten kişiye özellik imi Uygulama Katmanı Protokolleri kursunda ölçüldü ve burada tekrarlanmıyor; bu derste önemli olan, saklama kararının da tek bir kaldıraç olduğu ve kırk özneye birden uygulandığıdır. #### Özet - Ters vekil öznelerin, ileri vekil istemcilerin adına karar verir; ikisi de aracıdır ve yapılandırmaları benzer, ayrım durdukları yerdedir. - Tek bir sınır sayısı ters vekilde **korunmayan özne** ve **boşta bırakılan kapasite**, ileri vekilde **kısılan özne** ve **reddedilen meşru talep** üretir. - Boşta bırakılan kapasite ile reddedilen talep **aynı toplamdır**: her iki sütun da **1160, 711, 354, 128, 17** okur; değişen yalnız sayının adıdır. - İki kuyruk tümleyendir: her sınır değerinde korunmayan, kısılan ve sınıra eşit özneler kırka tamamlanır (**6 + 33 + 1**, **34 + 4 + 2**); hiçbir sayı kırkını birden kurtarmaz. - Ters vekil ölçümde atlatılmaz ve kırkını görür; ileri vekili **9** özne atlar, **430** birim hiç uğramaz ve rapor **1160** yerine **993**, **33** yerine **27** gösterir. - Vekil adres ayrımını da siler: ileri vekilin arkasındaki **31** özne hedef tarafta tek adrese iner ve karşı tarafın kaldıracı otuz birine birden dokunur; ters vekilin arkasında ise yanıtın hangi özneden geldiği iletide kalmaz. #### Sonraki Adım Bu üç derste kaldıraç hep tek bir noktada durdu: isteğin geçmek zorunda olduğu yerde. Ters vekil öznelerin önünde, ileri vekil istemcilerin önünde, ama ikisi de **tek** bir yerde. Sonraki ders bu noktayı çoğaltır: içerik istemciye yakın duran birçok kopyaya dağıtılırsa, kaldıraç artık dağıtımı değil **neyin nerede duracağını** ayarlar. Ölçü de değişir — sorulan şey kimin kısıldığı değil, **kenarın hangi özneyi hiç görmediğidir**: çekme modelinde ilk isteğini bekleyen içerik, itme modelinde hiç istenmeyen içerik. ### İçerik Dağıtım Ağları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/icerik-dagitim-aglari Çekme modelinde kenar yalnız istenmiş olanı taşır ve bedeli 33 ıskadır, itme modelinde ıska sıfırdır ama kenarda hiç istenmeyen 402 birim durur; kenara 800 birimlik sınır konduğunda çekme 245, popülerliği bilmeyen itme 379 ıska verir ve iki modelde de kenarın hiç görmediği nesne 25'e çıkar. Önceki üç derste kaldıraç hep tek bir noktada durdu: isteğin geçmek zorunda olduğu yerde. Ters vekil öznelerin önünde, ileri vekil istemcilerin önünde, ama ikisi de **tek** bir yerde ve içeriğin tamamına erişimi olan bir yerde. **İçerik dağıtım ağı (content delivery network)** bu noktayı çoğaltır: aynı içeriğin kopyaları istemcilere yakın duran birçok **kenar önbelleğinde (edge cache)** tutulur ve istek kaynak sunucuya kadar gitmez. Kaldıraç da değişir. Artık ayarlanan şey yükün nasıl bölüneceği değil, **neyin nerede duracağıdır** — ve bu kaldıracın kuyruğu, kenarın hiç görmediği içeriktir. #### Kenarın Ölçtüğü Şey Kenar önbelleğinin çalışma modelleri, hangi katmanların önbelleklenebileceği ve dağıtımın tasarım kararları Sistem Tasarımı ve Dağıtık Sistemler müfredatının Trafik Katmanı kursunda ele alındı; o tartışma burada tekrarlanmıyor. Fark tek cümledir: **orada dağıtım modeli tasarım olarak karşılaştırıldı, burada tek bir yerleştirme kararının kırk nesnede bıraktığı kuyruk sayılır.** Bu dersin kurgusunda kırk özne birer **içerik nesnesidir**. Küme aynı kümedir; değişen tek şey `kapasite` alanının okunuşudur — burada o alan nesnenin **boyutudur**. Kırk nesnenin toplam boyutu, önceki derslerdeki toplam kapasiteyle aynı sayıdır. Kenarın belirleyici özelliği **kaynak sunucudan küçük olmasıdır**. Küçük olmasaydı kenar olmazdı; bütün içeriği taşıyan ikinci bir kaynak sunucu olurdu. Bu yüzden her kenar önbelleği bir seçim yapmak zorundadır: kırk nesnenin hangileri orada duracak? Kaldıraç bu seçimin kuralıdır ve iki temel biçimi vardır. #### Çekme ve İtme **Çekme (pull)** modelinde kenar boş başlar. Bir nesne ilk kez istendiğinde kenarda yoktur; istek kaynak sunucuya gider, yanıt dönerken kenarda saklanır ve sonraki istekler oradan karşılanır. Kenar hiçbir zaman istenmemiş bir nesneyi taşımaz — ama her nesnenin **ilk isteği** kaçınılmaz olarak ıskalar. **İtme (push)** modelinde içerik, istenmesi beklenmeden kenara yerleştirilir. İlk istek de kenardan karşılanır ve ıska sıfırlanabilir. Karşılığında kenar, hiç istenmeyecek içeriği de taşır ve onun için ayrılan yer başka bir şeye ayrılamaz. Yapılandırma tarafında ikisi birkaç satırdır: ```text # öğretilen yapılandırma dökümü, çalıştırılmamıştır kenar { model cekme kaynak kaynak-sunucu saklama ilk-istekte boyut 800 birim tahliye en-az-kullanilan } kenar { model itme kaynak kaynak-sunucu yerlestir yayim-aninda boyut 800 birim secim nesne-sirasi } ``` Son satır itme modelinin asıl sorusunu taşıyor: kenar bütün içeriği alamıyorsa **hangisini** alacak? Çekme modeli bu soruyu sormaz, çünkü yanıtı istek akışından okur. İtme modeli sormak zorundadır ve yanıtı **önceden** vermek zorundadır. Ölçümün varsayımları: - **TY21** — Kırk özne kursun sabit kümesidir. Bu derste her özne bir içerik nesnesidir ve `kapasite` alanı onun **boyutu** olarak okunur; küme değişmez, okuma değişir. - **TY22** — İstek akışı altı yüz istekten oluşur ve popülerliği çarpıktır: az sayıda nesne isteklerin çoğunu alır, kuyruktaki nesneler hiç istenmez. - **TY23** — **Popülerlik sırası nesne numarasından bağımsızdır.** Sıra ayrı bir tohumla karılır; böylece nesne numarasına göre seçim yapan bir itme kuralı popülerlik hakkında hiçbir bilgi taşımaz. - **TY24** — Kenarda duran nesne için ıska yoktur; olmayan nesne için istek kaynak sunucuya gider ve bir ıska sayılır. Nesnelerin tazelik ömrü bu ölçümde sonsuzdur; saklanan kopya eskimez. - **TY25** — Sınırlı kenarda tahliye kuralı **en az kullanılandır**: yer açmak gerektiğinde en uzun süredir istenmemiş nesne çıkarılır. - **TY26** — Sınırlı itme, nesneleri **numara sırasına göre** seçer; bu, popülerliği bilmeyen bir yerleştirmenin en yalın biçimidir. - **TY27** — Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir istek gönderilmez, hiçbir kenar kurulmaz. Sayılan şey kurgudaki yerleştirmenin kendisidir. #### Ölçüm ```python """Kenar onbellegi: cekme ilk istegi bekler, itme hic istenmeyeni tasir.""" TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") KENAR = 800 def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": SINIFLAR[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def populerlik(oz, tohum=TOHUM + 17): """Populerlik sirasi nesne numarasindan bagimsizdir.""" r, sira = uretec(tohum), [o["no"] for o in oz] for i in range(len(sira) - 1, 0, -1): j = r(i + 1) sira[i], sira[j] = sira[j], sira[i] return sira def istekler(oz, sayi=600, tohum=TOHUM + 23): """Populerligi carpik istek akisi: kuyrukta hic istenmeyen nesneler kalir.""" r, sira, liste = uretec(tohum), populerlik(oz), [] for _ in range(sayi): liste.append(sira[min(r(len(oz)), r(len(oz)), r(len(oz)))]) return liste def cekme(oz, ist, sinir): """Nesne ilk istendiginde kenara girer; sinir varsa en eski kullanilan cikar.""" boy = {o["no"]: o["kapasite"] for o in oz} kenar, kullanim, iska = [], 0, 0 for n in ist: if n in kenar: kenar.remove(n) kenar.append(n) continue iska += 1 if sinir is not None: while kullanim + boy[n] > sinir and kenar: kullanim -= boy[kenar.pop(0)] if kullanim + boy[n] > sinir: continue kenar.append(n) kullanim += boy[n] return set(kenar), kullanim, iska def itme(oz, ist, sinir): """Kirk nesne onceden itilir; sinir varsa numara sirasina gore secilir.""" boy, kenar, kullanim = {o["no"]: o["kapasite"] for o in oz}, set(), 0 for o in oz: if sinir is None or kullanim + o["kapasite"] <= sinir: kenar.add(o["no"]) kullanim += o["kapasite"] return kenar, kullanim, sum(1 for n in ist if n not in kenar) oz = ozneler() ist = istekler(oz) boy = {o["no"]: o["kapasite"] for o in oz} istenen = set(ist) print(f"nesne {len(oz)} | toplam boyut {sum(boy.values())} | kenar sınırı {KENAR} birim") print(f"istek {len(ist)} | istenen nesne {len(istenen)} | " f"hiç istenmeyen {len(oz) - len(istenen)} " f"({sum(boy[o['no']] for o in oz if o['no'] not in istenen)} birim)") print() print(f"{'model':<22s} {'kenardaki':>10s} {'kullanılan':>11s} {'ıska':>6s} " f"{'isabet':>7s} {'kenarın görmediği':>18s} {'boşa duran':>11s}") for ad, kenar, kullanim, iska in ( ("çekme, sınırsız", *cekme(oz, ist, None)), ("çekme, sınırlı", *cekme(oz, ist, KENAR)), ("itme, sınırsız", *itme(oz, ist, None)), ("itme, sınırlı", *itme(oz, ist, KENAR))): print(f"{ad:<22s} {len(kenar):10d} {kullanim:11d} {iska:6d} {len(ist) - iska:7d} " f"{len(oz) - len(kenar):18d} " f"{sum(boy[n] for n in kenar if n not in istenen):11d}") ``` ``` nesne 40 | toplam boyut 2336 | kenar sınırı 800 birim istek 600 | istenen nesne 33 | hiç istenmeyen 7 (402 birim) model kenardaki kullanılan ıska isabet kenarın görmediği boşa duran çekme, sınırsız 33 1934 33 567 7 0 çekme, sınırlı 15 788 245 355 25 0 itme, sınırsız 40 2336 0 600 0 402 itme, sınırlı 15 798 379 221 25 30 ``` #### İlk İsteğin Bedeli Çekme modelinin sınırsız satırı, modelin saf hâlini gösteriyor. Altı yüz isteğin **33**'ü ıskalıyor ve bu sayı bir tesadüf değil: istenen nesne sayısı da **33**. Çekme modelinde her nesne **tam olarak bir kez** ıskalar — ilk istendiğinde. Geri kalan **567** istek kenardan karşılanıyor. Bu modelin kuyruğu bu yüzden çok belirli bir kuyruktur: **her nesnenin ilk isteyeni.** O istek kaynak sunucuya kadar gider, en uzun gecikmeyi görür ve bir sonraki isteyen için yolu açar. Kuyrukta olmak burada bir kusur değil, modelin çalışma biçimidir; ama kuyrukta olanın kim olduğu önemlidir. Bu kuyruk eşit dağılmaz. Popüler bir nesnede tek ıska yüzlerce isabetin arasında kaybolur ve o nesneyi isteyenlerin neredeyse hiçbiri bedeli ödemez. Nadiren istenen bir nesnede ise **her** isteyen pratikte ilk isteyendir: iki istek arasındaki süre saklamanın ömründen uzunsa, kopya her seferinde yeniden getirilir. Yani çekme modelinin bedelini asıl ödeyen, zaten en az hizmet alan azınlıktır — ve toplam isabet oranına bakan bir gösterge bu azınlığı hiç göstermez, çünkü **567** isabetin yanında **33** ıska iyi bir orandır. Sağdaki sütun ikinci sayıyı veriyor: kenarın hiç görmediği nesne **7**. Kırk nesnenin yedisi altı yüz istek boyunca bir kez bile istenmedi ve çekme modeli onları kenara hiç almadı. Bu, modelin kendi ölçüsüne göre kusursuz bir davranıştır — boşa duran birim **0**. Kenarda ne varsa istenmiştir. #### Hiç İstenmeyenin Bedeli İtme modelinin sınırsız satırı, çekmenin ödediği bedeli sıfırlıyor: ıska **0**, altı yüz isteğin altı yüzü kenardan karşılanıyor. İlk isteyen diye bir kuyruk kalmıyor. Bedel sağdaki sütunda duruyor. Kenar **2336** birimin tamamını taşıyor, ama bunun **402** birimi hiç istenmeyen yedi nesneye ait. Kenar alanının yaklaşık altıda biri, altı yüz istek boyunca bir kez bile okunmayan içerikle dolu. İki modelin kuyruğu bu yüzden birbirinin tersidir. Çekmenin kuyruğu **zamandadır**: nesne kenara girene kadar geçen ilk istek. İtmenin kuyruğu **yerdedir**: kenarda duran ama hiç okunmayan içerik. Birini sıfırlayan model ötekini büyütür ve ikisini birden sıfırlayan bir model yoktur — çünkü neyin isteneceğini önceden bilmenin yolu yoktur. #### Sınır Konduğunda Üstteki iki satır kenarın sınırsız olduğunu varsayıyordu ve bu varsayım kenarın tanımına aykırıdır. Alt satırlar **800** birimlik gerçekçi bir sınırla aynı ölçümü yineliyor. Çekme modelinde ıska **33**'ten **245**'e çıkıyor. Sebep tahliyedir: kenar dolduğunda en az kullanılan nesne çıkarılır ve çıkarılan nesne yeniden istendiğinde yeniden ıskalar. Artık "her nesne bir kez ıskalar" kuralı geçerli değil; bir nesne kenara girip çıktığı kadar ıskalar. Kenarın hiç görmediği nesne de **7**'den **25**'e çıkıyor — çünkü kenarda hiç yer bulamayan nesneler var. İtme modelinde aynı sınır daha ağır ödetiyor: ıska **379**. Altı yüz isteğin yarısından fazlası kaynak sunucuya gidiyor. Sebep açıktır ve `TY23` ile `TY26` tam olarak bunu ölçmek için konmuştu: itme kuralı nesneleri numara sırasına göre seçiyor, numara sırası ise popülerlikle ilgisiz. Kenar **798** birim doluyor, kırkta **15** nesne taşıyor — çekmeyle neredeyse aynı doluluk — ama **yanlış on beş nesneyi** taşıyor. Üstüne, sınırlı itme hâlâ **30** birimlik hiç istenmeyen içerik taşıyor. Yer kıtken bile kaldıraç, kıt yerin bir kısmını kimsenin istemediği şeye ayırıyor. Buradaki asıl ders yerleştirme kuralının kendisiyle ilgilidir. **İtme modeli bir tahmin gerektirir ve tahminin yanlışlığı ölçülmedikçe görünmez.** Çekme modeli tahmin gerektirmez; karşılığında her yeni nesne için bir ıska öder ve bu bedel her zaman görünür. Kırk nesnelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir; **245** ile **379** arasındaki fark bunun çok üstündedir ve iki modelin sıralaması bu kümeyle savunulabilir. #### Kenar Tek Değildir Ölçüm tek bir kenar önbelleği modelledi ve bu, içerik dağıtım ağının tanımına aykırıdır: ağ, kenarı çoğalttığı için ağdır. Çoğalmanın iki modele etkisi de doğrudandır. Çekme modelinde ilk isteğin bedeli **kenar başına** ödenir. Her kenar kendi ilk isteğini kendisi ıskalar, çünkü bir kenarın sakladığı kopya öteki kenarda yoktur. Ölçümdeki **33** ıska tek bir kenarın soğuk başlangıcıdır; kenar sayısı arttıkça bu bedel onunla birlikte çarpılır. Aynı nesneyi isteyen iki istemci ayrı kenarlara düşerse ikisi de ilk isteyendir. Bu, çekme modelinin en sık gözden kaçan maliyetidir: kenar eklemek istemcinin gördüğü gecikmeyi düşürür ama kaynak sunucuya düşen ıska sayısını **artırır**. Kenar sayısını artırmak kuyruğu kaldırmaz, çoğaltır — önceki derslerdeki örüntünün aynısı. İtme modelinde çarpım yerde görünür. Hiç istenmeyen **402** birim her kenarda ayrı ayrı durur; kırk nesneyi çok sayıda kenara itmek, kimsenin istemediği içeriği de o kadar kez taşımak demektir. Aradaki dengeyi kuran ara biçim, kenarların kaynak sunucudan değil birbirinden ya da ortak bir üst katmandan çekmesidir. İlk isteyen yine ıskalar, ama ıska kaynak sunucuya değil daha yakın bir kopyaya gider. Kaldıraç yine tektir: hangi kenarın kimden çekeceği tek bir kuralla yazılır ve kırk nesnenin kırkına birden uygulanır. #### Saklananın Eskimesi `TY24` ölçümde saklanan kopyanın eskimediğini varsaydı ve bu varsayımın gerçek olmadığını söylemek gerekir. İçerik değişirse kenardaki kopya yanlışa döner ve kenar bunu kendiliğinden bilmez. Bunu kapatan şey üçüncü bir kaldıraçtır: **geçersiz kılma**. İçerik değiştiğinde kenarlardaki kopyalarının düşürülmesi gerekir ve bu da tek bir karardır — hangi nesnelerin, hangi kenarlarda düşürüleceği tek bir kuralla yazılır. Kuyruğu iki uçludur ve artık tanıdıktır. Kural dar yazılırsa değişmiş içeriğin eski kopyası kenarda kalır ve **her** isteyene yanlış yanıt verilir; üstelik böyle bir kopya, ona bakılmadığı sürece hiçbir belirti vermez. Kural geniş yazılırsa — örneğin her yayımda kenarın tamamı düşürülürse — hiç değişmemiş nesneler de kenardan çıkar ve çekme modelinin ilk istek bedeli baştan ödenir. Ölçümdeki **33** ıska, geniş bir geçersiz kılma kuralında her yayımda yeniden doğar; sınırlı kenardaki **245** ise tahliye ile geçersiz kılmanın üst üste binmesiyle daha da büyür. Tazelik ömrü, doğrulayıcı alanlar ve önbellek direktiflerinin kendisi Sunucu Tarafı ve Uygulama Katmanı Protokolleri kurslarında ölçüldü; burada tekrarlanmıyor. Bu dersin ekseninde önemli olan, geçersiz kılmanın da **tek karar, çok özne** biçiminde olması ve kuyruğunun iki ucunun birlikte kapanmamasıdır. #### Özet - İçerik dağıtım ağı kaldıracı yükü değil **yerleştirmeyi** ayarlar: kırk nesneden hangilerinin kenarda duracağını. Kuyruk, kenarın hiç görmediği içeriktir. - Çekme modelinde her nesne tam bir kez ıskalar: **33** istenen nesne, **33** ıska, **567** isabet, boşa duran birim **0**; kenar yalnız istenmiş olanı taşır. - İtme modelinde ıska **0**'dır ama kenarda hiç istenmeyen **402** birim durur; iki modelin kuyruğu birbirinin tersidir — biri zamanda, öteki yerde. - **800** birimlik sınır çekmede ıskayı **33**'ten **245**'e çıkarır; tahliye edilen nesne yeniden istendiğinde yeniden ıskalar ve kenarın hiç görmediği nesne **7**'den **25**'e çıkar. - Aynı sınırda popülerliği bilmeyen itme **379** ıska verir: **798** birimle çekmeyle aynı kadar dolu, ama yanlış **15** nesneyle dolu ve üstüne **30** birimi hiç istenmeyen içerik. - İtme bir tahmin gerektirir ve tahminin yanlışlığı ölçülmedikçe görünmez; çekme tahmin gerektirmez ve bedelini her zaman görünür biçimde öder. #### Sonraki Adım Bu derse kadarki dört kaldıraç da tek bir soruyu farklı biçimlerde sordu: iş **nereye** gitsin? Dengeleyici özneye, vekil kime ait olduğuna, kenar hangi kopyaya. Hiçbiri işlerin birbirinden **farklı önemde** olabileceğini hesaba katmadı; kırk özne de aynı sırada bekliyordu. Sonraki ders bu varsayımı kaldırır: trafik sınıflara ayrılır, bir sınıf öne alınır ve öteki bekletilir. Ölçü de doğrudan bunu sorar — bir sınıfın kazandığı gecikme **kimin kuyruğundan** alınmıştır ve iki sayı her zaman birlikte yazılır. ### Hizmet Kalitesi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/hizmet-kalitesi Üç sıralama kuralı aynı kırk öznede koşturulur ve karşılanamayan 433 birim üçünde de aynı kalır; katı öncelik etkileşim sınıfının beklemesini 1,13 turdan 0,00'a indirirken yedek sınıfını 1,28'den 5,76 tura ve 433 birimlik kuyruğa gönderir, genel ortalama ise 1,19'dan 0,40'a inerek iyileşme gösterir. Buraya kadarki dört kaldıraç aynı soruyu farklı biçimlerde sordu: iş **nereye** gitsin? Dengeleyici hangi özneye, vekil kimin adına, kenar hangi kopyaya. Hiçbiri işlerin birbirinden **farklı önemde** olabileceğini hesaba katmadı; kırk özne de aynı sırada bekliyordu. **Hizmet kalitesi (quality of service)** bu varsayımı kaldırır. Trafik sınıflara ayrılır, bir sınıf öne alınır, öteki bekletilir. Kaldıraç artık işin yerini değil **sırasını** ayarlar. Ve sıra, kapasitenin yetmediği bir hatta, sıfır toplamlı bir şeydir: bir sınıfın kazandığı gecikme başka bir sınıfın kuyruğundan alınır. Bu dersin kuralı, o iki sayının **her zaman birlikte** yazılmasıdır. #### Üç Adım Hizmet kalitesi tek bir düzenek değil, birbirini izleyen üç adımdır. **Sınıflandırma**, gelen her birime bir sınıf etiketi verir. Etiket iletinin bir alanından, bağlantı noktasından, gelen arayüzden ya da önceden konmuş bir imden okunabilir. Bu adım bir karar vermez; yalnız kimin hangi kümede olduğunu söyler. **Önceliklendirme**, sınıflar arasında bir sıra kurar. Hat boşaldığında hangi sınıfın kuyruğundan alınacağını belirler. Kapasite talebin üstündeyse bu adımın hiçbir etkisi yoktur; etkisi yalnız sıkışıklıkta görünür. **Şekillendirme**, bir sınıfın alabileceği payı yukarıdan sınırlar. Önceliklendirmeden farkı şudur: öncelik bir sınıfa **ne zaman** hizmet verileceğini söyler, şekillendirme **en çok ne kadar** alabileceğini. İkisi birlikte kullanıldığında bir sınıf hem öncelikli hem sınırlı olabilir — öne geçer ama hattı tümüyle yutamaz. Üç adımın hiçbiri kapasite yaratmaz ve bu, hizmet kalitesinin en sık yanlış anlaşılan yanıdır. Hat talebi karşılıyorsa üç adım da hiçbir şey yapmaz. Kuralların etkisi yalnız **darboğazda** görünür; bu yüzden hizmet kalitesi kuralı trafiğin geçtiği her noktaya değil, kapasitenin yetmediği noktaya yazılır. Başka bir yere yazılan kural yapılandırmada durur, ölçümde hiç görünmez ve yanlış bir güven verir. Yapılandırma tarafında üçü de aynı yerde durur: ```text # öğretilen kural sözdizimi, çalıştırılmamıştır siniflandir { etkilesim im = ivedi toplu im = toplu yedek kalan } sirala { kural kati-oncelik sira etkilesim, toplu, yedek } sekillendir { etkilesim en-cok %45 toplu en-cok %40 yedek en-cok %15 artan paylastir } ``` #### Sınıflandırmanın Kendi Kuyruğu Ölçüme geçmeden önce bir uyarı gerekir. Aşağıdaki kurgu sınıfları **doğru bilir**: kırk öznenin sınıfı kurgunun kendisinden gelir ve kâhin odur. İşletmede böyle değildir. Sınıflandırıcı da bir kaldıraçtır ve kendi kuyruğu vardır. Etiketi iletide yazana bakarak verir; yazanı doğrulayan bir şey yoktur — Uygulama Katmanı Protokolleri kursunun bıraktığı gözlem burada da geçerlidir. Bir birim yanlış sınıflandırıldığında sonraki iki adım **kusursuz çalışarak** yanlış sonucu üretir: öncelik kuralı doğru uygulanır, şekillendirme doğru uygulanır, ama yanlış özneye. Ve bu, sonucun kendisinde bir belirti bırakmaz. Kuyruğun iki ucu buradadır. Sınıflandırma dar yazılırsa gerçekten ivedi olan trafik kalan sınıfına düşer ve öncelikten hiç yararlanamaz. Geniş yazılırsa ivedi sınıfı şişer; önceliklendirmenin anlamı, ayırdığı kümenin küçük kalmasına bağlıdır. Herkesin öncelikli olduğu bir sıralama, sıralamanın olmadığı durumla aynıdır. Ölçümün varsayımları: - **TY28** — Kırk özne kursun sabit kümesidir; her öznenin sınıfı kurgudan gelir ve **sınıflandırma kusursuz kabul edilir**. Ölçülen şey sıralamanın sonucudur, etiketin doğruluğu değil. - **TY29** — Yirmi tur koşturulur. Her turda her özne değişken bir talep üretir; talep büyüklüğü öznenin kapasitesine bağlıdır. - **TY30** — Hat her turda **150** birim taşır. Toplam talep bu kapasitenin üstündedir; **karşılanamayacak birim sayısı kuraldan bağımsız olarak sabittir.** - **TY31** — Bekleme, bir birimin geldiği tur ile hizmet aldığı tur arasındaki farktır ve tur cinsinden sayılır. Aynı turda hizmet alan birimin beklemesi sıfırdır. - **TY32** — Sınıfsız kuralda tek bir kuyruk vardır ve birimler geliş sırasına göre hizmet alır. Katı öncelikte üst sınıfın kuyruğu boşalmadan alt sınıfa geçilmez. - **TY33** — Şekillendirmede her sınıfa tur başına bir tavan ayrılır; tavanlardan artan kapasite ikinci geçişte sırayla dağıtılır, yani hat boş kalmaz. - **TY34** — Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir paket gönderilmez. Sayılan şey kurgudaki sıralamanın kendisidir. #### Ölçüm ```python """Hizmet kalitesi: bir sinifin kazandigi gecikme baska bir sinifin kuyrugudur.""" TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") TUR, HAT = 20, 150 PAY = {"etkilesim": 45, "toplu": 40, "yedek": 15} def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": SINIFLAR[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def talepler(oz, tohum=TOHUM + 31): """Her turda her ozne degisken bir talep uretir.""" r, akis = uretec(tohum), [] for _ in range(TUR): tur = [] for o in oz: for _ in range(1 + r(o["kapasite"] // 8 + 1)): tur.append(o) akis.append(tur) return akis def kosu(oz, akis, kural): """Tek bir siralama kurali kirk oznenin birimlerini hatta sokar.""" kuyruk = {s: [] for s in SINIFLAR} bekleme = {s: [] for s in SINIFLAR} hizmet = {o["no"]: 0 for o in oz} ortak = [] def gecir(liste, sinir): n = 0 while n < sinir and liste: gelis, o = liste.pop(0) bekleme[o["sinif"]].append(t - gelis) hizmet[o["no"]] += 1 n += 1 return n for t in range(TUR): for o in akis[t]: (ortak if kural == "sinifsiz" else kuyruk[o["sinif"]]).append((t, o)) kalan = HAT if kural == "sinifsiz": kalan -= gecir(ortak, kalan) elif kural == "kati oncelik": for s in SINIFLAR: kalan -= gecir(kuyruk[s], kalan) else: for s in SINIFLAR: kalan -= gecir(kuyruk[s], min(HAT * PAY[s] // 100, kalan)) for s in SINIFLAR: kalan -= gecir(kuyruk[s], kalan) for gelis, o in ortak: kuyruk[o["sinif"]].append((gelis, o)) return kuyruk, bekleme, hizmet oz = ozneler() akis = talepler(oz) print(f"tur {TUR} | hat kapasitesi {HAT}/tur, toplam {TUR * HAT} birim | " f"toplam talep {sum(len(t) for t in akis)} | " f"karşılanamayacak {sum(len(t) for t in akis) - TUR * HAT}") for s in SINIFLAR: print(f" {s:10s} özne {sum(1 for o in oz if o['sinif'] == s):2d} " f"talep {sum(1 for t in akis for o in t if o['sinif'] == s):5d}") print() print(f"{'kural':<15s} {'sınıf':<11s} {'hizmet':>7s} {'ort. bekleme':>13s} " f"{'en uzun':>8s} {'kuyrukta':>9s} {'kuyruklu özne':>14s}") for kural in ("sinifsiz", "kati oncelik", "sekillendirme"): kuyruk, bekleme, hizmet = kosu(oz, akis, kural) for s in SINIFLAR: b = bekleme[s] print(f"{kural:<15s} {s:<11s} {len(b):7d} " f"{sum(b) / len(b) if b else 0:13.2f} {max(b) if b else 0:8d} " f"{len(kuyruk[s]):9d} " f"{len({o['no'] for _, o in kuyruk[s]}):14d}") tum = [x for s in SINIFLAR for x in bekleme[s]] print(f"{'':<15s} {'-- genel':<11s} {len(tum):7d} " f"{sum(tum) / len(tum):13.2f} {max(tum):8d} " f"{sum(len(kuyruk[s]) for s in SINIFLAR):9d} " f"{len({o['no'] for s in SINIFLAR for _, o in kuyruk[s]}):14d}") ``` ``` tur 20 | hat kapasitesi 150/tur, toplam 3000 birim | toplam talep 3433 | karşılanamayacak 433 etkilesim özne 11 talep 829 toplu özne 20 talep 1974 yedek özne 9 talep 630 kural sınıf hizmet ort. bekleme en uzun kuyrukta kuyruklu özne sinifsiz etkilesim 714 1.13 3 115 11 sinifsiz toplu 1736 1.19 3 238 20 sinifsiz yedek 550 1.28 3 80 9 -- genel 3000 1.19 3 433 40 kati oncelik etkilesim 829 0.00 0 0 0 kati oncelik toplu 1974 0.03 1 0 0 kati oncelik yedek 197 5.76 13 433 9 -- genel 3000 0.40 13 433 9 sekillendirme etkilesim 829 0.00 0 0 0 sekillendirme toplu 1731 1.14 3 243 20 sekillendirme yedek 440 2.85 7 190 9 -- genel 3000 1.08 7 433 29 ``` #### Kimden Alındı Tablonun okunması gereken ilk sütunu en sağdaki değil, üç `-- genel` satırının **kuyrukta** değeridir. Üçü de **433**. Toplam talep **3433**, hat yirmi turda **3000** birim taşıyor ve aradaki fark hiçbir kuralla kapanmıyor. Bu, kursun ikinci iddiasının bu konudaki son biçimidir. **Sıralama kuralı karşılanamayan birimi yok etmez; kimin taşıyacağını seçer.** Üç kuralın hiçbiri hattı büyütmedi, hiçbiri talebi küçültmedi; yalnız aynı 433 birimi farklı öznelerin üstüne dağıttılar. Dağıtımın kendisi doğrudan okunuyor. Sınıfsız kuralda kuyruk üçe bölünmüş: etkileşim **115**, toplu **238**, yedek **80**. Katı önceliğe geçildiğinde etkileşimin **115**'i ve toplunun **238**'i sıfırlanıyor, ikisi de yedek sınıfının üstüne biniyor: **80 + 115 + 238 = 433**. Yedek sınıfının kuyruğu **80**'den **433**'e çıkıyor ve o sınıfın **630** birimlik talebinin yalnız **197**'si hizmet alıyor. Beklemede aynı hesap tur cinsinden görünüyor. Etkileşim sınıfının ortalama beklemesi **1,13** turdan **0,00**'a iniyor — hiçbir birimi hiç beklemiyor, en uzun beklemesi de **0**. Kazanç tam **1,13** turdur. Aynı hareketle yedek sınıfının ortalama beklemesi **1,28**'den **5,76** tura, en uzun beklemesi **3**'ten **13** tura çıkıyor. **Etkileşimin kazandığı 1,13 tur, yedeğin ödediği 4,48 turdur.** İki sayı ayrı ayrı yazıldığında ikisi de doğrudur; yalnız biri yazıldığında kural ya kusursuz ya da felaket görünür. Şekillendirme satırları ara noktayı veriyor ve tam olarak bir ara nokta olduğunu gösteriyor. Etkileşim yine **0,00** bekliyor — yani üst sınıfın kazancı korunuyor. Ama yedeğin bekleme süresi **5,76** yerine **2,85**, kuyruğu **433** yerine **190**. Fark, toplu sınıfının üstlendiği paydadır: onun kuyruğu **238**'den **243**'e çıkmış ve beklemesi **1,19**'dan **1,14**'e inmiş. Aynı 433 birim, bu kez **243 + 190** biçiminde bölünüyor. Şekillendirmenin yaptığı şey, katı önceliğin tek bir sınıfa yıktığı yükü iki sınıfa paylaştırmaktır. Kuyruğu kaldırmıyor; **kuyruğun kimde biriktiğini** ayarlıyor — kursun başından beri her kaldıraçta çıkan sonucun aynısı. #### Bekletmek ile Atmak Ölçümdeki şekillendirme, sınırı aşan birimi **bekletti**: birim kuyrukta kaldı ve sırası gelince hizmet aldı. Bu, iki seçenekten yalnız biridir. İkincisi, sınırı aşan birimi **atmaktır** — bu kursta ona **atarak sınırlama (policing)** denir. Kaldıraç aynı kaldıraç, tavan aynı tavan; değişen tek şey tavanın üstündeki birime ne olduğudur. Ayrımın kuyruğa etkisi doğrudandır. Bekleten kural, karşılanamayan **433** birimi kuyrukta tutar; bu birimler geç de olsa hizmet alır ve tabloda bekleme süresi olarak görünür. Atan kural onları hiç göstermez: kuyruk sütunu **0** okur, bekleme süreleri düşer, gösterge temizlenir. Kaybolan birimler ise hiçbir sütunda yoktur. Üstelik atmak, atılan birimi ortadan kaldırmayabilir. Üst katman kaybı fark edip yeniden gönderirse aynı iş hatta **ikinci kez** gelir — bu kez daha geç ve ek yükle. Ağ Modelleri ve Protokoller kursunun Taşıma Katmanı konusunda ölçülen yeniden iletim davranışı burada bir işletme sorunu hâline gelir: sınırı atarak uygulamak, talebi azaltmak yerine artırabilir. Ters yönde de bir sınır vardır. Bekletmek her zaman daha iyi görünse de kuyruğun kendisi bir maliyettir. Kuyruk derinleştikçe bekleme büyür ve derin bir ortak kuyrukta ivedi bir birim kendisinden önce gelmiş çok sayıda toplu birimin arkasında oturur. Ölçümdeki sınıfsız kural tam olarak bu durumdur: etkileşim sınıfının **1,13** turluk beklemesi, kendi trafiğinden değil, **önündeki başka sınıfların birimlerinden** gelir. Sınıflandırmanın var olma nedeni de budur — kuyruğu bölmeden, kuyruğun derinliği herkese aynı bedeli ödetir. #### Genel Ortalamanın Söylemediği Son okuma `-- genel` satırlarındadır ve bir gösterge tablosu tuzağıdır. Genel ortalama bekleme sınıfsız kuralda **1,19** tur, katı öncelikte **0,40** tur. Yalnız bu sayıya bakan bir gösterge, katı önceliğe geçmenin genel gecikmeyi **üç kattan fazla** iyileştirdiğini söyler. Sayı yanlış değildir: hizmet alan üç bin birimin ortalaması gerçekten düşmüştür, çünkü ağırlığın çoğu artık hiç beklemeyen iki sınıftadır. Aynı satırın yanındaki iki sütun tersini söylüyor. En uzun bekleme **3** turdan **13** tura çıkmış; kuyruğu taşıyan özne sayısı **40**'tan **9**'a inmiş. Kırk özne biraz beklerken dokuz özne çok bekliyor ve ortalama tam da bu yüzden düşüyor. Kuyruklu özne sütunundaki **40 → 9** düşüşü kendi başına bir iyileşme gibi okunabilir — "kuyrukta bekleyen özne sayısı dörtte bire indi" cümlesi doğrudur ve tamamen yanıltıcıdır. Kırk öznelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir; buradaki değişim bunun otuz bir katıdır ve yönü ölçüyle değil politikayla belirlenir. Şekillendirme satırı bu tuzağı da yumuşatıyor: genel ortalama **1,08**, en uzun bekleme **7**, kuyruğu taşıyan özne **29**. Üç sayının hiçbiri en iyisi değil, ama üçü birden hiçbir sınıfı tek başına bırakmıyor. Hangi satırın seçileceği ölçünün kararı değildir — ölçüm yalnız kimin ödediğini söyler. #### Özet - Hizmet kalitesi üç adımdır: sınıflandırma etiketi verir, önceliklendirme sırayı kurar, şekillendirme tavanı koyar; ilk adım yanlışsa sonraki ikisi kusursuz çalışarak yanlış sonucu üretir. - Toplam talep **3433**, hat kapasitesi **3000**; karşılanamayan **433** birim üç kuralın üçünde de aynıdır. Sıralama kuralı kuyruğu yok etmez, taşıyanı seçer. - Katı öncelikte etkileşimin **115** ve toplunun **238** birimlik kuyruğu yedek sınıfına biner: **80 + 115 + 238 = 433** ve yedeğin **630** birimlik talebinin yalnız **197**'si hizmet alır. - Etkileşim sınıfının kazandığı **1,13** turluk bekleme, yedek sınıfının ödediği **4,48** turdur; iki sayı birlikte yazılmazsa aynı kural ya kusursuz ya felaket görünür. - Şekillendirme aynı **433** birimi **243 + 190** biçiminde iki sınıfa böler; üst sınıfın **0,00** kazancını korur ama alt sınıfın beklemesini **5,76** yerine **2,85**'te tutar. - Genel ortalama katı öncelikte **1,19**'dan **0,40**'a **iner** — aynı anda en uzun bekleme **3**'ten **13**'e çıkarken ve kuyruğu taşıyan özne **40**'tan **9**'a düşerken. #### Sonraki Adım Bu beş derste kaldıraç trafiği gerçekten yönetti: dağıttı, sınırladı, yerleştirdi, sıraladı. Her derste kuyruğu da sayabildik — kaç özne aştı, kaç birim boşta kaldı, kaç nesne hiç görünmedi, kim kimin gecikmesini ödedi. Ama bu sayıların hepsini yazabilmemizin tek bir nedeni vardı: kurguyu biz kurduk ve kâhin elimizdeydi. Kapasiteyi, popülerliği, sınıfı ve gerçek talebi baştan biliyorduk. İşletmede hiçbiri bilinmez. Son derste görüldüğü gibi, kaldıracın kendi göstergesi iyileştiğini söylerken kuyruk büyümüş olabilir ve gösterge yalan söylemiyordur. Öyleyse sıradaki soru kaldıraçla ilgili değildir: **kaldıracın ne yaptığını nereden biliyoruz?** Sonraki konu bu soruyu üstlenir ve önce en temelinden başlar — ağın kendi durumunu hangi kayıtlarla, hangi sayaçlarla bildirdiğini tanımlar. ## Gözlemlenebilirlik Akış kayıtları ve sayaç toplama, sorgu tabanlı izleme ile olay bildiriminin ayrımı, yakalama filtrelerinin gördüğü ve göremediği, ve uçtan uca sağlık göstergelerinin hangi özneyi hiç raporlamadığı. ### Ağ Telemetrisi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/ag-telemetrisi Örnekleme oranı tek bir kaldıraçtır ve kırk özneye birden uygulanır: birde birden birde yirmiye inildiğinde kayıt 400'den 20'ye, görülen ağır olay 22'den 2'ye düşer, 20 ağır olay kaçar ve kırk öznenin 26'sı raporda hiç görünmez. Önceki ders hizmet kalitesini kurdu. Sınıflandırma, önceliklendirme ve şekillendirme tek bir kaldıraçtı; bir sınıfın kazandığı gecikme başka bir sınıfın kuyruğuydu ve iki sayı birlikte yazıldı. Bu ders o iki sayının nereden geldiğini sorar. Kaldıraç trafiği yönetiyordu — peki kaldıracın ne yaptığını **nereden biliyoruz**? Operatörün elinde ağın kendisi yoktur; ağın kendisi hakkında ürettiği kayıtlar vardır. **Telemetri (telemetry)** bu kayıtların toplanmasıdır. Dersin sorusu telemetrinin ne söylediği değil, **ne söylemediğidir** — çünkü toplamayı yöneten ayar da bir kaldıraçtır ve onun da bir kuyruğu vardır. #### Telemetri Neyi Toplar Ağ aygıtının ürettiği veri iki ayrı sınıfa ayrılır ve ikisi ayrı soruları yanıtlar. **Akış kaydı (flow record)** bir özettir. Aygıt, aynı adres–bağlantı noktası–protokol beşlisini paylaşan paketleri tek bir mantıksal akış sayar ve akış bittiğinde ya da bir süre dolduğunda tek satır yazar: kim kiminle konuştu, ne kadar sürdü, kaç paket ve kaç bayt geçti. Akış kaydı **özneyi adlandırır**. **Sayaç (counter)** bir birikimdir. Aygıt her arayüzde giren bayt, çıkan bayt ve düşen paket gibi değerleri artırarak tutar; okuyucu iki okuma arasındaki farkı alır. Sayaç adlandırmaz — geçen trafiğin ne kadar olduğunu söyler, kimin olduğunu söylemez. Anlık bir değeri taşıyan **ölçer (gauge)** ve dağılımı taşıyan **histogram** aynı sınıftadır. Ölçüt türlerinin ayrımı **Gözlemlenebilirlik ve Güvenilirlik** kursunda, zaman serisi sorgusu ve toplulaştırma **Gözlemlenebilirlik ve İşletim** kursunda kuruldu; ikisi de burada tekrarlanmaz. Bu derste özne bir hizmet değil **ağ aygıtıdır** ve ölçülen şey toplulaştırmanın sonucu değil, **toplulaştırmaya hiç girmemiş özne sayısıdır.** Aradaki asıl gerilim şudur: sayaç ucuzdur ve hiçbir olayı kaçırmaz, ama hiçbir olayı da adlandırmaz. Akış kaydı adlandırır, ama pahalıdır — her akış için aygıtın işlemcisi, belleği ve raporlama bağlantısı çalışır. Pahalı olduğu için **azaltılır** ve azaltmanın adı örneklemedir. #### Akış Kaydının Biçimi Aşağıdaki döküm bir akış kaydının ve bir arayüz sayacının taşıdığı alanları gösterir. Biçim örneğidir; ölçüm değildir ve çalıştırılmamıştır. ```text # ogretilen dokum , calistirilmamistir akış kaydı gözlem aygıtı aygit-07 kaynak istasyon.ornek hedef ornek.test protokol TCP paket / bayt 143 / 20416 başlangıç 00:00:12.400 süre 840 ms örnekleme oranı birde 10 arayüz sayacı (birikimli) giren bayt 918233100 çıkan bayt 640112940 düşen paket 1204 ``` Kayıttaki `örnekleme oranı` alanı önemlidir: kaydın kendisi, kendisinin bir örnek olduğunu bildirir. Okuyucu bu alanı görmezse kaydı tam sayım sanır. Sayaç tarafında böyle bir alan yoktur ve gerek de yoktur — sayaç örneklenmez. #### Kaydın Yolculuğu Kaydın üretilmesi ile okunması arasında iki mesafe vardır ve ikisi de ölçüyü etkiler. Birincisi **zamandır**. Akış kaydı akış bittiğinde yazılır; dakikalarca süren bir aktarım, bittiği ana kadar hiçbir satır üretmez. Aygıtlar bunu bir etkinlik zaman aşımıyla gevşetir: belirli bir süre dolduğunda akış hâlâ sürüyor olsa bile ara kayıt yazılır ve akış aynı tanımla devam eder. Ara kayıt üretilmiyorsa uzun akış, tam da sorun çıkardığı sırada görünmez; üretiliyorsa aynı akış raporda birden çok satırla temsil edilir ve akış sayan bir gösterge onu birden çok akış sanır. İkincisi **yoldur**. Kayıt, aygıttan toplayıcıya ağ üzerinden taşınır — yani telemetri, kendi ölçtüğü ağı kullanır. Bunun iki sonucu vardır. Ağ bozulduğunda kayıt kaybı, ölçülmek istenen olayla **aynı anda** olur; en çok bilgiye ihtiyaç duyulan dakikada en az kayıt gelir. İkinci sonuç daha sessizdir: taşıma güvenilir değilse düşen kaydın içeriği geri gelmez. Kaybın kendisi gizli kalmak zorunda değildir — akış kaydı protokolleri kayıt akışına bir sıra numarası koyar ve toplayıcı numaradaki boşluktan kaç kaydın düştüğünü çıkarır; çıkaramadığı şey, düşenlerin **ne** olduğudur. Sayaç bu noktada yine ayrılır: sayaç birikimlidir ve iki okuma arasında kaç okuma kaçarsa kaçsın fark doğru kalır. #### Örnekleme Bir Kaldıraçtır Örnekleme oranı tek bir sayıdır. Operatör onu bir kez ayarlar ve ayar **kırk özneye birden** uygulanır. Kaldıracın kuyruğu — yanlış hizmet ettiği azınlık — burada iki ayrı biçimde görünür. Birincisi **kaçan ağır olay**: kaydedilmediği için hiç bilinmeyen sorun. İkincisi daha sinsidir: **hiç görünmeyen özne**. Bir aygıt raporun tek bir satırında bile yoksa, gösterge tablosunda o aygıt için ne yüksek bir değer vardır ne düşük bir değer; hiçbir değer yoktur ve boşluk sağlıkla aynı renkte görünür. Ölçümün varsayımları: - **GB1** — Kırk özne kursun sabit topluluğudur ve bu derste değiştirilmez; özneler kapasite, gecikme ve sınıf bakımından birbirinden ayrıdır. - **GB2** — Gözlem penceresinde dört yüz olay geçer. Her olay bir özneye aittir ve olayların bir bölümü **ağır** olarak imlenir; ağırlık kurgunun kendisinden gelir. - **GB3** — Kâhin kurgudur: hangi olayın ağır olduğunu ve hangi özneye ait olduğunu biz yazdığımız için biliriz. Ölçüm bu bilgiyi kullanmaz, yalnız sonucu onunla karşılaştırır. - **GB4** — Örnekleme deterministiktir: sıra numarası `birde` değerine bölünen olay kaydedilir. Rastgele örnekleme farklı bir kayıt kümesi verir, ama kayıt sayısını ve aşağıdaki eğilimi değiştirmez. - **GB5** — Her akış kaydı sabit **64 bayttır**. Bayt sütunu kayıt hacminin göreli büyüklüğünü gösterir; bir ağ ölçümü değil, kayıt sayımının çarpımıdır. - **GB6** — Kestirim şu kuralla yapılır: görülen ağır olay sayısı örnekleme oranıyla çarpılır. Örnekten toplama gidilirken kullanılan olağan yol budur. #### Ölçüm ```python """Ag telemetrisi: ornekleme orani tek kaldirac, olculen sey kuyruk. Bolum 1 - kirk ozne ve dort yuz olay. Bolum 2 - bes ornekleme orani: kayit, gorulen agir olay, kacan, hic gorunmeyen ozne. """ TOHUM = 20260812 KAYIT_BAYTI = 64 def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def olaylar(oz, sayi=400, tohum=TOHUM + 3): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): o = oz[r(len(oz))] liste.append({"no": i + 1, "ozne": o["no"], "agir": r(25) == 0}) return liste def ornekle(ol, birde): """Her `birde` olaydan biri kaydedilir.""" return [o for o in ol if o["no"] % birde == 0] def gorunen(ol, birde): """Kayit sayisi, gorulen agir olay, kacan agir olay, gorulen ozne kumesi.""" k = ornekle(ol, birde) agir = sum(1 for o in k if o["agir"]) return len(k), agir, sum(1 for o in ol if o["agir"]) - agir, {o["ozne"] for o in k} oz = ozneler() ol = olaylar(oz) print(f"özne {len(oz)} | olay {len(ol)} | ağır olay {sum(o['agir'] for o in ol)} | " f"olay üreten özne {len({o['ozne'] for o in ol})}") print() print(f"{'birde bir':>10s} {'kayıt':>6s} {'bayt':>6s} {'görülen ağır':>13s} " f"{'kaçan ağır':>11s} {'kestirilen ağır':>16s} {'hiç görünmeyen özne':>20s}") for birde in (1, 2, 5, 10, 20): k, agir, kacan, gor = gorunen(ol, birde) print(f"{birde:10d} {k:6d} {k * KAYIT_BAYTI:6d} {agir:13d} {kacan:11d} " f"{agir * birde:16d} {len(oz) - len(gor):20d}") k10 = {o["ozne"] for o in ornekle(ol, 10)} sayim = {o["no"]: sum(1 for x in ol if x["ozne"] == o["no"]) for o in oz} kayip = [n for n in sayim if n not in k10] print() print(f"birde 10 | görünmeyen özne {len(kayip)}" f" | olay ortalamaları: görünmeyen " f"{sum(sayim[n] for n in kayip) / len(kayip):.2f}, " f"görünen {sum(sayim[n] for n in sayim if n in k10) / len(k10):.2f}") print(f"görünmeyen öznenin en çok olayı {max(sayim[n] for n in kayip)}" f" | en az olaylı özne {min(sayim.values())} olayla" f" | en çok olaylı özne {max(sayim.values())} olayla") ``` ``` özne 40 | olay 400 | ağır olay 22 | olay üreten özne 40 birde bir kayıt bayt görülen ağır kaçan ağır kestirilen ağır hiç görünmeyen özne 1 400 25600 22 0 22 0 2 200 12800 9 13 18 1 5 80 5120 7 15 35 8 10 40 2560 2 20 20 17 20 20 1280 2 20 40 26 birde 10 | görünmeyen özne 17 | olay ortalamaları: görünmeyen 8.18, görünen 11.35 görünmeyen öznenin en çok olayı 13 | en az olaylı özne 5 olayla | en çok olaylı özne 18 olayla ``` #### Sayıların Okunması İlk satır ölçünün temelini verir. Tam sayımda kayıt **400**, görülen ağır olay **22**, kaçan **0**, hiç görünmeyen özne **0**. Kırk öznenin kırkı da en az bir olay üretmiştir; yani görünmezlik topluluğun bir özelliği değil, kaldıracın ürettiği bir sonuçtur. **Kaçan ağır olay.** Birde ikide kayıt yarıya iner ve görülen ağır olay 22'den **9**'a düşer: **13** ağır olay kaçar. Buradaki oransızlık dikkat çekicidir — kayıt yarıya inerken ağır olayın görünürlüğü yarıdan fazla düşmüştür. Nedeni ağır olayların az olmasıdır: yirmi iki tanenin sabit adımlı bir elemeye nasıl dağıldığı şansa kalır. Birde onda görülen ağır olay **2**'ye iner ve **20** ağır olay kaçar. Birde yirmide kayıt yarıya daha inmesine karşın görülen ağır olay yine **2** kalır; azalma düzgün değildir, çünkü sayılan şey artık istatistik değil, tesadüftür. **Kestirimin yanılması.** Örnekten toplama gidilen olağan yol, görülen sayıyı örnekleme oranıyla çarpmaktır. Sütun bu kestirimi veriyor: gerçek değer **22** iken kestirim sırasıyla **22**, **18**, **35**, **20** ve **40** çıkıyor. Birde beşte kestirim gerçeğin bir buçuk katı, birde yirmide neredeyse iki katı. Aynı çarpım kayıt sayısı için uygulansaydı her satırda tam **400** verirdi — çünkü toplam büyük ve düzgün dağılmıştır. Kural şudur: **örnekleme toplamı korur, azınlığı korumaz.** Ağır olay bir azınlıktır ve ölçünün asıl aradığı şey odur. **Hiç görünmeyen özne.** Son sütun bu dersin ana sayısıdır. Birde ikide **1** özne raporun hiçbir satırında yoktur; birde beşte **8**, birde onda **17**, birde yirmide **26**. Kırk öznenin yirmi altısı, yani üçte ikiden fazlası, gösterge tablosunda hiç yoktur. Son iki satır bu kayboluşun kime dokunduğunu söylüyor. Birde onda görünmeyen **17** öznenin olay ortalaması **8,18**, görünen yirmi üçünkü **11,35**. Kayıp rastgele değildir: az konuşan özne önce düşer. Ama eleme keskin bir eşik de değildir — görünmeyen öznelerden birinin **13** olayı vardır, yani topluluğun en az olaylı öznesinin (**5** olay) iki katından fazla trafik üretmiş bir aygıt da rapordan çıkabilmiştir. Kayıp hem eğilimlidir hem tesadüflüdür ve ikisi bir arada olduğu için operatör kimin görünmediğini rapora bakarak kestiremez. Sonuç, kursun üçüncü iddiasıdır: **kaldıraç kuyruğu görünmez kılar.** Örnekleme oranı bir başarım ayarı olarak kurulur ve gerçekten de kayıt hacmini 25 600 bayttan 1 280 bayta indirir. Ama aynı ayar, hangi öznenin raporlanacağına da karar verir ve bu kararı kimse açıkça almamıştır. Kırk öznede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir; 26 özne bunun yirmi altı katıdır ve ölçüm bandının çok içindedir. #### Gösterge Tablosunda Boşluk Görünmeyen öznenin en tehlikeli yanı, gösterge tablosunun onu **eksik göstermemesidir**. Aşağıdaki tablo biçimi bunu somutlaştırır; ölçüm değildir ve çalıştırılmamıştır. ```text # ogretilen gosterge tablosu bicimi , calistirilmamistir en cok trafik ureten aygitlar (pencere: son 5 dk, kaynak: akis kaydi) sira aygit akis bayt agir olay 1 aygit-31 14 1.2 GB 1 2 aygit-07 12 0.9 GB 0 3 aygit-22 11 0.8 GB 1 ... 23 aygit-16 1 0.1 GB 0 toplam listelenen aygit : 23 ``` Tablo yirmi üç aygıt listeler ve doğrudur — listelenen her satır gerçekten üretilmiş bir kayda dayanır. Yanlış olan hiçbir şey yoktur. Eksik olan şey, tablonun **kırk aygıtlık bir topluluktan** üretildiğinin hiçbir yerde yazmamasıdır. `toplam listelenen aygıt` alanı 23 der; `envanterdeki aygıt` diye bir alan yoktur. Sıralama listesi yalnızca **veri üretmiş** olanı sıralayabilir, çünkü sıralamanın girdisi kayıttır ve kaydı olmayan aygıt sıralamaya hiç girmez. Ayrım şudur: sıfır değerli bir satır bir bilgidir, **olmayan bir satır bilgi değildir.** Birincisi "bu aygıttan trafik geçmedi" der; ikincisi hiçbir şey demez ve okuyan kişi onu birinciyle karıştırır. Gösterge tablosuna envanterin toplam sayısı yazılmadıkça bu ayrım görünmez kalır. #### Görünmezliği Daraltmak Örnekleme kaldıracının kuyruğu kaldırılamaz — kayıt azaltılıyorsa bir şey görünmeyecektir. Kuyruğun **kimden** oluşacağı ise seçilebilir. **Birinci daraltma — ağır olayı örneklemenin dışına almak.** Ağır olarak imlenen olay, örnekleme oranı ne olursa olsun kaydedilir. Bu, kaçan ağır olayı **0**'a indirir ve kayıt hacmini yalnız ağır olay sayısı kadar artırır; birde yirmide 20 kayıt yerine 42 kayıt olur. Bedeli, ağırlığın **aygıtta** belirlenmesi zorunluluğudur — aygıt neyin ağır olduğunu bilmek zorundadır. **İkinci daraltma — özne başına en az bir kayıt.** Örnekleme oranı korunur, ama her özne için pencerede en az bir kayıt zorunlu tutulur. Hiç görünmeyen özne **0** olur ve kayıt hacmi en çok kırk kayıt artar. Bu, görünürlüğü hacimden değil **kapsamdan** satın alır. **Üçüncü daraltma — sayacı akış kaydının yanında tutmak.** Sayaç örneklenmez. Akış kaydı bir özneyi hiç göstermese bile, o öznenin arayüz sayacı okunmaya devam eder ve trafiğin varlığını bildirir. Sayaç kimin konuştuğunu söylemez, ama **birinin konuştuğunu** söyler; iki kaynak birlikte okunduğunda sessizlik ile görünmezlik ayrılabilir. Üçünün ortak yanı, kararı örtük olmaktan çıkarmalarıdır. Örnekleme oranı tek başına bırakıldığında da bir görünürlük politikası uygular; fark, o politikanın yazılmamış olmasıdır. #### Özet - Telemetri iki kaynaktan gelir: akış kaydı özneyi adlandırır ama pahalı olduğu için örneklenir, sayaç örneklenmez ama özneyi adlandırmaz. - Örnekleme oranı tek bir kaldıraçtır ve kırk özneye birden uygulanır; birde birden birde yirmiye inildiğinde kayıt **400**'den **20**'ye, kayıt hacmi 25 600 bayttan 1 280 bayta iner. - Görülen ağır olay **22**'den **2**'ye düşer ve **20** ağır olay kaçar; azalma düzgün değildir, çünkü ağır olay bir azınlıktır ve elemeye dağılışı tesadüfe kalır. - Örnekten yapılan kestirim toplamı korur, azınlığı korumaz: gerçek 22 iken kestirim **22 / 18 / 35 / 20 / 40** çıkar. - Hiç görünmeyen özne **0**'dan **26**'ya çıkar; kaldıraç bir başarım ayarı olarak kurulur ama kimin raporlanacağını da o seçer ve boşluk gösterge tablosunda sağlıkla aynı renktedir. #### Sonraki Adım Bu derste kayıtları aygıt üretiyor ve toplayıcı onları alıyordu; kimin ne zaman konuştuğu sorulmadı. Oysa toplama iki ayrı biçimde kurulabilir: toplayıcı aygıtlara **sorar**, ya da aygıt kendiliğinden **bildirir**. İki modelin tur maliyeti Uygulama Katmanı Protokolleri kursunda ölçüldü ve burada tekrarlanmayacak. Sonraki ders aynı ayrımı bu kursun ölçüsüyle ele alır: sorgu tabanlı izlemede ve olay bildiriminde **kaç özne hiç raporlanmıyor** ve iki modelin görmediği özneler aynı özneler mi? ### Aygıt İzleme Protokolleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/aygit-izleme-protokolleri Sorgu tabanlı izleme ile olay bildirimi aynı kırk aygıtı ayrı biçimlerde kaybeder: yedi yüz milisaniyelik bir tarama bütçesinde yoklama en iyi durumda 29 aygıt görür, dokuz olaylık bildirim eşiğinde 25 aygıt konuşur ve iki modelin birlikte hiç görmediği aygıt sayısı 6'dır. Önceki ders telemetriyi kaydın kendisinden okudu: akış kayıtları ve sayaçlar aygıtta üretiliyor ve bir toplayıcıya gidiyordu. Kaydın **kim tarafından başlatıldığı** sorulmadı. Oysa toplama iki ayrı biçimde kurulabilir ve seçim tek başına bir kaldıraçtır. Birinci biçimde yönetici sorar: aygıtları sırayla dolaşır, her birinden değerleri ister ve yanıtı yazar. İkinci biçimde aygıt bildirir: bir eşik aşıldığında ya da bir durum değiştiğinde yöneticiye kendiliğinden ileti gönderir. İki modelin **tur maliyeti ve yakalama gecikmesi** Uygulama Katmanı Protokolleri kursunda ölçüldü ve burada tekrarlanmayacak. Bu dersin sorusu başkadır: aynı kırk aygıtta, iki model **kaç özneyi hiç raporlamıyor** — ve raporlamadıkları özneler aynı özneler mi? #### İki Modelin İleti Biçimi Sorgu tabanlı izlemede aygıt bir **nesne ağacı** sunar. Her ölçülebilir değerin bir nesne kimliği vardır ve yönetici kimliği vererek değeri ister. Ağaç sıralıdır, bu yüzden yönetici bilmediği bir dalı da "bir sonrakini ver" diyerek gezebilir. Olay bildiriminde yön terstir: aygıt aynı nesne kimliğini ve değeri, sorulmadan gönderir. Bildirimin onaylanan ve onaylanmayan iki biçimi vardır; aradaki fark önceki kursta ölçüldü ve burada yalnız anılıyor. Üçüncü bir biçim abonelik kurar: yönetici bir yol ve bir aralık bildirir, aygıt o yolu düzenli olarak ya da her değişimde akıtır. ```text # ogretilen ileti bicimi , calistirilmamistir sorgu tabanli izleme yonetici -> aygit sorgu nesne kimligi 1.3.6.1.2.1.2.2.1.10.3 aygit -> yonetici yanit deger 918233100, tur sayac32 yonetici -> aygit sonraki agacta bir sonraki dal olay bildirimi aygit -> yonetici bildirim nesne kimligi, deger, zaman damgasi aygit -> yonetici onayli bildirim yonetici onaylar, gelmezse aygit yineler abonelik yonetici -> aygit abone ol yol /arayuzler/arayuz/sayaclar, aralik 10 s aygit -> yonetici akis her aralikta ya da her degisimde ``` Biçimin kendisi ölçüye girmez. Ölçüye giren şey, her modelin **neyin raporlanacağına karar veren ayarıdır**. #### Yoklamanın Bütçesi Yoklayan modelde yönetici listeyi baştan gezer ve her aygıtı sırayla sorar. Tarama bir dönem içinde bitmek zorundadır: bir sonraki dönem başladığında tarama yeniden baştan başlar. Bu tarama bir **süre bütçesi** demektir. Bütçeyi harcayan iki şey vardır. Yanıt veren aygıt kendi gecikmesi kadar süre yer. Yanıt vermeyen aygıt ise **zaman aşımı** kadar süre yer — hem de hiçbir veri vermeden. Yöneticinin elindeki ayar bu zaman aşımı eşiğidir ve iki yöne birden çeker. Eşik düşük tutulursa yavaş aygıt yanıt yetiştiremeden kesilir ve raporlanmaz; buna karşılık her kesme ucuzdur, tarama listenin sonuna varır. Eşik yükseltilirse yavaş aygıtlar da yanıt verebilir, ama her yanıt daha çok süre yer ve bütçe listenin sonuna varmadan tükenir. Bu durumda listenin **kuyruğundaki** aygıtlar hiç sorulmaz bile. İki neden ayrı ayrı sayılmalıdır: zaman aşımına uğrayan aygıt sorulmuş ama yanıtlamamıştır, hiç sorulmayan aygıt ise yöneticinin haberi bile olmadan dışarıda kalmıştır. #### Bildirimin Eşiği Bildiren modelde tarama yoktur, dolayısıyla süre bütçesi de yoktur. Onun yerine aygıtta bir **bildirim eşiği** durur: aygıt her olayı değil, ancak eşiği aşan bir etkinlik gördüğünde konuşur. Eşik olmasaydı yönetici pencereye düşen her olayı ayrı bir iletiyle alırdı ve bu, tarama bütçesinden çok daha büyük bir yük olurdu. Eşiğin doğurduğu sessizlik iki anlama gelir ve ileti bunları ayırmaz. Bir aygıt susuyorsa ya gerçekten eşiği aşmamıştır ya da konuşamayacak durumdadır. Yoklamada sessizlik en azından **sorulmuş** bir sessizliktir; bildirimde sorulmamıştır bile. Ölçümün varsayımları: - **GB7** — Kırk özne kursun sabit topluluğudur; her öznenin bir yanıt gecikmesi vardır ve bu gecikme sorgunun süre maliyetidir. - **GB8** — Tarama dönemi bütçesi **700 ms**'dir. Kırk aygıtın gecikme toplamı bu bütçenin üstündedir, yani tarama en iyi durumda bile listenin tamamına yetişmez. - **GB9** — Tarama listeyi özne sırasına göre gezer ve her dönem baştan başlar; kuyruktaki aygıtlar sıraya hiç girmez. Sıra karıştırılırsa görünmeyen özneler değişir, sayıları değişmez. - **GB10** — Zaman aşımına uğrayan sorgu bütçeden **zaman aşımı kadar** süre yer ve hiçbir değer getirmez. - **GB11** — Bildirim eşiği pencerede üretilen olay sayısı üzerinden tanımlıdır: aygıt ancak eşik kadar ya da daha çok olay ürettiyse bildirim gönderir ve gönderdiğinde olaylarının tamamını gönderir. - **GB12** — Raporlanan aygıtın ağır olaylarının tümü görünür; raporlanmayan aygıtın ağır olaylarının tümü kaçar. Kâhin kurgudur ve hangi olayın ağır olduğunu biz yazdığımız için bilinir. - **GB13** — İki modelin karşılaştırıldığı satırda yoklama için zaman aşımı **30 ms**, bildirim için eşik **9 olay** seçilmiştir; bu iki ayar birbirine yakın büyüklükte kör nokta üretir. #### Ölçüm ```python """Aygit izleme: sorgu tabanli izleme ile olay bildiriminin hic raporlamadigi ozne. Bolum 1 - yoklama: sure butcesi sabit, kaldirac zaman asimi esigi. Bolum 2 - bildirim: kaldirac bildirim esigi (pencerede en az kac olay). Bolum 3 - iki modelin hic gormedigi ozne kumelerinin kesisimi. """ TOHUM = 20260812 SURE_BUTCESI = 700 # ms, bir tarama donemi def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def olaylar(oz, sayi=400, tohum=TOHUM + 3): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): o = oz[r(len(oz))] liste.append({"no": i + 1, "ozne": o["no"], "agir": r(25) == 0}) return liste def yoklama(oz, zamanasimi, butce=SURE_BUTCESI): """Tarayici listeyi bastan gezer; her sorgu aygitin gecikmesi kadar surer, yanitsiz aygit zaman asimi kadar sure yer. Butce bitince tarama durur.""" gecen = sorulan = 0 gorulen = set() for o in oz: maliyet = min(o["gecikme"], zamanasimi) if gecen + maliyet > butce: break gecen += maliyet sorulan += 1 if o["gecikme"] <= zamanasimi: gorulen.add(o["no"]) return sorulan, gecen, gorulen def bildiren(oz, ol, esik): """Aygit ancak penceredeki olay sayisi esigi asarsa bildirim gonderir.""" sayim = {o["no"]: 0 for o in oz} for x in ol: sayim[x["ozne"]] += 1 konusan = {n for n, c in sayim.items() if c >= esik} return sum(sayim[n] for n in konusan), konusan def kacan(ol, gorulen): return sum(1 for x in ol if x["agir"] and x["ozne"] not in gorulen) oz = ozneler() ol = olaylar(oz) print(f"özne {len(oz)} | olay {len(ol)} | ağır olay {sum(o['agir'] for o in ol)}" f" | gecikme {min(o['gecikme'] for o in oz)}–{max(o['gecikme'] for o in oz)} ms" f" | tam tarama süresi {sum(o['gecikme'] for o in oz)} ms") print() print(f"{'zaman aşımı':>12s} {'sorulan':>8s} {'harcanan ms':>12s} " f"{'yanıtlayan':>11s} {'zaman aşımı yiyen':>18s} {'hiç sorulmayan':>15s} " f"{'kaçan ağır':>11s}") yok_gorulen = {} for za in (10, 20, 30, 40, 50): s, g, gor = yoklama(oz, za) yok_gorulen[za] = gor print(f"{za:12d} {s:8d} {g:12d} {len(gor):11d} {s - len(gor):18d} " f"{len(oz) - s:15d} {kacan(ol, gor):11d}") print() print(f"{'bildirim eşiği':>15s} {'bildiren özne':>14s} {'iletiler':>9s} " f"{'hiç raporlanmayan':>18s} {'kaçan ağır':>11s}") bil_gorulen = {} for esik in (1, 6, 9, 12, 15): ileti, kon = bildiren(oz, ol, esik) bil_gorulen[esik] = kon print(f"{esik:15d} {len(kon):14d} {ileti:9d} {len(oz) - len(kon):18d} " f"{kacan(ol, kon):11d}") print() a, b = yok_gorulen[30], bil_gorulen[9] ya, yb = set(o["no"] for o in oz) - a, set(o["no"] for o in oz) - b print(f"yoklama (zaman aşımı 30) görmedi {len(ya)} | bildirim (eşik 9) görmedi {len(yb)}") print(f"ikisinin de görmediği {len(ya & yb)} | yalnız birinin gördüğü {len(ya ^ yb)}" f" | birlikte görülen {len(oz) - len(ya & yb)}") print(f"ikisi birlikte kaçan ağır olay {kacan(ol, a | b)}") ``` ``` özne 40 | olay 400 | ağır olay 22 | gecikme 6–48 ms | tam tarama süresi 935 ms zaman aşımı sorulan harcanan ms yanıtlayan zaman aşımı yiyen hiç sorulmayan kaçan ağır 10 40 385 10 30 0 18 20 40 634 18 22 0 9 30 36 698 24 12 4 8 40 29 664 26 3 11 5 50 29 678 29 0 11 4 bildirim eşiği bildiren özne iletiler hiç raporlanmayan kaçan ağır 1 40 400 0 0 6 37 385 3 1 9 25 301 15 3 12 13 184 27 15 15 5 83 35 16 yoklama (zaman aşımı 30) görmedi 16 | bildirim (eşik 9) görmedi 15 ikisinin de görmediği 6 | yalnız birinin gördüğü 19 | birlikte görülen 34 ikisi birlikte kaçan ağır olay 1 ``` #### Yoklama Tablosunun Okunması Kırk aygıtın gecikme toplamı **935 ms**'dir ve bütçe **700 ms**. Tarama, hiçbir zaman aşımı olmasa bile listenin tamamına yetişemez; bu, kaldıracın hareket alanının en baştan sınırlı olduğu anlamına gelir. Zaman aşımı **10 ms** iken tarama ucuzdur: kırk aygıtın kırkı da sorulur ve toplam **385 ms** harcanır. Ama yanıtlayan yalnız **10** aygıttır — otuzu eşiğin altına sığamamıştır. Rapor kırk aygıtın dörtte birini gösterir ve **18** ağır olay kaçar. Eşik **50 ms**'ye çıkarıldığında zaman aşımı yiyen aygıt **0**'a iner; artık her sorulan aygıt yanıt verir. Karşılığında tarama **29** aygıtta durur ve **11** aygıt hiç sorulmaz. Yanıtlayan sayısı 10'dan **29**'a çıkmıştır, ama kırka hiçbir zaman ulaşmaz. Arada duran **30 ms** satırı iki nedenin aynı anda çalıştığı yerdir: **12** aygıt zaman aşımına uğrar, **4** aygıt hiç sorulmaz, geriye **24** yanıtlayan kalır. Aynı raporda iki ayrı görünmezlik nedeni vardır ve gösterge tablosunda ikisi de aynı boşluk olarak durur. Kaçan ağır olay sütunu bu eğilimi izler ama hiçbir satırda sıfıra inmez: **18, 9, 8, 5, 4**. En cömert ayarda bile yirmi iki ağır olayın dördü hiçbir sorguya girmez. #### Bildirim Tablosunun Okunması Bildirim eşiği **1** olduğunda hiçbir aygıt susmaz: kırkı da konuşur, **0** aygıt görünmez kalır ve hiçbir ağır olay kaçmaz. Bedeli sütunda duruyor — **400** ileti. Yoklama en pahalı satırında kırk sorgu atıyordu; bildirim burada onun on katı ileti üretiyor. Bildirim yükü özne sayısına değil, **olay sayısına** bağlıdır ve bu, iki modelin en temel yapısal farkıdır. Eşik **9**'a çekildiğinde ileti **301**'e iner ve **25** aygıt konuşur; **15** aygıt hiç raporlanmaz. Eşik **15**'te yük **83** iletiye kadar düşer ama artık yalnız **5** aygıt konuşmaktadır ve **35** aygıt sessizdir. Yirmi iki ağır olayın **16**'sı kaçar. Dikkat çeken şey, eşiğin yükü doğrusaldan hızlı düşürmesidir: 400'den 83'e inerken görünen aygıt 40'tan 5'e iner. Eşik, çok olay üreten azınlığı tutar ve geri kalanı düşürür. Yoklamanın kaybettiği aygıt **yavaş** aygıttı; bildirimin kaybettiği aygıt **sessiz** aygıttır. #### Kör Noktalar Aynı Değil Son üç satır dersin asıl sonucudur. Yoklama zaman aşımı 30 ms ile **16** aygıtı, bildirim eşik 9 ile **15** aygıtı hiç raporlamıyor. Sayılar birbirine yakın; ama **ikisinin de görmediği aygıt yalnız 6**'dır. Otuz bir kör nokta yirmi beş ayrı aygıta düşüyor ve bu aygıtların **on dokuzu** yalnız tek bir modelin kör noktasında. Bunun doğrudan bir işletme sonucu vardır. İki model birlikte çalıştırıldığında görülen aygıt sayısı **34**'e çıkar ve ikisinin birlikte kaçırdığı ağır olay **22**'den **1**'e iner. Tek başına en iyi yoklama ayarı 4 ağır olay kaçırıyordu, en iyi bildirim ayarı ise kırk aygıtın tamamını konuşturmak pahasına çalışıyordu; ikisi üst üste konduğunda tek bir ağır olay dışında her şey görünür hâle gelir. Bunun nedeni modellerin kalitesi değil, **kör noktalarının bağımsız olmasıdır.** Yoklama gecikmeye göre eler, bildirim etkinliğe göre eler; bir aygıtın hem yavaş hem sessiz olması ise ayrı bir tesadüftür ve kırk aygıtta yalnız altısında gerçekleşir. Kuyruk kalkmaz — altı aygıt hâlâ hiçbir raporda yoktur — ama kuyruğun kimden oluştuğu ölçülebilir hâle gelir. #### Envanter ve Canlılık Ölçümün kırk özneyi baştan bildiği bir yeri vardır ve bu, kurgunun operatöre verdiği bir kolaylıktır. Sahada iki modelin de bir **envantere** ihtiyacı vardır, ama ihtiyaçları farklı yöndedir. Yoklama envanteri **girdi** olarak kullanır: listede olmayan aygıt hiç sorulmaz, dolayısıyla envanterdeki bir eksiklik doğrudan görünmez bir özneye dönüşür. Bunun bir iyi yanı vardır — liste bilindiği için **kimin yanıt vermediği** de bilinir. Yukarıdaki tabloda "zaman aşımı yiyen" sütunu tam olarak bu bilgidir ve bir sorunun adıdır. Bildirim envanteri **çıktı** olarak üretir: yönetici, kendisine ileti gönderen aygıtları tanır. Envanterde olmayan bir aygıt konuşursa yönetici onu öğrenir; bu, yoklamanın yapamayacağı bir şeydir. Ama tersi de doğrudur: hiç konuşmayan aygıt envanterde hiç belirmez ve **yokluğu bir sorun olarak görünmez.** Önceki dersteki sıralama listesinde olduğu gibi, olmayan bir satır bilgi taşımaz. Bu asimetriyi kapatan yaygın düzenek **canlılık bildirimidir**: aygıt, söyleyecek bir şeyi olmasa da düzenli aralıklarla kısa bir ileti gönderir. Yönetici artık sessizliği ölçebilir, çünkü sessizlik bir ileti eksikliği hâline gelmiştir. Maliyeti hesaplanabilir bir yüktür — kırk aygıt ve dakikada bir bildirim, bir saatte 2 400 ileti demektir ve bu yük olay sayısından bağımsızdır. Kazancı ise ölçüde doğrudan görünür: bildirim eşiği 15 iken **35** aygıt sessizdir; canlılık bildirimi eklendiğinde bu otuz beşin hepsi görünür hâle gelir, yalnız **neyi yaptıkları** değil, **var oldukları** bilgisiyle. #### Özet - Sorgu tabanlı izlemede yönetici sorar, olay bildiriminde aygıt konuşur; iki modelin tur maliyeti önceki kursta ölçüldü, burada ölçülen **kaç öznenin hiç raporlanmadığıdır**. - Yoklamanın kaldıracı zaman aşımı eşiğidir ve iki yönden birden keser: eşik düşükken **30** aygıt zaman aşımına uğrar, eşik yüksekken **11** aygıt hiç sorulmaz; yanıtlayan sayısı 700 ms bütçede en çok **29**'dur. - Bildirimin kaldıracı eşiktir ve yükü olay sayısına bağlar: eşik 1'de **400** ileti ile **0** görünmeyen, eşik 15'te **83** ileti ile **35** görünmeyen aygıt. - Yoklama **yavaş** aygıtı, bildirim **sessiz** aygıtı kaybeder; iki modelin kör noktaları bağımsız olduğu için 16 ve 15 kişilik iki kümenin kesişimi yalnız **6** aygıttır. - İki model birlikte kullanıldığında görülen aygıt **34**'e çıkar ve kaçan ağır olay **1**'e iner; kuyruk kalkmaz, ama kimin kuyrukta olduğu artık bilinir. #### Sonraki Adım Bu iki model de aygıtın **kendi anlattığına** dayanıyordu: yanıtı da bildirimi de aygıt üretiyor ve içeriğine aygıt karar veriyordu. Bir aygıtın hiç raporlamadığı bir davranış varsa, onu aygıta sorarak öğrenmenin yolu yoktur. Sonraki ders bu yüzden kaynağı değiştirir ve paketin kendisine bakar: hattan geçen baytları süzen bir filtre kurulduğunda, filtrenin **göremediği** ne kadardır — dar bir filtre kaç akışı, geniş bir filtre kaç baytı kaçırır? ### Paket Çözümleme Araçları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/paket-cozumleme-araclari Yakalama filtresi tek bir kaldıraçtır ve iki ucundan da kaybettirir: doksan sekiz akışlık bir pencerede en dar filtre 91 akışı hiç görmez ve 22 ağır olayın 21'ini kaçırır, süzgeçsiz yakalama ise 776 196 baytı tampona sığmadığı için düşürür. Önceki iki ders de aygıtın **kendi anlattığına** dayanıyordu. Akış kaydını aygıt üretiyor, sorguya aygıt yanıt veriyor, bildirimi aygıt gönderiyordu. Aygıtın hiç raporlamadığı bir davranış varsa onu aygıta sorarak öğrenmenin yolu yoktur. Bu ders kaynağı değiştirir ve hattan geçen baytın kendisine bakar. Bir noktaya konan çözümleyici, oradan geçen paketleri kopyalar ve kaydeder. Kopyalama sınırsız değildir: hangi paketlerin kopyalanacağını bir **yakalama filtresi (capture filter)** seçer ve kopyalar sınırlı bir tampona yazılır. Filtre bir kaldıraçtır — tek bir kural, kırk öznenin bütün trafiğine birden uygulanır. Bu dersin ölçtüğü şey filtrenin gördüğü değil, **göremediğidir.** Çözümleyici araçlarının kullanımı ve yakalama yordamı **Güvenlik Araçları ve Sızma Testi** kursunun konusudur ve burada tekrarlanmaz; araç adı da yazılmaz. Burada ölçülen şey aracın değil, **kuralın** kendisidir. #### Yakalamanın İki Sınırı Yakalama iki ayrı yerde kaybeder ve ikisi ters yönde çalışır. **Birinci sınır filtredir.** Filtreden geçmeyen paket hiç kopyalanmaz. Bu bir kayıp değil, bir seçimdir — ta ki aranan davranış filtrenin dışında kalana kadar. Dar bir filtre, ilgisiz trafiği eleyerek tamponu korur; karşılığında elediği şeyi bir daha geri getiremez, çünkü kopyalanmamış paket yoktur. **İkinci sınır tampondur.** Filtreden geçen paketler bir tampona yazılır ve tampon dolduğunda gelen paket düşer. Bu düşme **sessizdir**: kaydın içinde "burada bir paket düştü" diyen bir satır yoktur, yalnız olmayan paketler vardır. Geniş bir filtre tamponu hızla doldurur ve düşme, filtrenin ilgilendiği trafiğin tam ortasında gerçekleşir. İki sınır aynı kaldıraca bağlıdır. Filtre daraltıldığında birinci sınır büyür, ikinci sınır küçülür; genişletildiğinde tersi olur. Ortada kayıpsız bir ayar yoktur, yalnız kaybın **nereye** düşeceğine dair bir seçim vardır. #### Filtre Sözdizimi Yakalama filtreleri paketin başlık alanları üzerinde yazılır. Aşağıdaki döküm öğretilen sözdizimini gösterir; çalıştırılmamıştır ve hiçbir sayı iddiası taşımaz. ```text # ogretilen filtre sozdizimi , calistirilmamistir tek alan tcp protokol alanina bakar port 443 kaynak ya da hedef kapi src port 443 yalnizca kaynak kapi host istasyon.ornek kaynak ya da hedef konak bilesik tcp and port 443 tcp and (port 80 or port 443 or port 8080) not port 22 paket ici konum tcp[13] & 2 != 0 SYN bayragi kurulmus segmentler ip[6:2] & 0x1fff = 0 bolunmemis ilk parca ``` İki şey dikkat ister. Birincisi, filtre pratikte **başlık alanlarını** adresler; yükün içindeki bir baytı okumak da olanaklıdır, ama değişken uzunluklu başlığın boyunu kuralın içinde hesaplamayı gerektirir ve kural hızla okunmaz hâle gelir. Asıl sınır başka yerdedir: karar paket paket verilir, akışın bütününe bakılamaz. İkincisi, `not port 22` gibi bir olumsuzlama filtreyi genişletir — dar görünen bir kural, dışarıda bıraktığı şey küçükse aslında geniş bir kuraldır. Filtrenin genişliğinin ölçüsü sözdiziminin uzunluğu değil, **eşleşen akış sayısıdır.** #### Kesme Uzunluğu ve Akış Yeniden Kurma Her paketten ne kadar saklanacağını **kesme uzunluğu** belirler. Yalnız başlıklar saklanacaksa paket başına birkaç düzine bayt yeter; yükün tamamı isteniyorsa paketin tamamı yazılır ve tampon aynı sürede on kat daha hızlı dolar. Kesme uzunluğu, **akış yeniden kurmayı** doğrudan sınırlar. Yeniden kurma, aynı akışa ait paketlerin sıra numaralarına göre birleştirilip özgün bayt akışının geri elde edilmesidir. Başlıklar yeterlidir eğer soru "bu akış ne zaman başladı, kaç bayt taşıdı, nasıl kapandı" ise. Soru "bu akışta ne taşındı" ise başlık yetmez ve kesilmiş bir kayıt bu soruyu hiçbir zaman yanıtlayamaz. Yeniden kurmanın ikinci koşulu **sürekliliktir**: akışın paketlerinden biri düşmüşse akış tam olarak kurulamaz. Bu yüzden ölçümde bir akış üç ayrı sonuca düşebilir — tam yakalanmış, yarım kalmış ya da tampona hiç sığmamış. Ölçümün varsayımları: - **GB14** — Kırk özne kursun sabit topluluğudur; her özne pencerede bir ile dört arası akış üretir ve akışlar başlangıç zamanına göre sıralanır. - **GB15** — Yakalama tamponu **1 200 000 bayttır** ve pencere boyunca boşaltılmaz. Gerçek bir yakalamada tampon diske boşaltılır; burada sabit tutulması, düşmenin filtre genişliğine bağımlılığını yalıtmak içindir. - **GB16** — Kesme uzunluğu **96 bayt/paket** olarak sabittir ve bu derste kaldıraç değildir. Yalnız filtre değiştirilir. - **GB17** — Tampon zaman sırasına göre dolar. Dolduğu ana kadar biten akış tam yakalanır, o anı bölen akış yarım kalır, sonra başlayan akış hiç yazılmaz. - **GB18** — Düşen paket iz bırakmaz; ölçüm düşen baytı kâhinden okur, kayıttan değil. Gerçek bir yakalamada bu sayı ancak sayaçla kestirilebilir. - **GB19** — Ağır olay kâhinin bilgisidir. Bir öznenin tek bir akışı bile yakalanmışsa o öznenin ağır olayları görünür sayılır; hiçbir akışı yakalanmamışsa hepsi kaçar. - **GB20** — Filtreler iç içedir: her filtre bir öncekinin eşleştirdiği akışların tümünü eşleştirir. Genişlik böylece tek yönlü bir eksende ölçülür. - **GB21** — Gözlem noktası kırk öznenin bütün akışlarını görür. Bu bir kolaylıktır ve sahada karşılığı yoktur; ölçüm bu yüzden yalnız filtre ile tamponun kaybını sayar, konumun kaybını saymaz. #### Ölçüm ```python """Paket cozumleme: yakalama filtresi tek kaldirac, olculen sey filtrenin goremedigi. Bolum 1 - kirk oznenin akislari, zaman sirasina dizilmis. Bolum 2 - bes filtre genisligi: dar filtre kac akis, genis filtre kac bayt kaciriyor. """ TOHUM = 20260812 TAMPON = 1_200_000 # bayt, yakalama tamponu KESME = 96 # bayt, paket basina saklanan en cok bayt def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def olaylar(oz, sayi=400, tohum=TOHUM + 3): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): o = oz[r(len(oz))] liste.append({"no": i + 1, "ozne": o["no"], "agir": r(25) == 0}) return liste def akislar(oz, tohum=TOHUM + 7): """Her ozne bir ile dort arasinda akis uretir; liste zaman sirasina dizilir.""" r, liste = uretec(tohum), [] for o in oz: for _ in range(1 + r(4)): liste.append({"ozne": o["no"], "protokol": ("TCP", "UDP", "ICMP")[r(3)], "kapi": (22, 53, 80, 123, 443, 8080)[r(6)], "paket": 20 + r(400), "boy": 64 + r(1400), "baslangic": r(1000)}) return sorted(liste, key=lambda a: (a["baslangic"], a["ozne"])) def yakala(ak, filtre, tampon=TAMPON, kesme=KESME): """Filtreden gecen akis tampona yazilir; tampon dolunca kalan bayt duser.""" dolu = eslesen = tam = yarim = sigmayan = dusen = 0 gorulen = set() for a in ak: if not filtre(a): continue eslesen += 1 boyut = a["paket"] * min(a["boy"], kesme) if dolu + boyut <= tampon: dolu, tam = dolu + boyut, tam + 1 gorulen.add(a["ozne"]) elif dolu < tampon: yarim += 1 dusen += dolu + boyut - tampon dolu = tampon gorulen.add(a["ozne"]) else: sigmayan += 1 dusen += boyut return eslesen, tam, yarim, sigmayan, dusen, gorulen FILTRELER = { "TCP kapı 443": lambda a: a["protokol"] == "TCP" and a["kapi"] == 443, "TCP üç kapı": lambda a: a["protokol"] == "TCP" and a["kapi"] in (80, 443, 8080), "yalnız TCP": lambda a: a["protokol"] == "TCP", "TCP ve UDP": lambda a: a["protokol"] in ("TCP", "UDP"), "süzgeçsiz": lambda a: True, } oz = ozneler() ol = olaylar(oz) ak = akislar(oz) print(f"özne {len(oz)} | akış {len(ak)} | paket {sum(a['paket'] for a in ak)}" f" | ağır olay {sum(o['agir'] for o in ol)}") print(f"tampon {TAMPON} bayt | kesme {KESME} bayt/paket" f" | kesmeli toplam {sum(a['paket'] * min(a['boy'], KESME) for a in ak)} bayt" f" | kesmesiz {sum(a['paket'] * a['boy'] for a in ak)} bayt") print() print(f"{'filtre':<13s} {'eşleşen':>8s} {'dışarıda':>9s} {'tam':>4s} {'yarım':>6s} " f"{'sığmayan':>9s} {'düşen bayt':>11s} {'görünmeyen':>11s} {'kaçan ağır':>11s}") for ad, f in FILTRELER.items(): e, tam, yarim, sig, dusen, gor = yakala(ak, f) kacan = sum(1 for x in ol if x["agir"] and x["ozne"] not in gor) print(f"{ad:<13s} {e:8d} {len(ak) - e:9d} {tam:4d} {yarim:6d} {sig:9d} " f"{dusen:11d} {len(oz) - len(gor):11d} {kacan:11d}") ``` ``` özne 40 | akış 98 | paket 20631 | ağır olay 22 tampon 1200000 bayt | kesme 96 bayt/paket | kesmeli toplam 1976196 bayt | kesmesiz 15032397 bayt filtre eşleşen dışarıda tam yarım sığmayan düşen bayt görünmeyen kaçan ağır TCP kapı 443 7 91 7 0 0 0 33 21 TCP üç kapı 17 81 17 0 0 0 23 13 yalnız TCP 38 60 38 0 0 0 15 6 TCP ve UDP 65 33 58 1 6 188868 11 4 süzgeçsiz 98 0 65 1 32 776196 5 2 ``` #### Dar Filtrenin Kaçırdığı İlk satır en dar kuraldır ve tam olarak istendiği gibi çalışır: eşleşen **7** akışın yedisi de eksiksiz yakalanır, tampondan tek bayt düşmez, kayıt küçüktür ve okunması kolaydır. Bu satırda hiçbir şey bozulmamıştır. Bozulan şey satırın sağındadır. Doksan sekiz akışın **91**'i filtrenin dışında kalmıştır ve kırk öznenin **33**'ü kayıtta hiç görünmez. Yirmi iki ağır olayın **21**'i kaçar. Kayıt temizdir, çünkü içine yalnız bakılması istenen şey girmiştir; sorun da tam budur — kayıt, kendisine ne sorulacağı bilindiği varsayımıyla kurulmuştur. Filtre genişledikçe bu taraf iyileşir. `TCP üç kapı` ile görünmeyen özne **23**'e, `yalnız TCP` ile **15**'e iner; kaçan ağır olay **13** ve **6** olur. Üçüncü satıra kadar tampon hiç zorlanmaz: düşen bayt **0**'dır. Kaldıraç bu aralıkta bedelsiz görünür. #### Geniş Filtrenin Kaçırdığı Dördüncü satırda ikinci sınır devreye girer. `TCP ve UDP` filtresi **65** akış eşleştirir ama bunların yalnız **58**'i tam yakalanır: **1** akış yarım kalır ve **6** akış tampona hiç sığmaz. Düşen bayt **188 868**'dir. Süzgeçsiz yakalamada tablo tersine döner. Filtre artık hiçbir şeyi dışarıda bırakmaz — `dışarıda` sütunu **0**. Buna karşılık doksan sekiz akışın yalnız **65**'i tam yakalanır, **32**'si tampona hiç sığmaz ve **776 196** bayt düşer. Kesmeli toplam **1 976 196** bayttır; yani yakalanmak istenen verinin yaklaşık beşte ikisi kayda hiç girmez. En çarpıcı sütun görünmeyen öznedir: süzgeçsiz yakalamada bu sayı **5**'tir ve sıfır değildir. Filtre hiçbir özneyi elemediği hâlde beş özne kayıtta yoktur, çünkü onların akışları tamponun dolduğu andan sonra başlamıştır. **Filtreyi genişletmek görünürlüğü artırmadı, kaybı filtreden tampona taşıdı.** İki kayıp arasındaki nitelik farkı önemlidir. Filtrenin elediği akış **bilinerek** elenmiştir; kuralı okuyan kişi neyin dışarıda kaldığını söyleyebilir. Tampondan düşen akış ise bilinmeden düşmüştür ve kaydın kendisinde bunu gösteren hiçbir alan yoktur. İkinci kayıp, birinciden daha az bayt götürse bile daha tehlikelidir, çünkü kaydı okuyan kişi eksikliği fark etmez. #### Sayılmayan Üçüncü Kayıp Ölçüm, gözlem noktasının kırk öznenin bütün akışlarını gördüğünü varsayar. Bu varsayım sahada tutmaz ve tutmadığı yerde üçüncü bir kayıp doğar. Çözümleyici bir noktaya konur ve yalnız o noktadan **geçen** paketi görür. İki özne birbiriyle o noktanın berisinde konuşuyorsa aralarındaki trafik hiçbir zaman kopyalanmaz — filtre ne kadar geniş olursa olsun, tampon ne kadar büyük olursa olsun. Aynı biçimde, bir anahtarın bir bağlantı noktasına konan çözümleyici öteki bağlantı noktalarının kendi aralarındaki trafiği görmez; bunun için trafiğin ayrıca yansıtılması gerekir ve yansıtma da kendi sınırını taşır: yansıtılan bağlantı noktasının hızı, kaynakların toplam hızından düşükse yansıtma sırasında da paket düşer. Bu kaybın diğer ikisinden farkı, **filtre kuralına bakarak kestirilememesidir.** Dar filtrenin neyi elediği kuralın kendisinde yazılıdır; tampondan düşenin miktarı bir sayaçtan okunabilir. Konumun görmediği ise ancak topolojiden çıkarılabilir ve yakalama kaydında hiçbir izi yoktur. Üç kaybın ortak sonucu şudur: **kaydın boş olması, orada bir şey olmadığı anlamına gelmez.** #### Kayıpları Daraltmak Kaldıracın kuyruğu kaldırılamaz; üç daraltma onu ölçülebilir kılar. **Birinci daraltma — düşmeyi saymak.** Yakalama arayüzü, düşen paket için bir sayaç tutar. Sayaç örneklenmez ve filtreden etkilenmez; kayıt eksikse bunu söyleyen tek alan odur. Kayıt her açıldığında sayacın da okunması, `sığmayan` sütununun sahadaki karşılığını verir. **İkinci daraltma — kesme uzunluğunu soruya göre seçmek.** Ölçümdeki pencerede paketlerin tamamı saklansaydı toplam **15 032 397** bayt olurdu; 96 baytlık kesmeyle **1 976 196** bayta iner, yani yaklaşık yedide bire. Aynı tampon, aynı filtreyle yedi kat uzun bir pencereyi kapsar. Soru akışın varlığı ve zamanlaması ise bu takas bedavaya yakındır. Soru içerikse kesme kaldırılmalıdır, ama o zaman pencere kısaltılmalıdır; iki ayarın çarpımı sabittir. **Üçüncü daraltma — filtreyi soruya değil, kâhine göre yazmak.** Yukarıdaki ölçümde en dar filtre yirmi iki ağır olayın yirmi birini kaçırıyordu. Ağır olayların hangi kapılarda geçtiği bilinmediği için dar filtre kumar oynamaktadır. Uygulanabilir kural şudur: yakalama filtresi, telemetride **görünmeyen özneleri** kapsayacak biçimde yazılır. Önceki iki ders kimin görünmediğini sayıyordu; bu ders o listenin nereye yazılacağını söyler. #### Özet - Yakalama iki yerde kaybeder: filtreden geçmeyen paket hiç kopyalanmaz, tampona sığmayan paket sessizce düşer; iki kayıp aynı kaldıracın ters yönleridir. - En dar filtre **7** akış yakalar ve hiç bayt düşürmez, ama **91** akışı dışarıda bırakır, **33** özneyi hiç göstermez ve 22 ağır olayın **21**'ini kaçırır. - Süzgeçsiz yakalama hiçbir akışı dışarıda bırakmaz ama **32** akış tampona sığmaz ve **776 196** bayt düşer; kesmeli toplamın yaklaşık beşte ikisi kayda girmez. - Süzgeçsiz yakalamada bile **5** özne görünmez: filtre elemediği hâlde tamponun dolduğu andan sonra başlayan akışlar kayda hiç girmez. - Filtrenin elediği akış bilinerek elenmiştir, tampondan düşen akış bilinmeden düşer; ikinci kayıp daha küçük olduğunda bile daha tehlikelidir çünkü kayıtta hiçbir iz bırakmaz. - Üçüncü bir kayıp ölçümün dışındadır ve gözlem noktasından gelir: o noktadan geçmeyen trafik hiçbir filtre genişliğiyle görünmez ve bu eksiklik ne kuraldan ne sayaçtan okunabilir — yalnız topolojiden çıkarılabilir. #### Sonraki Adım Buraya kadarki üç ölçüm de ağın **içinden** bakıyordu: aygıtın kaydı, aygıtın yanıtı, hattan geçen paket. Üçünün de öznesi tek tek aygıtlardı. İşletmede sorulan asıl soru ise uçtan uca sorulur — bir uçtan öbür uca erişilebiliyor mu ve ne kadar sürede? Sonraki ders bu tek göstergeyi kurar ve tersinden sorar: uçtan uca ölçülen bir sağlık değeri kırk öznenin **hangisini temsil etmiyor** ve gösterge yeşilken kaç özne kuyrukta kalıyor? ### Erişilebilirlik ve Gecikme Ölçümü Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/erisilebilirlik-ve-gecikme-olcumu Uçtan uca sağlık göstergesi bir örneklemedir: dört hedefli bir sınama listesinde kırk öznenin 36'sı hiç sınanmaz, hizmet erişilebilirliği 37,5 ile 62,5 arasında salınırken gerçek değer 57,5'te durur ve göstergenin çözünürlüğü özne sayısı değil hedef sayısıdır. Önceki üç ders de ağın içinden bakıyordu: aygıtın ürettiği kayıt, aygıtın verdiği yanıt, hattan geçen paket. Üçünün de öznesi tek tek aygıtlardı ve üçünde de ölçülen şey kaç aygıtın görünmediğiydi. İşletmede sorulan asıl soru ise dışarıdan sorulur ve tek cümledir: **bir uçtan öbür uca gidilebiliyor mu ve ne kadar sürede?** Bu soruyu yanıtlayan sınamalar bir sayıya toplanır ve o sayı gösterge tablosunun en üstüne yazılır. Bu dersin sorusu, o tek sayının **kim adına** konuştuğudur. #### İki Ayrı Sözcük Bu derste birbirine karıştırılan iki kavram ayrı adlarla anılır ve ayrım bağlayıcıdır. **Erişilebilirlik** bir uçtan bir hedefe gidilip gidilemediğidir. Ölçen şey bir **erişilebilirlik sınamasıdır**: bir yankı isteği gönderilir, yanıt beklenir, sonuç ikili çıkar. Sınamanın kendisi ve yanıtsızlığın kaç ayrı nedene uyduğu **Linux Ağ Yönetimi ve Sorun Giderme** kursunda kuruldu; burada sınama bir yordam olarak değil, bir **veri kaynağı** olarak kullanılır. **Hizmet erişilebilirliği** ise bir orandır: sınamaların kaçının başarılı olduğu. İkili bir sonuçtan türetilir ve yüzde olarak yazılır. Gösterge tablosunda gördüğümüz sayı budur. Aradaki fark ölçünün merkezindedir. Erişilebilirlik **bir özne hakkındadır**; hizmet erişilebilirliği **bir küme hakkındadır** ve kümenin kim olduğunu sınama listesi belirler. Liste bir kaldıraçtır: tek bir yapılandırma dosyası, kırk öznenin hangisinin adına konuşulacağını seçer. Gösterge tasarımı, uyarı eşikleri ve hata bütçesi **Gözlemlenebilirlik ve Güvenilirlik** kursunun konusudur ve burada tekrarlanmaz. Burada ölçülen şey göstergenin nasıl tasarlanacağı değil, tasarlanmış bir göstergenin **hangi özneyi temsil etmediğidir.** #### Sınama Nasıl Kurulur ```text # ogretilen sinama tanimi ve gosterge tablosu bicimi , calistirilmamistir sinama tanimi ad uctan-uca-erisim hedef listesi aygit-03, aygit-11, aygit-27, aygit-38 yordam erisilebilirlik sinamasi, 5 deneme, 1 s aralik basari kosulu en az 4 deneme yanit aldi gecikme degeri denemelerin ortancasi pencere 24 sa gosterge tablosu hizmet erisilebilirligi ....% ortalama gecikme .... ms en yavas hedef .... ms hedef sayisi 4 ``` Tanımın en önemli satırı `hedef listesi`dir ve gösterge tablosunda görünmez. Tabloda `hedef sayısı` alanı bulunsa bile hedeflerin **kimler olduğu** ve envanterin **kaç özne** içerdiği yazmaz. Gösterge yüzdeyi bildirir, paydayı bildirmez. #### Gösterge Bir Örneklemedir Sınama listesi kırk özneden bir alt küme seçer ve gösterge yalnız o alt kümeyi ölçer. Bu, ilk dersteki örnekleme oranıyla aynı yapıdadır — orada olaylar seçiliyordu, burada özneler seçiliyor. Kaldıracın kuyruğu da aynı biçimde iki katlıdır: listede olmayan özne göstergeye hiç girmez ve listede olmayan bir özne bozuksa **gösterge yeşil kalır.** İkinci ve daha az fark edilen sonuç **çözünürlüktür**. Dört hedefli bir sınamada oran ancak 0, 25, 50, 75 ve 100 değerlerini alabilir; ölçülebilen en küçük fark **100/4 = 25 puandır**. Böyle bir göstergeye yüzde birlik bir eşik koymak, ölçünün altındaki bir farkı bildirmesini istemektir. Ölçümün varsayımları: - **GB22** — Kırk özne kursun sabit topluluğudur ve bu derste değiştirilmez. - **GB23** — Bir özne, pencerede en az bir ağır olay ürettiyse **erişilemez** sayılır. Kâhin kurgudur; sınama bu bilgiyi kullanmaz, yalnız sonucu onunla karşılaştırılır. - **GB24** — Her hedef bir kez sınanır ve sınama ikili sonuç verir. Deneme yinelemesi ve başarı koşulu sonucu değiştirmez, yalnız gürültüyü azaltır; ölçüm bu yüzden tek denemeyi alır. - **GB25** — Ölçülen gecikme, hedefin kendi gecikmesidir. Yol üzerindeki aygıtların katkısı bu derste modellenmez; modellenseydi ölçülen değerler büyür, aşağıdaki eğilim değişmezdi. - **GB26** — Sınama listesinin sırası kurgudan gelen sabit bir dizidir ve listeler iç içedir: sekiz hedefli liste, dört hedefli listenin tümünü içerir. Sıra değişirse görünmeyen özneler değişir, sayıları benzer kalır. - **GB27** — `hizmet erişilebilirliği` yalnız sınanan hedefler üzerinden hesaplanır; sınanmayan özne paya da paydaya da girmez. Sahadaki hesap da böyledir. - **GB28** — Kırk öznede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir; dört hedefli bir listede ise **1/4 = 0,25**. Göstergenin çözünürlüğü envantere değil, listeye bağlıdır. - **GB29** — Sınamalar bağımsız kabul edilir: her hedefin sonucu yalnız kendi durumundan gelir, yol paylaşımı modellenmez. Modellenseydi göstergenin salınımı artardı. #### Ölçüm ```python """Uctan uca saglik: sinama listesi tek kaldirac, olculen sey gostergenin temsil etmedigi. Bolum 1 - kirk ozne; agir olay ureten ozne erisilemez sayilir. Bolum 2 - bes sinama listesi: hizmet erisilebilirligi, gecikme gostergesi ve kuyruk. """ TOHUM = 20260812 def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def olaylar(oz, sayi=400, tohum=TOHUM + 3): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): o = oz[r(len(oz))] liste.append({"no": i + 1, "ozne": o["no"], "agir": r(25) == 0}) return liste def sinama_sirasi(oz, tohum=TOHUM + 11): """Sinama listesinin sirasi; onekleri ic ice hedef kumeleri verir.""" r, kalan, sira = uretec(tohum), [o["no"] for o in oz], [] while kalan: sira.append(kalan.pop(r(len(kalan)))) return sira oz = ozneler() ol = olaylar(oz) gec = {o["no"]: o["gecikme"] for o in oz} agir = {o["no"]: 0 for o in oz} for x in ol: if x["agir"]: agir[x["ozne"]] += 1 erisilemez = {n for n, c in agir.items() if c >= 1} sira = sinama_sirasi(oz) print(f"özne {len(oz)} | ağır olay {sum(agir.values())} | erişilemez özne " f"{len(erisilemez)} | gerçek hizmet erişilebilirliği " f"{100 * (len(oz) - len(erisilemez)) / len(oz):.1f}%") print(f"gerçek gecikme: ortalama {sum(gec.values()) / len(oz):.1f} ms, " f"en yavaş {max(gec.values())} ms, en hızlı {min(gec.values())} ms") print() print(f"{'hedef':>6s} {'sınanmayan':>11s} {'hizmet eriş.':>13s} {'çözünürlük':>11s} " f"{'ort. ms':>8s} {'en yavaş':>9s} {'görünmeyen':>11s} {'kaçan ağır':>11s}") for sayi in (4, 8, 16, 32, 40): h = sira[:sayi] basarili = [n for n in h if n not in erisilemez] print(f"{sayi:6d} {len(oz) - sayi:11d} {100 * len(basarili) / sayi:12.1f}% " f"{100 / sayi:10.1f}p {sum(gec[n] for n in h) / sayi:8.1f} " f"{max(gec[n] for n in h):9d} {len(erisilemez - set(h)):11d} " f"{sum(c for n, c in agir.items() if n not in h):11d}") ``` ``` özne 40 | ağır olay 22 | erişilemez özne 17 | gerçek hizmet erişilebilirliği 57.5% gerçek gecikme: ortalama 23.4 ms, en yavaş 48 ms, en hızlı 6 ms hedef sınanmayan hizmet eriş. çözünürlük ort. ms en yavaş görünmeyen kaçan ağır 4 36 50.0% 25.0p 22.0 40 15 20 8 32 37.5% 12.5p 21.6 40 12 15 16 24 62.5% 6.2p 21.1 40 11 14 32 8 56.2% 3.1p 26.0 48 3 3 40 0 57.5% 2.5p 23.4 48 0 0 ``` #### Temsil Edilmeyen Özne Dört hedefli listede gösterge **50,0%** yazar. Bu sayının arkasında iki başarılı ve iki başarısız sınama vardır — toplam dört gözlem. Aynı anda kırk öznenin **36**'sı hiç sınanmamıştır, **15** erişilemez özne hiçbir sınamada görünmez ve **20** ağır olay göstergeye hiç girmez. Buradaki yapı ilk dersin sonucuyla aynıdır ve tersinden okunur. Orada rapor edilmeyen özne gösterge tablosunda boşluk bırakıyordu; burada boşluk bile bırakmaz, çünkü gösterge tek bir yüzdedir ve yüzdenin içinde boşluk görünmez. **Sınanmayan özne göstergeyi ne yükseltir ne düşürür; göstergenin dışındadır.** On altı hedefte sınanmayan özne **24**'e, otuz iki hedefte **8**'e iner. Görünmeyen erişilemez özne aynı hızda azalmaz: 15, 12, 11, 3. Üçüncü satırda listenin genişlemesi hedef sayısını ikiye katlar ama görünmeyen erişilemez özneyi yalnız birer birer düşürür — çünkü listeye eklenen hedefler çoğunlukla zaten çalışan öznelerdir. Kapsamı büyütmek, kuyruğu orantılı olarak küçültmez. #### Göstergenin Kendi Gürültüsü Sağdaki sütunlar kadar önemli olan şey soldaki yüzdenin nasıl davrandığıdır. Sınama listesi büyürken gösterge sırasıyla **50,0**, **37,5**, **62,5**, **56,2** ve **57,5** okur. Gerçek değer bütün pencere boyunca **57,5**'tir ve hiç değişmemiştir. Ağda hiçbir şey olmadan gösterge **37,5 ile 62,5 arasında**, yani yirmi beş puanlık bir bantta salınmıştır. Nedeni çözünürlük sütununda yazılıdır. Dört hedefli bir listede tek bir sınamanın sonucu göstergeyi **25 puan** oynatır; sekiz hedefte **12,5**, kırk hedefte **2,5** puan. Bir uyarı eşiği bu çözünürlüğün altına konursa uyarı ağı değil, listeyi ölçer. Bunun doğrudan bir işletme sonucu vardır: **küçük hedef listesiyle hesaplanan bir hizmet erişilebilirliği oranı, eğilim olarak okunamaz.** İki ardışık pencerede 50 ve 75 görülmesi bir iyileşme değil, tek bir öznenin durum değiştirmesidir. Ölçünün bandı, bölenin kendisidir. #### Ortalamanın Gizlediği Gecikme sütunları üçüncü bir kuyruk gösterir. Dört hedefte ölçülen ortalama **22,0 ms**, kırk öznenin gerçek ortalaması **23,4 ms**. Aradaki fark küçüktür ve gösterge bu yüzden doğru görünür. Yanıltıcı olan sütun ortalama değil, **en yavaş** olandır. Dört, sekiz ve on altı hedefli listelerin üçünde de ölçülen en yavaş değer **40 ms**'dir. Topluluğun gerçek en yavaş öznesi ise **48 ms**'dir ve ancak otuz iki hedefli listede görünür. Yani gösterge, on altı hedefe kadar kuyruğu sekiz milisaniye eksik bildirir ve bunu hiçbir belirti vermeden yapar. Ortalama ile en yavaş arasındaki ilişki de tersine döner: otuz iki hedefte ortalama **26,0** ms'ye **çıkar**, çünkü listeye yavaş özneler girmiştir. Gösterge kötüleşmiş görünür ama ağ değişmemiştir; yalnız görüş alanı genişlemiştir. **Bir göstergenin kötüleşmesi, ölçtüğü şeyin kötüleştiği anlamına gelmez.** #### Sınamalar Bağımsız Değildir Ölçüm her hedefi ayrı bir gözlem sayar ve yüzdeyi buna göre hesaplar. Sahada bu varsayım yalnız kısmen tutar, çünkü sınamalar **aynı noktadan** başlar ve yolları ortaktır. Bir sınama noktasından çıkan bütün hedefler ilk birkaç aygıtı paylaşır. Paylaşılan bir aygıt bozulursa hedeflerin tümü birden başarısız olur ve gösterge **%0**'a düşer. Kırk öznenin otuz dokuzu sağlam olsa bile tablo tam bir kesinti bildirir. Ters durum daha sinsidir: sınama noktasından uzaktaki bir aygıt bozulduğunda ona giden hedef sayısı bir ya da iki olduğu için gösterge yalnız birkaç puan düşer ve eşiğin altında kalır. Bu yüzden tek noktadan ölçülen bir yüzde, bir **konum** hakkında bilgi vermez. Yüzdenin düşmesi "ağın şu kadarı bozuk" demek değil, "bu noktadan bakınca şu kadarı görünmüyor" demektir. Konumu ayırt etmenin yolu bölenle oynamak değil, **sınama noktasını çoğaltmaktır**: aynı hedef listesi iki ayrı noktadan koşturulduğunda, yalnız bir noktadan başarısız olan hedefler o noktaya özgü bir sorunu, iki noktadan da başarısız olanlar hedefin kendisindeki bir sorunu gösterir. Ölçümde bu ayrım modellenmedi; sınamalar bağımsız kabul edildi ve her hedefin sonucu yalnız kendi durumundan geldi. Modellenseydi hizmet erişilebilirliği sütunundaki salınım **artardı**, çünkü paylaşılan bir aygıtın durumu birden çok hedefi aynı yönde iterdi. Bağımsızlık varsayımı göstergeyi olduğundan kararlı gösterir. #### Etkin ve Edilgen Ölçüm Yukarıdaki ölçüm **etkin ölçümdür**: sınama trafiğini ölçen taraf üretir. Bu konunun ilk üç dersi ise **edilgen ölçümdü** — hiçbir paket eklenmeden, zaten var olan trafikten okunuyordu. İkisinin kuyrukları ters yerlerdedir ve bu, dördünü birlikte okumanın gerekçesidir. Edilgen ölçüm yalnız **konuşan** özneyi görür. Trafiği olmayan bir aygıt akış kaydı üretmez, yakalamaya girmez ve bildirim göndermez; ilk derste kaybolan yirmi altı özne bu yüzden kaybolmuştu. Buna karşılık edilgen ölçüm gerçek kullanıcı trafiğini ölçer: gördüğü gecikme, birinin gerçekten yaşadığı gecikmedir. Etkin ölçüm tersini yapar. Sınama trafiğini kendisi ürettiği için sessiz özneyi de ölçebilir; listeye konan bir aygıt hiç kullanılmıyor olsa bile sınanır. Bedeli iki katlıdır. Ölçtüğü gecikme kimsenin yaşamadığı bir gecikmedir — sınama paketleri gerçek yükün yolundan, gerçek yükün boyutundan ve gerçek yükün sınıfından farklı olabilir. İkincisi, ölçüm **listeyle sınırlıdır**: etkin ölçüm neyi ölçeceğini bilmek zorundadır, edilgen ölçüm ise bilmediğini de görebilir. İki yöntemin ortak boşluğu yoktur ve bu bir tesadüf değildir. Edilgen ölçümün göremediği özne sessiz olandır; etkin ölçümün göremediği özne listede olmayandır. Bir aygıtın hem sessiz hem listede olmaması ayrı bir eksikliktir ve envanterin kendisinden gelir. Aynı sonuç izleme modellerinin karşılaştırmasında da çıkmıştı: **bağımsız kör noktalar üst üste konduğunda kuyruk küçülür, ama envanterin görmediği özne hiçbirinde görünmez.** #### Kuyruğu Daraltmak Üç daraltma, göstergenin kimin adına konuştuğunu görünür kılar. **Birinci daraltma — paydayı yazmak.** Gösterge tablosuna `hedef sayısı` ile birlikte `envanterdeki özne` alanı konur. Dört hedefli bir listede tablo "%50, 4/40 özne" der ve okuyan kişi neyin ölçülmediğini görür. Bu, hiçbir ölçüm eklemeden yapılan bir düzeltmedir. **İkinci daraltma — çözünürlüğü eşiğe bağlamak.** Uyarı eşiği, listenin çözünürlüğünden büyük seçilir. Dört hedefli bir liste için 25 puandan küçük bir eşik tanımlanamaz; tanımlanmak isteniyorsa liste büyütülmelidir. Eşik ile bölen birlikte kararlaştırılır. **Üçüncü daraltma — hedef listesini önceki derslerin çıktısıyla beslemek.** Telemetride hiç görünmeyen özne, izlemede hiç raporlanmayan özne ve yakalamada hiç yakalanmayan özne, sınama listesinin **ilk adaylarıdır**. Üç ders de kimin görünmediğini sayıyordu; bu ders o listenin nereye yazılacağını söyler. Böyle beslenen bir liste, rastgele seçilmiş bir listeden daha küçük olduğu hâlde daha çok kuyruk kapatır. #### Özet - Erişilebilirlik bir özne hakkındadır ve ikili sonuç verir; hizmet erişilebilirliği bir orandır ve kümesini sınama listesi belirler — liste bir kaldıraçtır. - Dört hedefli listede gösterge **50,0%** yazarken kırk öznenin **36**'sı hiç sınanmaz, **15** erişilemez özne görünmez ve **20** ağır olay göstergeye hiç girmez. - Liste genişledikçe sınanmayan özne 36'dan 0'a iner ama görünmeyen erişilemez özne aynı hızda azalmaz (15, 12, 11, 3): kapsamı büyütmek kuyruğu orantılı küçültmez. - Gerçek değer **57,5%**'te sabitken gösterge **37,5** ile **62,5** arasında salınır; çözünürlük dört hedefte **25**, kırk hedefte **2,5** puandır ve uyarı eşiği bu bandın altına konamaz. - Ölçülen en yavaş değer on altı hedefe kadar **40 ms**'de kalır, gerçek en yavaş **48 ms**'dir; otuz iki hedefte ortalama yükselir çünkü ağ değil, görüş alanı değişmiştir. #### Sonraki Adım Bu konu boyunca dokunulan her kaldıraç **gözlemin** kaldıracıydı. Örnekleme oranı, zaman aşımı eşiği, yakalama filtresi ve sınama listesi — dördü de neyin görüleceğini belirliyor, ama ağın kendisine dokunmuyordu. Yanlış ayarlanmış bir örnekleme oranı bir aygıtı raporun dışına düşürür; bir bağlantıyı düşürmez. Ölçünün bütün ağırlığı buradan geliyordu: kuyrukta kalan özne zarar görmüyor, yalnız görünmüyordu. Sonraki konu bu ayrımı kaldırır. Kaldıraç artık gözlemin değil, **yapılandırmanın kendisi** olursa ne olur? Tek bir kural yine kırk özneye birden uygulanır, ama bu kez uygulandığı anda aygıtların davranışı değişir ve kuyrukta kalan özne raporun dışına değil, hizmetin dışına düşer. ## Otomasyon ve Bulut Ağı Elle yapılandırmanın hata modları, aygıt yapılandırmasının veri modeliyle tanımı, protokol tabanlı yapılandırma erişimi, toplu değişiklik ve doğrulama, bulut ağının temel nesneleri, hibrit bağlantı seçenekleri ve laboratuvarda topoloji doğrulama. ### Ağ Otomasyonunun Gerekçesi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/ag-otomasyonunun-gerekcesi Elle yapılandırmada hata dokunuş sayısıyla büyür: kırk aygıtta 122 alan dokunuşu 12 hata ve 10 hatalı aygıt üretir. Şablon dokunuşu 1'e indirir ama beklenen hatalı aygıt 9,76'dan 11,34'e çıkar ve şablonun dışında kalan altı aygıtlık kuyruk yerinde durur. Önceki ders uçtan uca sağlık göstergelerini ölçtü ve buraya kadar dokunulan her kaldıraç aynı türdendi: **gözlemin** kaldıracı. Örnekleme oranı, yakalama filtresi, sorgu aralığı — üçü de ağın ne yaptığını değil, ağın ne kadarını gördüğümüzü belirliyordu. Yanlış ayarlanmış bir örnekleme oranı bir aygıtı bozmaz, yalnızca gizler; kaldıracı geri çevirdiğinizde aygıt oradadır. Bu konu kaldıracı değiştiriyor. Kaldıraç artık **yapılandırmanın kendisi**. Yanlış yazılmış bir şablon bir aygıtı gizlemez, onu değiştirir; ve değişiklik uygulandıktan sonra kaldıracı geri çevirmek eski durumu geri getirmez, çünkü eski durum artık hiçbir yerde durmuyordur. Bu dersin sorusu otomasyonun iyi bir fikir olup olmadığı değil — elle yapılandırmanın hatasının **neyle** büyüdüğü, otomasyonun bu büyümeyi nasıl kestiği ve kestikten sonra geriye **hangi kuyruğun** kaldığıdır. #### Dokunuş: Elle Yapılandırmanın Birimi Elle yapılandırmanın birimi aygıt değildir, **alandır**. Bir operatör kırk aygıtı yapılandırırken kırk kez değil, her aygıtta o aygıtın gerektirdiği alan sayısı kadar karar verir ve o kadar kez yazar. Aygıtlar birbirinin aynı olmadığı için bu sayı da aynı değildir. ```text # ogretilen yapilandirma dokumu , calistirilmamistir aygıt 14 aygıt 33 arayuz : ana arayuz : ana adres : /24 adres : /24 zamanlayici: 400 ms oncelik : etkilesim yerel_kural : var ``` İki aygıt, dört ve dört değil, üç ve dört alan. Kapasitesi yüksek olan aygıt bir bağlantı toplama alanı ister, gecikmesi yüksek olan bir zamanlayıcı ister, etkileşim sınıfındaki bir öncelik alanı ister ve şablonun dışında kalması gereken **özel** aygıt hiçbir şablonun taşımadığı bir yerel kural ister. Yapılandırmanın toplam yüzeyi aygıt sayısı değil, bu alanların toplamıdır. Bunun doğrudan sonucu şudur: **elle yapılandırmada hata, aygıt sayısıyla değil, dokunuş sayısıyla büyür** — ve dokunuş sayısı aygıt sayısıyla birlikte büyüdüğü için sonuç aynı kapıya çıkar. Kırk aygıtlık bir değişiklik on aygıtlık bir değişikliğin dört katı hata üretmez; dokunuş sayısı kaç katına çıktıysa o kadar katına çıkarır. #### Elle Yapılandırmanın Hata Modları Dört mod ayrılır ve dördü ayrı ayrı sayılabilir. **Yanlış yazılan alan.** Değer yazılır, sözdizimi doğrudur, aygıt kabul eder ve yanlıştır. Aygıt bir kusur bildirmez çünkü kusur yoktur; niyet ile yazılan arasındaki fark aygıtın göremeyeceği bir farktır. **Atlanan aygıt.** Kırk aygıtın otuz dokuzu değişir, biri değişmez. Bu aygıt uzun süre çalışmaya devam eder ve fark ancak onu ötekilerden ayıran bir olay olduğunda görülür. **Sıraya bağlı kısmi uygulama.** Değişiklik yarıda kesilirse aygıtların bir kısmı yeni, bir kısmı eski yapılandırmayla kalır. Ağ bu iki kümenin arasında tutarsız davranır. **Belge ile aygıtın ayrışması.** Yazılı yapılandırma bir yerde durur, aygıttaki gerçek yapılandırma başka bir şeydir. Bu farka **yapılandırma sapması (configuration drift)** denir ve Kablosuz Ağlar ve Ağ Güvenliği kursunda sınırın niyet edilen hâli ile gerçekten geçen arasındaki fark olarak kuruldu. Burada aynı fark **yapılandırmanın kendisinde** ölçülür. Dördünün ortak yanı, hiçbirinin aygıt tarafından bildirilmemesidir. Aygıt kendisine yazılanı uygular; yazılanın doğru olup olmadığı aygıtın bilgisi dışındadır. #### Şablon Tek Dokunuştur Otomasyonun tek bir yapısal iddiası vardır: **dokunuş sayısını aygıt sayısından bağımsız kılmak.** Yapılandırma bir kez yazılır, bir kez gözden geçirilir ve kırk aygıta bir işlemle uygulanır. Yazılan şey komut dizisi değil, **istenen son durumdur** — bu yaklaşıma **bildirimsel (declarative)** denir; aracın ne yapacağını değil, sonucun ne olacağını tanımlar. Kod olarak altyapı yordamının kendisi ve araç seçimi Kod Olarak Altyapı kursunun konusudur ve burada tekrarlanmaz. Bu kursta nesne bir sunucu ya da bir bulut kaynağı değil, **ağ aygıtıdır**; ve ölçülen şey yordamın verimi değil, **şablonun dışında kalan azınlıktır.** Dokunuşu bire indirmenin bir bedeli var ve bedel hatanın yayılımıdır. Elle yapılandırmada yanlış yazılan bir alan **bir** aygıtı bozar. Şablonda yanlış yazılan bir alan **kırk** aygıtı birden bozar. Hata olasılığı düşmez, hatanın büyüklüğü değişir: elle yapılandırma çok sayıda küçük hata üretir, şablon az sayıda çok büyük hata üretir. Ölçümün varsayımları: - **OT1** — Kırk aygıtlık özne kümesi kursun sabitidir ve bu derste değiştirilmez. Kâhin kurgunun kendisidir: hangi aygıtın özel olduğunu biz yazdığımız için biliriz. - **OT2** — Bir aygıtın elle yazılması gereken alanları niteliklerinden türetilir: her aygıtta arayüz ve adres, etkileşim sınıfında öncelik, gecikmesi 30 birimin üstündeyse zamanlayıcı, kapasitesi 80 birimin üstündeyse toplama, özel aygıtta yerel kural. - **OT3** — Elle yazılan her alanda hata olasılığı binde 80'dir ve alanlar bağımsızdır. Bu oran bir ölçüm değil, kurgunun varsayımıdır; değiştirilirse bütün satırlar aynı yönde ölçeklenir. - **OT4** — Şablon dört alan taşır ve bir kez yazılır. Aynı alan başına oranla şablonun hatalı çıkma olasılığı hesaplanır; şablon hatalıysa kırk aygıtın kırkı birden hatalıdır. - **OT5** — Şablon aygıtın sınıfına göre yazılır. Sınıfı şablonunkiyle uyuşmayan özel aygıt sapar; sapma aygıtın kusuru değil, şablonun kapsam kararıdır. - **OT6** — Rapor etkileşim sınıfının göstergeleri üzerine kuruludur; başka sınıftaki bir sapma rapora hiç düşmez. Bu bir varsayımdır, bir ölçüm değil. #### Ölçüm ```python """Elle yapilandirma ile sablonun hata modeli. Bolum 1 - elle kampanya: dokunus sayisi ozne sayisiyla buyur, hata onunla. Bolum 2 - sablon tek dokunustur; hata yayilir, beklenen sayi dusmez. Bolum 3 - sablonun kendi kuyrugu: disinda kalan ve raporda gorunmeyen. """ TOHUM = 20260812 HATA_BINDE = 80 def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def alanlar(o): """Aygitin elle yazilmasi gereken yapilandirma alanlari.""" a = ["arayuz", "adres"] if o["sinif"] == "etkilesim": a.append("oncelik") if o["gecikme"] > 30: a.append("zamanlayici") if o["kapasite"] >= 80: a.append("toplama") if o["ozel"]: a.append("yerel_kural") return a def elle(oz, kac, tohum): """Kac aygita tek tek dokunulur; her alanda binde HATA_BINDE hata.""" r, hatali = uretec(tohum), set() dokunus = hata = 0 for o in oz[:kac]: for _ in alanlar(o): dokunus += 1 if r(1000) < HATA_BINDE: hata += 1 hatali.add(o["no"]) return dokunus, hata, len(hatali) def uygula(oz, sablon_sinifi): """Tek sablon kirk aygita uygulanir; ozel aygitlar sapar.""" uyan = sapan = gizli = 0 for o in oz: if o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"]: uyan += 1 else: sapan += 1 if o["sinif"] != "etkilesim": gizli += 1 return uyan, sapan, gizli oz = ozneler() oran = HATA_BINDE / 1000 print(f"özne {len(oz)} | elle yazılacak toplam alan " f"{sum(len(alanlar(o)) for o in oz)} | alan başına hata {oran:.3f}") print() print(f"{'kampanya':>9s} {'dokunuş':>8s} {'hata':>5s} {'hatalı aygıt':>13s} " f"{'dokunuş başına hata':>20s}") for kac in (10, 20, 40): d, h, a = elle(oz, kac, TOHUM + 7) print(f"{kac:9d} {d:8d} {h:5d} {a:13d} {h / d:20.3f}") print() p = 1 - (1 - oran) ** 4 print(f"{'yordam':<12s} {'dokunuş':>8s} {'hatalı çıkma':>13s} " f"{'etkilenen aygıt':>16s} {'beklenen hatalı aygıt':>22s}") d, h, a = elle(oz, 40, TOHUM + 7) print(f"{'elle':<12s} {d:8d} {'-':>13s} {a:16d} {d * oran:22.2f}") print(f"{'şablon':<12s} {1:8d} {p:13.3f} {len(oz):16d} {p * len(oz):22.2f}") print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'uyan':>6s} {'sapan':>6s} " f"{'raporda görünmeyen':>19s}") for s in ("etkilesim", "toplu", "yedek"): u, sp, g = uygula(oz, s) print(f"{s:<14s} {u:6d} {sp:6d} {g:19d}") ``` ``` özne 40 | elle yazılacak toplam alan 122 | alan başına hata 0.080 kampanya dokunuş hata hatalı aygıt dokunuş başına hata 10 30 3 3 0.100 20 60 5 5 0.083 40 122 12 10 0.098 yordam dokunuş hatalı çıkma etkilenen aygıt beklenen hatalı aygıt elle 122 - 10 9.76 şablon 1 0.284 40 11.34 şablon sınıfı uyan sapan raporda görünmeyen etkilesim 34 6 6 toplu 34 6 3 yedek 34 6 3 ``` #### Elle Yapılandırmanın Ödettiği Üst tablo iddiayı doğrudan veriyor. Kampanya on aygıttan kırk aygıta çıktığında dokunuş **30**'dan **122**'ye, hata **3**'ten **12**'ye çıkıyor. Sağdaki sütun ise neredeyse sabit kalıyor: dokunuş başına hata **0,100**, **0,083** ve **0,098**. Bu sabitlik ölçümün asıl sonucudur — hata bir yetenek sorunu değil, **bir çarpma işlemidir**. Operatör daha dikkatli olduğunda oran düşer; aygıt sayısı arttığında çarpan büyür ve dikkatin ne kadar düştüğünü hiçbir gösterge söylemez. Hatalı aygıt sayısı hata sayısından küçüktür: **12** hata **10** aygıta dağılıyor, yani iki aygıt birden fazla yanlış alan taşıyor. Bu ayrım işletmede önemlidir çünkü onarımın birimi aygıttır, alan değil; on aygıta dönmek gerekir, on ikisine değil. Üç satırın hiçbirinde sıfır yok. Kampanya küçültülerek hata sıfırlanmıyor, yalnızca küçültülüyor — ve küçültmenin bedeli aynı değişikliğin daha çok parçaya bölünmesidir. #### Otomasyonun Ödettiği Orta tablo iki yordamı yan yana koyuyor ve beklenmedik bir yerde buluşuyorlar. Elle yapılandırma **122** dokunuşta **10** hatalı aygıt bırakıyor; beklenen değer **9,76**. Şablon dokunuşu **1**'e indiriyor ama şablonun hatalı çıkma olasılığı **0,284**'tür ve şablon hatalıysa etkilenen aygıt **40**'tır. Beklenen hatalı aygıt **11,34**. Yani otomasyon beklenen hata sayısını **düşürmedi** — bu kurguda hafifçe yükseltti. Değişen şey **dağılımdır**. Elle yapılandırma her seferinde on civarında hatalı aygıt üretir. Şablon ise seferlerin çoğunda **sıfır**, kalanında **kırk** üretir. Aynı ortalama, bambaşka bir işletme: birincisi sürekli ve dayanılabilir bir onarım yükü, ikincisi seyrek ama ağın tamamını kapsayan bir olay. Bu yüzden otomasyonun gerekçesi "daha az hata" değildir. Gerekçe üç yerdedir: hata **tek bir yerde** durur ve orada gözden geçirilebilir; değişiklik **uygulanmadan önce** sınanabilir; ve uygulandıktan sonra **aynı biçimde geri alınabilir**. Elle yapılandırmada bunların üçü de yoktur, çünkü niyetin yazılı bir hâli yoktur. #### Otomasyonun Kaldırmadığı Kuyruk Alt tablo bu dersin asıl sonucunu taşıyor ve konu boyunca değişmeden kalacak. Şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın uyan aygıt **34**, sapan aygıt **6**'dır. Kırk aygıtın dokuzu özeldir ve şablonun sınıfıyla uyuşan üçü dışında kalan **altısı** her seferinde kaldıracın dışında kalır. Sapan sayısı kaldıracın niteliğine göre değişmiyor — çünkü sapma şablonun yanlış yazılmasından değil, **tek bir şablonun kırk farklı aygıtı temsil etme iddiasından** doğuyor. Sağdaki sütun ise değişiyor: raporda görünmeyen sapan **6**, **3** ve **3**. Etkileşim sınıfına göre yazılan şablonda sapanların hepsi başka sınıflardadır ve raporda **hiçbiri** görünmez; öteki iki şablonda altının yarısı görünür. Kuyruğun büyüklüğü sabittir, **görünen kısmı değildir.** Bu ayrım konunun eksenidir ve dördüncü derste tam olarak ödenecektir. Kırk öznelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir. Altı ile üç arasındaki fark bunun yüz yirmi katıdır ve ölçüm bandının rahatça içindedir. #### Envanterin Sınırı Yukarıdaki üç tablo aynı sessiz kabulü paylaşıyor: kırk aygıtın kırkı da biliniyor. Ölçüm kırk özne üzerinde koşuyor çünkü özne kümesi kurgunun kendisi; işletmede bu küme bir **envanterden** gelir ve envanter de elle ya da bir keşif yordamıyla yazılmıştır. Bunun sonucu hem elle yordamı hem otomasyonu ilgilendirir. Envanterde olmayan bir aygıta operatör dokunmaz, şablon da dokunmaz. Elle yapılandırmada bu aygıt en azından bir gün birine görünme şansı taşır — biri onu yanlışlıkla bulur. Şablonla yönetilen bir ağda ise aygıt hiçbir raporda, hiçbir uygulama özetinde ve hiçbir sapma listesinde geçmez; çünkü bütün bu belgeler envanteri gezerek üretilir. **Kaldıraç envanterin dışına uzanmaz ve envanterin dışında kaldığı için de kimseye bunu bildirmez.** Bu, kaldıracın kuyruğunun ikinci biçimidir. Birincisi ölçtüğümüz altı sapan aygıttı: bilinen ama şablona sığmayan azınlık. İkincisi hiç bilinmeyen azınlıktır ve bu dersin kurgusunda sayısı sıfırdır, çünkü envanteri biz yazdık. Gerçek bir ağda o sayı sıfır değildir ve ölçüsü, envanterin bağımsız bir keşifle karşılaştırılmasıdır — bir kaldıracın ne yaptığını yine başka bir kaldıraçla sorarız. #### Geri Alınamazlık ve Üç Koruma Bu konudaki her toplu değişiklik **geri alınamaz bir işlemdir**: kırk aygıta uygulanan bir şablon, uygulandığı anda kırk aygıttaki önceki durumu siler. Bir aygıtın yapılandırmasını boşaltan, arayüzünü kapatan ya da yönetim erişimini kesen bir değişiklik ağı ikiye bölebilir ve bölünmüş ağın öteki yarısına ulaşıp düzeltme yapmak mümkün olmayabilir. Böyle bir değişikliğin komutu bu kursta **çalıştırılabilir biçimde yazılmaz**; yazılan şey ne yaptığı ve geri alınamaz olduğudur. Buna karşı üç koruma vardır ve üçü birlikte kullanılır. **Kuru çalışma (dry run)** değişikliği uygulamadan sonucunu hesaplar: hangi aygıtta hangi alanın değişeceğini önceden listeler. Yukarıdaki altı sapan aygıtı raporun göremediği yerde bile gösterebilen tek yordam budur, çünkü kuru çalışma raporu değil **niyeti** aygıtın gerçek durumuyla karşılaştırır. **Kademeli yayma (staged rollout)** değişikliği kırk aygıta birden değil, dilimler hâlinde uygular. Amaç hatayı önlemek değil, hatanın etkilediği aygıt sayısını sınırlamaktır. **Geri alma (rollback)** önceki durumun uygulanabilir bir kopyasını saklar. Kopya yoksa geri alma yoktur; bu yüzden geri alma bir işlem değil, değişiklikten **önce** verilmiş bir karardır. Kimlik bilgisi, anahtar ve erişim belirteci bu konudaki hiçbir örnekte yazılmaz; aygıta erişimin nereden geldiği işletmenin ayrı bir kararıdır ve yapılandırma metninin içinde durmaz. #### Özet - Elle yapılandırmanın birimi aygıt değil alandır; kırk aygıt **122** alan dokunuşu ister ve hata dokunuş sayısıyla büyür — **30/60/122** dokunuşta **3/5/12** hata. - Dokunuş başına hata oranı **0,100 / 0,083 / 0,098** ile neredeyse sabit kalır; hata bir yetenek sorunu değil, dokunuş sayısıyla yapılan bir çarpmadır. - Şablon dokunuşu **1**'e indirir ama hatayı yayar: beklenen hatalı aygıt **9,76**'dan **11,34**'e çıkar. Değişen şey ortalama değil, dağılımdır — çoğu seferde **0**, kalanında **40**. - Otomasyonun gerekçesi az hata değil; niyetin tek bir yerde durması, uygulanmadan sınanabilmesi ve aynı biçimde geri alınabilmesidir. - Şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın uyan **34**, sapan **6**'dır; değişen tek şey raporda görünmeyen sapanın **6**, **3** ve **3** olmasıdır. #### Sonraki Adım Bu dersin şablonu bir kabul üzerine kuruluydu: kırk aygıtın yapılandırması **aynı alanlarla** tarif edilebilir. Ölçüm bu kabulün altısında tutmadığını gösterdi ve nedeni alan listesindeki son satırdı — özel aygıtın istediği yerel kural, hiçbir şablonun taşımadığı bir alandı. Sonraki ders bu alanın peşine düşer: aygıt yapılandırması bir veri modeliyle tanımlandığında model neyi temsil edebilir, hangi aygıt modele sığmaz ve modelin dışında kalan alan nereye gider. ### Yapılandırma Modelleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/yapilandirma-modelleri Aygıt yapılandırması bir veri modeliyle tanımlandığında model genişledikçe kapsanan alan 80'den 113'e çıkar ve eksik temsil edilen aygıt 30'dan 9'a iner; kalan dokuz alan hiçbir modele girmez çünkü değer kaynağı aygıtın kendisidir. Önceki ders şablonu bir kabul üzerine kurdu: kırk aygıtın yapılandırması aynı alanlarla tarif edilebilir. Ölçüm bu kabulün tutmadığı yeri de gösterdi — alan listesindeki son satır, özel aygıtın istediği yerel kuraldı ve hiçbir şablon onu taşımıyordu. O satırın nereye gittiği açıkta kaldı. Bu dersin sorusu tam olarak odur. Bir aygıtın yapılandırması metin olmaktan çıkıp bir **veri modeliyle** tanımlandığında, model neyi temsil edebilir? Hangi aygıt modele sığmaz? Ve modelin dışında kalan alan yok mu olur, yoksa gözden mi kaybolur? Ölçülen şey modelin kapsadığı değil, **kapsamadığıdır**. #### Model Bir Sözleşmedir Elle yapılandırmanın çıktısı bir metindir ve metnin anlamı onu okuyan aygıtın içindedir. Aynı metni iki ayrı yönetim aracı, iki ayrı biçimde yorumlayabilir; hangisinin haklı olduğunu söyleyecek bir yer yoktur. **Yapılandırma modeli (configuration model)** bu boşluğu kapatır. Model, yapılandırmanın hangi alanlardan oluştuğunu, her alanın türünü, hangi koşulda zorunlu olduğunu ve hangi değer aralığını kabul ettiğini **aygıttan bağımsız** bir yerde bildirir. Bildirimsel yapılandırmanın "istenen son durum" dediği şey, ancak böyle bir modelle yazılabilir; model yoksa istenen durumun yazılacağı bir dilbilgisi de yoktur. Modelin üç işi vardır. **Doğrulama:** modele uymayan bir yapılandırma aygıta gönderilmeden reddedilir. **Karşılaştırma:** iki yapılandırma alan alan karşılaştırılabilir, çünkü ikisi de aynı alan kümesiyle yazılmıştır — yapılandırma sapması ancak bu karşılaştırmayla ölçülebilir. **Üretim:** aynı model üzerinden farklı aygıtlar için farklı değerler üretilebilir. ```text # ogretilen model semasi , calistirilmamistir aygit: arayuz : metin , zorunlu , ortak deger adres : adres , zorunlu , aygita ozgu oncelik : sayi 0-7 , sinif etkilesim ise zorunlu , ortak deger zamanlayici : sayi (ms) , gecikme esigin ustundeyse zor. , aygita ozgu toplama : liste , kapasite esigin ustundeyse zor., ortak deger # yerel_kural : modelde karsiligi yok ``` Şemanın son satırı yorum içinde duruyor ve bu dersin ölçtüğü şey odur. #### Değerin Kaynağı: Üç Sınıf Bir alanın modelde bulunması, o alanın değerinin nereden geleceğini söylemez. Üç kaynak ayrılır ve ayrım modelin sınırını belirler. **Ortak değer.** Alan bütün aygıtlarda aynıdır. Şablon değeri bir kez taşır ve kırk aygıta aynı değeri yazar. Bu, kaldıracın en verimli çalıştığı yerdir. **Aygıta özgü değer.** Alan modelde vardır ama değeri aygıdın kendi niteliğinden türer — adres envanterden gelir, zamanlayıcı gecikmeden hesaplanır. Şablon burada bir değer değil, bir **kural** taşır; kural kırk kez ayrı ayrı çalıştırılır. Kaldıraç hâlâ tektir, çıktısı kırk ayrı değerdir. **Temsil edilemez alan.** Alanın modelde karşılığı yoktur ve olamaz. Bir aygıtın yalnız kendisine ait bir kuralı modele eklemek, modeli kırk ayrı şekle sokardı; o noktada model bir sözleşme olmaktan çıkıp kırk ayrı yapılandırmanın toplamı olurdu. Modelin dışında kalan alan bir eksiklik değil, **modelin tanımının sonucudur**. Ölçümün varsayımları: - **OT7** — Kırk aygıtlık özne kümesi kursun sabitidir ve değiştirilmez; alan türetimi önceki dersteki kuralın aynısıdır. - **OT8** — Model bir alan adı kümesidir. Bir aygıt, ancak gerektirdiği bütün alanlar modelde varsa **tam temsil** edilir; tek bir alanı eksikse eksik temsil edilir. - **OT9** — Üç model genişliği iç içedir: her biri bir öncekinin üstüne alan ekler, hiçbiri alan çıkarmaz. Genişlik sırası çekirdek, genişletilmiş, tam. - **OT10** — `yerel_kural` hiçbir modelde yoktur. Bu bir kusur değil kurgunun kararıdır; gerekçesi yukarıdaki üçüncü sınıftır. - **OT11** — Her alanın tek bir değer kaynağı vardır: ortak, aygıta özgü ya da temsil edilemez. Kaynak alanın adına bağlıdır, aygıta göre değişmez. - **OT12** — Şablon aygıtın sınıfına göre yazılır ve rapor etkileşim sınıfı üzerine kuruludur; sınıfı uyuşmayan özel aygıt sapar, başka sınıftaki sapma rapora düşmez. #### Ölçüm ```python """Yapilandirma modeli: modelin temsil edemedigi aygit. Bolum 1 - uc model genisligi: kapsanan alan, disarida kalan alan ve aygit. Bolum 2 - alanin deger kaynagi: ortak, aygita ozgu, temsil edilemez. Bolum 3 - kuyruk: sablonun disinda kalan ve raporda gorunmeyen. """ TOHUM = 20260812 KAYNAK = {"arayuz": "ortak", "adres": "aygıta özgü", "oncelik": "ortak", "zamanlayici": "aygıta özgü", "toplama": "ortak", "yerel_kural": "temsil edilemez"} MODELLER = { "çekirdek": ("arayuz", "adres"), "genişletilmiş": ("arayuz", "adres", "oncelik", "zamanlayici"), "tam": ("arayuz", "adres", "oncelik", "zamanlayici", "toplama"), } def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def alanlar(o): """Aygitin yapilandirmasinin gerektirdigi alanlar.""" a = ["arayuz", "adres"] if o["sinif"] == "etkilesim": a.append("oncelik") if o["gecikme"] > 30: a.append("zamanlayici") if o["kapasite"] >= 80: a.append("toplama") if o["ozel"]: a.append("yerel_kural") return a def olc(oz, model): """Modelin kapsadigi ve disarida biraktigi alan ile aygit sayisi.""" kapsanan = disarida = tam = eksik = 0 for o in oz: d = [a for a in alanlar(o) if a not in model] kapsanan += len(alanlar(o)) - len(d) disarida += len(d) if d: eksik += 1 else: tam += 1 return kapsanan, disarida, tam, eksik def uygula(oz, sablon_sinifi): """Tek sablon kirk aygita uygulanir; ozel aygitlar sapar.""" uyan = sapan = gizli = 0 for o in oz: if o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"]: uyan += 1 else: sapan += 1 if o["sinif"] != "etkilesim": gizli += 1 return uyan, sapan, gizli oz = ozneler() toplam = sum(len(alanlar(o)) for o in oz) print(f"özne {len(oz)} | toplam alan örneği {toplam} | ayrı alan adı " f"{len(KAYNAK)} | özel aygıt {sum(o['ozel'] for o in oz)}") print() print(f"{'model':<14s} {'alan adı':>9s} {'kapsanan':>9s} {'dışarıda':>9s} " f"{'tam temsil':>11s} {'eksik temsil':>13s}") for ad, model in MODELLER.items(): k, d, t, e = olc(oz, model) print(f"{ad:<14s} {len(model):9d} {k:9d} {d:9d} {t:11d} {e:13d}") print() print(f"{'alan':<13s} {'aygıt':>6s} {'değer kaynağı':>16s} " f"{'ilk kapsayan model':>19s}") for alan, kaynak in KAYNAK.items(): sayi = sum(1 for o in oz if alan in alanlar(o)) ilk = next((ad for ad, m in MODELLER.items() if alan in m), "yok") print(f"{alan:<13s} {sayi:6d} {kaynak:>16s} {ilk:>19s}") print() for kaynak in ("ortak", "aygıta özgü", "temsil edilemez"): sayi = sum(1 for o in oz for a in alanlar(o) if KAYNAK[a] == kaynak) print(f"{kaynak:<16s} alan örneği {sayi:4d} toplamın {sayi / toplam:.3f} payı") print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'uyan':>6s} {'sapan':>6s} " f"{'raporda görünmeyen':>19s}") for s in ("etkilesim", "toplu", "yedek"): u, sp, g = uygula(oz, s) print(f"{s:<14s} {u:6d} {sp:6d} {g:19d}") ``` ``` özne 40 | toplam alan örneği 122 | ayrı alan adı 6 | özel aygıt 9 model alan adı kapsanan dışarıda tam temsil eksik temsil çekirdek 2 80 42 10 30 genişletilmiş 4 105 17 23 17 tam 5 113 9 31 9 alan aygıt değer kaynağı ilk kapsayan model arayuz 40 ortak çekirdek adres 40 aygıta özgü çekirdek oncelik 11 ortak genişletilmiş zamanlayici 14 aygıta özgü genişletilmiş toplama 8 ortak tam yerel_kural 9 temsil edilemez yok ortak alan örneği 59 toplamın 0.484 payı aygıta özgü alan örneği 54 toplamın 0.443 payı temsil edilemez alan örneği 9 toplamın 0.074 payı şablon sınıfı uyan sapan raporda görünmeyen etkilesim 34 6 6 toplu 34 6 3 yedek 34 6 3 ``` #### Modelin Kapatabildiği Üst tablo modeli genişletmenin ne kazandırdığını veriyor. İki alanlı **çekirdek** model kırk aygıtın yalnız **10**'unu tam temsil ediyor; **30** aygıtın en az bir alanı modelin dışında kalıyor ve dışarıda kalan alan örneği **42**. Model dört alana çıktığında dışarıda kalan alan **17**'ye, eksik temsil edilen aygıt **17**'ye iniyor. Beş alanlı **tam** modelde dışarıda kalan alan **9**, eksik temsil edilen aygıt **9**. Kazancın biçimi öğreticidir. İki alandan dört alana geçiş dışarıda kalan alanı **42**'den **17**'ye indiriyor — yirmi beş alanlık bir kazanç, iki alan karşılığında. Dört alandan beş alana geçiş ise yalnız **8** alan kazandırıyor. Modelin her yeni alanı bir öncekinden daha az aygıtı ilgilendirir, çünkü alanlar aygıtlara eşit dağılmaz: arayüz ve adres kırk aygıtta, zamanlayıcı **14**, öncelik **11**, toplama **8** aygıtta gerekli. Bu, model tasarımının pratik kuralını verir. Modeli genişletme kararı alan sayısına değil, **o alanın kaç aygıtı eksik temsilden çıkardığına** bakarak verilir; ve bu sayı her adımda küçülür. #### Modelin Kapatamadığı Son satırda dışarıda kalan alan **9**'da duruyor ve modeli genişleterek buradan aşağı inilemiyor. Orta tablo nedenini söylüyor: `yerel_kural` alanının ilk kapsayan modeli **yok**. Bu dokuz alan örneği, kırk aygıtın **9** özel aygıdına aittir ve her biri yalnız kendi aygıdına anlamlıdır. Alt tablo aynı şeyi paya çevirerek gösteriyor. Yüz yirmi iki alan örneğinin **59**'u ortak değerli — toplamın **0,484**'ü. **54**'ü aygıta özgü, yani modelde tanımlı ama değeri kırk kez ayrı hesaplanan alanlar; payı **0,443**. Geriye kalan **9** alan örneği, toplamın **0,074**'ü, hiçbir modele girmiyor. Bu üç payın toplamı modelin ne olduğunu tarif ediyor. Kaldıracın gerçekten tek bir değer taşıdığı kısım toplamın yarısına bile ulaşmıyor. İkinci pay kaldıracın bir kural taşıyıp kırk ayrı sonuç ürettiği kısım — burada model çalışıyor ama tek bir değeri kırk aygıta yazmanın sadeliği yok. Üçüncü pay ise kaldıracın hiç uzanmadığı yer. Alt tablonun sonuncu satırları bunun şablon tarafındaki karşılığını veriyor: şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın uyan **34**, sapan **6**. Sapan altı aygıdın hepsi özeldir, yani hepsi `yerel_kural` taşır. Ama dikkat edilmesi gereken şey ötekilerdir: dokuz özel aygıdın **üçü** her seferinde şablonun sınıfına uyar ve şablonu **alır** — modelin temsil edemediği bir alanı taşıdıkları hâlde. Raporda görünmeyen sapan yine **6**, **3** ve **3**. #### Modelin İki Yönlü Sınırı Ölçüm modelin bir yönünü sayıyor: aygıdın istediği alan modelde yok. Sınırın ikinci yönü de vardır ve bu kurguda ölçülmez — **modelin bildirdiği alanı aygıt kabul etmez.** Model beş alan tanımlar, aygıt bunların dördünü tanır ve beşincisini reddeder; ya da tanır ama modelin izin verdiği aralığın tamamını kabul etmez. İki yön aynı sonucu vermez. Birinci yöndeki eksiklik **yazma anında** bellidir: model yazılırken alanın orada olmadığı görülür ve karar bilinçli verilir. İkinci yöndeki eksiklik ise **uygulama anında** ortaya çıkar ve kırk aygıtın hepsinde aynı anda çıkmaz — alanı kabul eden aygıtlar değişir, etmeyenler değişmez. Sonuç, önceki derste sayılan hata modlarından biridir: sıraya bağlı kısmi uygulama. Ağın bir kısmı yeni, bir kısmı eski yapılandırmayla kalır ve ikisi arasında tutarsız davranır. Bu yüzden modelin doğrulaması iki aşamalıdır. Birinci aşama modelin kendi içinde tutarlı olup olmadığına bakar ve aygıta hiç gitmez. İkinci aşama, modelin belirli bir aygıtta uygulanabilir olup olmadığını sorar ve bu ancak aygıta sorularak öğrenilir. İkinci aşamayı uygulamadan önce yapmanın adı sonraki derslerde ölçülecek olan kuru çalışmadır; modelin kendi doğrulaması onun yerine geçmez. #### Model Dışı Alan Nereye Gider Modelin dışında kalan alan yok olmaz; aygıtta durmaya devam eder. İki politika vardır ve ikisi de bir yüzey açar. **Dokunmama politikası.** Yönetim aracı modelin tanımadığı alana hiç dokunmaz. Aygıtın yapılandırması ikiye bölünür: modelle yönetilen kısım ve elle yönetilen kısım. Bu kurguda elle kalan **9** alan örneğidir. Yapılandırma sapması tam olarak bu bölgede yaşar, çünkü karşılaştırma yalnız modelin bildiği alanlarda yapılabilir — model bilmediği bir alanın değiştiğini göremez. **Serbest alan politikası.** Model, tanımadığı yapılandırmayı taşımak için yapısı olmayan bir alan bulundurur ve içeriği olduğu gibi aygıta yazar. Alan artık taşınır ama **doğrulanmaz**: tür denetimi, aralık denetimi ve karşılaştırma bu alanda çalışmaz. Dokuz alan örneği modelin içinde görünür, modelin verdiği güvencelerin hiçbirini almaz. Sayılan yüzey ve daraltmalar şunlardır. **Birinci yüzey — doğrulanmayan yapılandırma metni.** Serbest alan, doğrulamadan geçmeden kırk aygıta ulaşabilecek bir yoldur; içeriğindeki bir hata modelin hiçbir denetimine takılmaz. **Daraltma:** serbest alan aygıt başına adlandırılır ve yalnız o aygıtta geçerli kılınır; içeriği şablonun değil, aygıtın envanter kaydının parçası olur. Böylece bir yerdeki hata bir aygıtta kalır. **İkinci yüzey — modelin göremediği bölge.** Dokunmama politikasında aygıdın bir kısmı hiçbir karşılaştırmaya girmez ve o bölgedeki yapılandırma sapması sessizdir. **Daraltma:** yönetilmeyen bölgenin sınırı modelde açıkça bildirilir ve bu bölgenin varlığı raporun bir satırına dönüştürülür — "şu aygıtta şu kadar alan yönetim dışıdır" satırı, sapmanın kendisini göstermese de **nerede olabileceğini** gösterir. **Üçüncü yüzey — modele giren gizli bilgi.** Kimlik bilgisi, anahtar ve erişim belirteci yapılandırma modelinin içinde taşınmaz. Model bir depoda durur, karşılaştırılır, kopyalanır ve gözden geçirilir; bu işlemlerin hiçbiri gizli bir değer için uygun değildir. **Daraltma:** model yalnız bir **başvuru** taşır ve değerin kendisi ayrı bir yerde durur; hangi yerde durduğu işletmenin ayrı bir kararıdır ve bu kursun konusu değildir. #### Özet - Yapılandırma modeli alanların adını, türünü ve zorunluluğunu aygıttan bağımsız bildirir; doğrulama, karşılaştırma ve üretim ancak bu bildirimle yapılabilir. - Model genişledikçe kapsanan alan **80 → 105 → 113**, eksik temsil edilen aygıt **30 → 17 → 9** olur; her yeni alanın kazancı bir öncekinden küçüktür. - Alanların değer kaynağı üçe ayrılır: ortak **59** örnek (**0,484**), aygıta özgü **54** örnek (**0,443**), temsil edilemez **9** örnek (**0,074**). - Dokuz alan hiçbir modele girmez çünkü değeri yalnız kendi aygıdına anlamlıdır; modeli oraya kadar genişletmek, modeli kırk ayrı yapılandırmanın toplamına çevirirdi. - Şablon tarafında uyan **34**, sapan **6**, raporda görünmeyen **6 / 3 / 3**; dokuz özel aygıdın **üçü** ise şablonu alır ve modelin temsil edemediği alanı taşımaya devam eder. #### Sonraki Adım Bu ders modelin ne söyleyebildiğini ölçtü ve modelin yazıldığı yerde durduğunu varsaydı. Oysa modelin bir işe yaraması için aygıta ulaşması gerekir: bir yerden bir istek gider, aygıt onu alır, uygular ve bir yanıt döner. Bu yolun kendi kuralları vardır ve en önemlisi şudur — aynı isteği iki kez göndermek ne yapar? Sonraki ders yapılandırmaya erişimi sağlayan programlanabilir arayüzleri ve arayüzün **etkisiz** olup olmamasının kırk aygıtta ne değiştirdiğini ölçer. ### Programlanabilir Arayüzler Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/programlanabilir-arayuzler Aynı değişiklik üç istek biçimiyle uygulandığında ekleme biçimi kırk aygıtın kırkında ikinci uygulamada durumu değiştirir; yanıt alınamayan dokuz aygıt yeniden denendiğinde ekleme beşini bozar, etkisiz iki biçim hiçbirini bozmaz ama tam değişim dokuz aygıtın model dışı alanını siler. Önceki ders yapılandırma modelinin ne söyleyebildiğini ölçtü ve modelin yazıldığı yerde durduğunu varsaydı. Model bir işe yaraması için aygıta ulaşmak zorundadır: bir yerden bir istek gider, aygıt onu alır, uygular ve bir yanıt döner. Bu yolun kendi kuralları vardır. En önemlisi tek bir soruda toplanır: **aynı isteği iki kez göndermek ne yapar?** Soru kuramsal görünür ama işletmede en sık karşılaşılan durumdan doğar — yanıt gelmez ve operatör isteğin uygulanıp uygulanmadığını bilemez. Bu dersin ölçtüğü şey arayüzün hızı ya da zarafeti değil, bu sorunun yanıtıdır. #### Arayüz Ne Sağlar Bir aygıta yapılandırma göndermenin en eski yolu, bir kabuk oturumu açıp komut yazmaktır. Bu yolun otomasyon açısından üç kusuru vardır ve üçü de aynı kökten gelir: **çıktı insan için biçimlendirilmiştir.** Bir betik, komutun başarılı olup olmadığını ancak çıktı metnini ayrıştırarak anlayabilir. Metnin biçimi değişirse betik sessizce yanlış okur. Hata durumunda dönen şey bir hata kodu değil, bir cümledir. Ve birden çok komutun birlikte uygulanması diye bir kavram yoktur — üçüncü komut kabul edilmezse ilk ikisi çoktan yürürlüktedir. **Programlanabilir arayüz (programmable interface)** üçünü birden kapatır. İstek de yanıt da önceki dersin modeline göre yapılandırılmıştır; alanlar adlarıyla gelir ve ayrıştırılacak bir metin yoktur. Hata, işlenebilir bir yapı olarak döner: hangi alanın hangi kısıtı çiğnediği bildirilir. Ve değişiklik bir **işlem sınırı** içine alınabilir — istek önce **aday yapılandırma** olarak biriktirilir, doğrulanır, sonra tek bir adımda yürürlüğe alınır. ```text # ogretilen istek/yanit dokumu , calistirilmamistir istek hedef : aygit/34 islem : birlestir govde : { oncelik: 3 , kural: [ taban , sablon_kurali ] } yanit durum : kabul degisen: [ oncelik , kural ] islem : 7f ``` Yanıttaki `degisen` listesi arayüzün en çok işe yarayan alanıdır: aygıt neyin gerçekten değiştiğini söyler. Liste boş dönerse istek uygulanmış ama hiçbir şeyi değiştirmemiştir — yani aygıt zaten istenen durumdaydı. #### Üç İstek Biçimi Aynı değişiklik üç ayrı biçimde istenebilir ve üçü aygıtta aynı sonucu bırakmaz. **Ekleme.** İstek "şu kuralı listeye ekle" der. Aygıt listeye bir satır daha koyar. İki kez gönderilirse liste iki satır alır. **Birleştirme.** İstek "şu alanların değeri şudur" der. Aygıt alanları anahtarlarına göre eşler ve üzerine yazar; listelerde aynı girdiyi yinelemez. İki kez gönderilirse ikincisi hiçbir şey değiştirmez. **Tam değişim.** İstek yapılandırmanın tamamını verir. Aygıt kendisindekini atar ve isteği neyse onu kurar. İki kez gönderilirse ikincisi hiçbir şey değiştirmez — ama ilk gönderim, istekte bulunmayan her alanı da silmiştir. Bir arayüzün **etkisiz (idempotent)** olması budur: isteği bir kez uygulamakla iki kez uygulamak aynı durumu bırakıyorsa arayüz etkisizdir. Etkisizlik bir hız ya da doğruluk özelliği değildir; **yeniden denenebilirlik** özelliğidir. #### Yanıt Kaybı ve Yeniden Deneme Etkisizliğin neden bir işletme sorunu olduğu tek bir kurguda görülür. İstek gönderilir, aygıt onu alır ve uygular, ama yanıt geri dönerken kaybolur. Operatörün elinde hiçbir bilgi yoktur: istek aygıta hiç ulaşmamış da olabilir, uygulanmış da olabilir. İkisi dışarıdan ayırt edilemez. Bu durumda yapılabilecek tek şey yeniden denemektir. Etkisiz bir arayüzde yeniden deneme bedelsizdir — istek uygulanmışsa ikincisi hiçbir şey yapmaz, uygulanmamışsa uygular. Etkisiz olmayan bir arayüzde ise yeniden deneme, **başarılı olmuş aygıtları bozar**. Ve bozulanlar tam olarak isteğin çalıştığı aygıtlardır. Ölçümün varsayımları: - **OT13** — Kırk aygıtlık özne kümesi kursun sabitidir. Her aygıtın değişiklikten önceki durumu niteliklerinden türetilir: arayüz, adres ve bir taban kuralı; özel aygıtta ek olarak modelin taşımadığı yerel kural. - **OT14** — Üç istek biçimi **aynı** değişikliği taşır: bir kural eklemek ve önceliği ayarlamak. Fark yalnız isteğin biçimindedir, içeriğinde değil. - **OT15** — Etkisizlik ölçütü durumların karşılaştırılmasıdır: isteği bir kez uygulamakla iki kez uygulamak aynı durumu bırakıyorsa arayüz etkisizdir. Ölçüm arayüzün kendi bildirimine bakmaz. - **OT16** — Yanıt kaybı kurgunun parametresidir: her beş aygıttan birinde yanıt alınamaz ve yanıtsız kalanların yaklaşık yarısında istek aslında uygulanmıştır. Bu bir ölçüm değildir; oran değişirse satırlar aynı yönde ölçeklenir. - **OT17** — Yeniden deneme, yanıt alınamayan bütün aygıtlara aynı isteği yeniden gönderir. Operatör hangisinin uygulandığını bilemez; bilseydi yeniden denemeye gerek kalmazdı. - **OT18** — Şablon aygıtın sınıfına göre yazılır ve rapor etkileşim sınıfı üzerine kuruludur; sınıfı uyuşmayan özel aygıt sapar, başka sınıftaki sapma rapora düşmez. #### Ölçüm ```python """Programlanabilir arayuz: ayni istegi iki kez gondermenin sonucu. Bolum 1 - uc istek bicimi, ikinci uygulamanin biraktigi fark. Bolum 2 - yanit kayboldugunda yeniden deneme neyi bozar. Bolum 3 - kuyruk: sablonun disinda kalan ve raporda gorunmeyen. """ TOHUM = 20260812 EK = "sablon_kurali" BICIMLER = ("ekleme", "birlestirme", "tam degisim") def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def durum(o): """Aygitin degisiklikten onceki yapilandirmasi.""" d = {"arayuz": "ana", "adres": f"a{o['no']}", "kural": ["taban"]} if o["ozel"]: d["yerel_kural"] = f"k{o['no']}" return d def istek(d, bicim): """Ayni degisiklik uc ayri istek bicimiyle uygulanir.""" y = {k: (list(v) if isinstance(v, list) else v) for k, v in d.items()} if bicim == "ekleme": y["kural"] = y["kural"] + [EK] elif bicim == "birlestirme": y["kural"] = [k for k in y["kural"] if k != EK] + [EK] elif bicim == "tam degisim": y = {"arayuz": "ana", "adres": d["adres"], "kural": ["taban", EK]} y["oncelik"] = "3" return y def uygula(oz, sablon_sinifi): """Tek sablon kirk aygita uygulanir; ozel aygitlar sapar.""" uyan = sapan = gizli = 0 for o in oz: if o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"]: uyan += 1 else: sapan += 1 if o["sinif"] != "etkilesim": gizli += 1 return uyan, sapan, gizli oz = ozneler() print(f"özne {len(oz)} | model dışı alan taşıyan aygıt " f"{sum(o['ozel'] for o in oz)} | istek biçimi {len(BICIMLER)}") print() print(f"{'istek biçimi':<14s} {'ikinci uygulama değiştirir':>26s} {'etkisiz':>8s} " f"{'model dışı alanı silinen':>25s}") for b in BICIMLER: degisen = silinen = 0 for o in oz: d = durum(o) bir = istek(d, b) iki = istek(bir, b) if iki != bir: degisen += 1 if "yerel_kural" in d and "yerel_kural" not in bir: silinen += 1 print(f"{b:<14s} {degisen:26d} {'hayır' if degisen else 'evet':>8s} " f"{silinen:25d}") print() r = uretec(TOHUM + 11) yanitsiz, uygulanmis = [], set() for o in oz: if r(5) == 0: yanitsiz.append(o["no"]) if r(2) == 0: uygulanmis.add(o["no"]) print(f"yanıt alınamayan aygıt {len(yanitsiz)} | bunlardan isteği aslında " f"uygulamış olan {len(uygulanmis)}") print() print(f"{'istek biçimi':<14s} {'yeniden denenen':>16s} {'doğru duruma gelen':>19s} " f"{'bozulan':>8s}") for b in BICIMLER: dogru = bozuk = 0 for no in yanitsiz: o = oz[no - 1] d = durum(o) hedef = istek(d, b) onceki = hedef if no in uygulanmis else d son = istek(onceki, b) if son == hedef: dogru += 1 else: bozuk += 1 print(f"{b:<14s} {len(yanitsiz):16d} {dogru:19d} {bozuk:8d}") print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'uyan':>6s} {'sapan':>6s} " f"{'raporda görünmeyen':>19s} {'şablonu alan ve model dışı alan taşıyan':>40s}") for s in ("etkilesim", "toplu", "yedek"): u, sp, g = uygula(oz, s) riskli = sum(1 for o in oz if o["ozel"] and o["sinif"] == s) print(f"{s:<14s} {u:6d} {sp:6d} {g:19d} {riskli:40d}") ``` ``` özne 40 | model dışı alan taşıyan aygıt 9 | istek biçimi 3 istek biçimi ikinci uygulama değiştirir etkisiz model dışı alanı silinen ekleme 40 hayır 0 birlestirme 0 evet 0 tam degisim 0 evet 9 yanıt alınamayan aygıt 9 | bunlardan isteği aslında uygulamış olan 5 istek biçimi yeniden denenen doğru duruma gelen bozulan ekleme 9 4 5 birlestirme 9 9 0 tam degisim 9 9 0 şablon sınıfı uyan sapan raporda görünmeyen şablonu alan ve model dışı alan taşıyan etkilesim 34 6 6 3 toplu 34 6 3 3 yedek 34 6 3 3 ``` #### Etkisizliğin Ölçüsü Üst tablo üç biçimi ayırıyor. **Ekleme** biçiminde ikinci uygulama kırk aygıtın **kırkında** durumu değiştiriyor; arayüz etkisiz değil. **Birleştirme** ve **tam değişim** biçimlerinde ikinci uygulama **hiçbir** aygıtta bir şey değiştirmiyor; ikisi de etkisiz. Kırkın kırkı olması dikkat çekicidir. Etkisizlik ihlali bir azınlık olayı değildir: ekleme biçiminde **her** aygıt ikinci uygulamada bozulur, çünkü bozulmanın nedeni aygıtın bir özelliği değil isteğin biçimidir. Bu, bu kursta ölçtüğümüz öteki kuyrukların tersidir — burada kuyruk yoktur, kaldıraç kırkın kırkına aynı biçimde yanlış hizmet eder. Sağdaki sütun ikinci ayrımı veriyor ve etkisiz olmanın yetmediğini gösteriyor. **Tam değişim** etkisizdir ama **9** aygıtın model dışı alanını siler. İstek o alanı taşımadığı için aygıt onu bir eksik değil, bir **fazla** sayar ve atar. Önceki dersin dokuz `yerel_kural` alanı burada yok olur; hem de arayüz hiçbir kusur bildirmeden, çünkü bu tam olarak istenen işlemin tanımıdır. Yani etkisizlik ile güvenlik ayrı iki özelliktir. Etkisiz olmayan bir arayüz yeniden denemede bozar; etkisiz ama tam değişimli bir arayüz **ilk** denemede siler. İkisinin kesişiminde duran biçim birleştirmedir: hem yeniden denenebilir hem de dokunmadığı alanı korur. #### Yeniden Denemenin Ödettiği Orta tablo kurguyu çalıştırıyor. Kırk aygıtın **9**'unda yanıt alınamıyor ve bunların **5**'inde istek aslında uygulanmış. Operatörün elinde bu ayrımı yapacak bir bilgi yok; dokuzunun dokuzunu da yeniden denemek zorunda. **Ekleme** biçiminde yeniden deneme sonrası doğru duruma gelen aygıt **4**, bozulan **5**. Bozulan beş aygıt, isteğin ilk seferde **çalıştığı** aygıtlardır. Bu sonucun biçimi işletme açısından en kötüsüdür: yordam başarılı olduğu yerde zarar verir ve zararın büyüklüğü başarının büyüklüğüyle orantılıdır. **Birleştirme** ve **tam değişim** biçimlerinde dokuz aygıdın dokuzu doğru duruma geliyor, bozulan **0**. Etkisizliğin kazandırdığı tam olarak budur ve başka bir şey değildir: yeniden denemeyi **düşünmeden** yapılabilir hâle getirir. Kırk öznelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir. Beş bozuk aygıt **0,125**'lik bir paydır ve bandın rahatça içindedir. #### Etkisizliğin Korumadığı Şey Etkisizlik operatörü **kendi** yinelemesine karşı korur. Korumadığı bir durum vardır ve arayüzün okuma tarafından doğar. Bir betiğin tipik döngüsü üç adımdır: aygıdın durumunu oku, üzerinde değişikliği hesapla, sonucu yaz. Okuma etkisizdir, yazma etkisiz olabilir; ama **üçü birlikte** bir bütün değildir. İki operatör aynı aygıtta aynı anda bu döngüyü çalıştırırsa, ikincisi birincinin okuduğundan sonra yazar ve birincinin yazdığını görmeden onun üstüne yazar. Sonuç iki değişikliğin toplamı değil, ikincisinin tek başına sonucudur; ve hiçbir istek hata döndürmez, çünkü her istek kendi başına geçerlidir. Etkisizlik burada hiçbir şey yapmaz. Aynı isteği iki kez göndermek sorun değildir; sorun **iki ayrı isteğin** araya girmesidir. Arayüzün bu duruma karşı iki aracı vardır. Birincisi işlem sınırıdır: değişiklik aday yapılandırmada birikirken aygıt bir kilit tutar ve ikinci operatörün yazması reddedilir. İkincisi damgadır: her yapılandırmanın bir damgası olur, istek "şu damgayı gördüm, onun üstüne yazıyorum" der ve damga değişmişse istek reddedilir. İkisi de sorunu çözmez, **görünür kılar** — reddedilen istek bir hata değil, bir bildirimdir. #### Arayüzün Açtığı Yüzeyler ve Daraltmalar Programlanabilir bir arayüz, aygıtın yapılandırmasını değiştirebilen bir yoldur; bu tanım gereği bir yüzeydir. Sayılan yüzeyler ve daraltmaları şunlardır. **Birinci yüzey — yönetim yolunun kendisi.** Arayüz açıksa aygıtın yapılandırması ağ üzerinden değiştirilebilir. **Daraltma:** arayüz ayrı bir yönetim ağına bağlanır ve veri trafiğinin geçtiği yoldan erişilemez; erişim kaynağı adresle sınırlanır; okuma yetkisi ile yazma yetkisi ayrı verilir. Bu üç daraltma birbirinin yerine geçmez, üst üste konur. **İkinci yüzey — kimlik bilgisinin nerede durduğu.** Betik aygıta bağlanmak için bir kimlik kullanır ve o kimlik bir yerde durur. Kimlik bilgisi, anahtar ve erişim belirteci bu kursun hiçbir örneğinde yazılmaz. **Daraltma:** değer betiğin, şablonun ya da yapılandırma deposunun içinde durmaz; betik yalnız bir başvuru taşır ve değeri çalıştığı ortamdan alır. **Üçüncü yüzey — tam değişimin sildiği alan.** Ölçümde **9** aygıt, isteğin taşımadığı bir alanı kaybediyor. Bu bir saldırı değil, arayüzün tanımlı davranışıdır ve tam olarak bu yüzden tehlikelidir — hiçbir uyarı üretmez. **Daraltma:** tam değişim yalnız yapılandırmanın tamamının gerçekten bilindiği durumda kullanılır; bilinmiyorsa birleştirme kullanılır. Model dışı alan taşıyan aygıtlar önceden listelenir ve tam değişimin kapsamı o listeyle kesiştiğinde işlem durdurulur. **Dördüncü yüzey — kendi erişimini kesen değişiklik.** Yönetim arayüzünün kendisini kapatan, yönetim ağının adresini değiştiren ya da erişimi filtreleyen bir istek uygulandığı anda aygıta bir daha ulaşılamaz. Böyle bir isteğin komutu bu kursta çalıştırılabilir biçimde yazılmaz; söylenecek şey geri alınamaz olduğudur. **Daraltma:** değişiklik önce aday yapılandırma olarak yazılır, kuru çalışmayla sonucu hesaplanır, sonra bir **geri alma zamanlayıcısıyla** yürürlüğe alınır — belirli bir süre içinde operatör onaylamazsa aygıt kendiliğinden eski yapılandırmaya döner. Zamanlayıcı, erişimini kaybetmiş bir operatörün elindeki tek araçtır. #### Özet - Programlanabilir arayüz yapılandırılmış istek ve yanıt, işlenebilir hata ve işlem sınırı sağlar; kabuk çıktısını ayrıştıran bir betiğin üç kusurunu birden kapatır. - Ekleme biçimi etkisiz değildir: ikinci uygulama kırk aygıtın **40**'ında durumu değiştirir. Birleştirme ve tam değişim etkisizdir, ikisinde de **0**. - Yanıt alınamayan **9** aygıtın **5**'inde istek aslında uygulanmıştır; yeniden denemede ekleme biçimi bu **5**'ini bozar, etkisiz iki biçim **0** bozar. - Etkisizlik ile güvenlik ayrıdır: tam değişim etkisizdir ama **9** aygıtın model dışı alanını ilk uygulamada siler ve hiçbir kusur bildirmez. - Şablon tarafında uyan **34**, sapan **6**, raporda görünmeyen **6 / 3 / 3**; şablonu alan aygıtların **3**'ü model dışı alan taşır ve tam değişimde kaybedecek olan da onlardır. #### Sonraki Adım Bu ders tek bir isteğin tek bir aygıtta ne bıraktığını ölçtü. İşletmede istek tek değildir: bir betik kırk aygıta sırayla bağlanır, her birine aynı şablonu uygular ve sonunda bir rapor yazar. Sonraki ders o betiğin kendisini ölçer — toplu değişikliğin kuru çalışmayla önden hesaplanması, dilimler hâlinde yayılması ve geri alınması. Ve asıl soruyu orada yanıtlarız: şablon uygulandığında kaç aygıt şablonun dışında kalıyor ve o aygıtların kaçı yazılan raporda görünüyor. ### Betikle Aygıt Yönetimi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/betikle-aygit-yonetimi Şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın sapan aygıt her seferinde 6'dır; değişen tek şey raporda görünmeyenin 6, 3 ve 3 olmasıdır. Kuru çalışma altısını da uygulamadan önce bulur, rapor 0, 3 ve 3 bulur ve bir şablonda kademeli yayma hiç durmaz. Önceki ders tek bir isteğin tek bir aygıtta ne bıraktığını ölçtü. İşletmede istek tek değildir: bir betik envanteri gezer, kırk aygıta sırayla bağlanır, her birine aynı şablonu uygular ve sonunda bir rapor yazar. Betik yazıldığı andan sonra kırk aygıtın kırkına aynı kararı taşır — kaldıraç tam olarak budur. Bu dersin sorusu betiğin nasıl yazılacağı değil, betiğin **ne göremediğidir**. Şablon uygulandığında kaç aygıt şablonun dışında kalıyor, bu aygıtların kaçı yazılan raporda görünüyor ve iki sayı arasındaki fark hangi kararla açılıyor. #### Betiğin Yaptığı İş Toplu değişiklik yedi adımdır ve adımların sırası ölçümün sonucunu belirler. ```text # ogretilen toplu degisiklik yordami , calistirilmamistir 1 envanteri oku -> 40 aygit 2 sablonu kuru calistir -> aygit basina fark listesi 3 farki gozden gecir -> sablonun disinda kalanlari isaretle 4 dilim 1 uygula -> ilk 10 aygit 5 raporu oku -> gorunen sapma var mi 6 yoksa dilim 2 , 3 , 4 -> yayma surer 7 varsa durdur ve geri al -> yalnizca uygulanmis olanlar ``` İkinci adım **kuru çalışma**, dördüncüden yedinciye kadarki döngü **kademeli yayma**, yedincinin ikinci yarısı **geri alma**. Üçü ayrı üç koruma değildir; aynı korumanın üç ayrı zamandaki hâlidir — uygulamadan önce, uygularken ve uyguladıktan sonra. Kod olarak altyapı yordamının kendisi ve araç tartışması Kod Olarak Altyapı kursunun konusudur ve burada tekrarlanmaz. Burada nesne bir ağ aygıtıdır ve ölçülen şey yordamın verimi değil, **şablonun dışında kalan azınlıktır.** #### Doğrulamanın İki Kaynağı Betiğin değişikliğin doğru gittiğini anlamasının iki yolu vardır ve ikisi aynı şeyi ölçmez. **Kuru çalışma niyeti aygıtın durumuyla karşılaştırır.** Şablonun ne yazacağını hesaplar, aygıttan mevcut yapılandırmayı okur, ikisinin farkını çıkarır ve **hiçbir aygıta yazmaz**. Kapsamı envanterin tamamıdır: kırk aygıdın kırkına bakar, çünkü bakmak için bir göstergeye ihtiyacı yoktur. **Rapor göstergelerden gelir.** Uygulamadan sonra toplanan ölçütler okunur ve beklenenden sapan aygıtlar listelenir. Kapsamı ise **göstergelerin kapsamıdır** — ve gösterge kümesi hiçbir zaman kırk aygıdın kırkını eşit ayrıntıda görmez. Bu kurguda rapor etkileşim sınıfının göstergeleri üzerine kuruludur; öteki sınıflardaki bir sapma rapora hiç düşmez. Bu, raporu yazanın bir kusuru değildir. Gösterge kümesi her zaman bir kapsam kararıdır: hangi sınıfın hangi ölçütü, hangi sıklıkla toplanacak. Karar verilirken sorulan soru "hangi aygıtlar önemli" olur; sorulmayan soru ise "hangi sapmayı görmez hâle geliyoruz" olur. Ölçümün varsayımları: - **OT19** — Kırk aygıtlık özne kümesi kursun sabitidir ve bu derste değiştirilmez. - **OT20** — Şablon aygıtın sınıfına göre yazılır. Sınıfı şablonunkiyle uyuşmayan özel aygıt sapar; sapma şablonun kapsam kararından doğar, aygıtın kusurundan değil. - **OT21** — Kuru çalışma niyeti aygıdın gerçek durumuyla karşılaştırır ve hiçbir aygıta yazmaz. Kâhini kullanmaz; sapmayı aygıdın kendi durumundan okur. - **OT22** — Rapor etkileşim sınıfının göstergeleri üzerine kuruludur. Başka sınıftaki bir sapma rapora hiç düşmez. - **OT23** — Kademeli yayma aygıtları numara sırasıyla dilimler. Her dilimin sonunda rapor okunur; raporda görünen bir sapma varsa yayma durdurulur. - **OT24** — Yayma durdurulduğunda o ana kadar uygulanmış sapan aygıtlar geri alınır; sonraki dilimlerdeki sapan aygıtlara hiç dokunulmamıştır. - **OT25** — Dilim boyu 40 olduğunda yayma tek adımdır ve durdurma kararının verilebileceği bir ara yoktur. #### Ölçüm ```python """Toplu degisiklik: sapan aygit sabit, gorunen sapma degisken. Bolum 1 - sablon uygulanir: uyan, sapan, raporda gorunen ve gorunmeyen. Bolum 2 - kuru calisma ile raporun kapsami yan yana. Bolum 3 - kademeli yayma: durdurulana kadar degisen ve onlenen sapan. """ TOHUM = 20260812 SINIFLAR = ("etkilesim", "toplu", "yedek") def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({"no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0}) return liste def uygula(oz, sablon_sinifi): """Tek sablon kirk aygita uygulanir; ozel aygitlar sapar.""" uyan = sapan = gizli = 0 for o in oz: if o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"]: uyan += 1 else: sapan += 1 if o["sinif"] != "etkilesim": gizli += 1 return uyan, sapan, gizli def kuru_calisma(oz, sablon_sinifi): """Uygulamadan once niyet ile aygitin durumu karsilastirilir.""" return [o["no"] for o in oz if not (o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"])] def raporda(oz, sablon_sinifi): """Rapor etkilesim sinifinin gostergeleri uzerine kuruludur.""" return [no for no in kuru_calisma(oz, sablon_sinifi) if oz[no - 1]["sinif"] == "etkilesim"] def kademeli(oz, sablon_sinifi, dilim): """Dilim dilim uygulanir; raporda gorunen ilk sapmada durulur.""" uygulanan = sapan_uygulanan = dalga = 0 for bas in range(0, len(oz), dilim): dalga += 1 gorunen = 0 for o in oz[bas:bas + dilim]: uygulanan += 1 if not (o["sinif"] == sablon_sinifi or not o["ozel"]): sapan_uygulanan += 1 if o["sinif"] == "etkilesim": gorunen += 1 if gorunen: return dalga, uygulanan, sapan_uygulanan return 0, uygulanan, sapan_uygulanan oz = ozneler() print(f"özne {len(oz)} | özel aygıt {sum(o['ozel'] for o in oz)} | " f"sınıf dağılımı " + " ".join(f"{s} {sum(1 for o in oz if o['sinif'] == s)}" for s in SINIFLAR)) print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'uyan':>5s} {'sapan':>6s} {'raporda görünen':>16s} " f"{'raporda görünmeyen':>19s} {'raporun kapsamı':>16s}") for s in SINIFLAR: u, sp, g = uygula(oz, s) print(f"{s:<14s} {u:5d} {sp:6d} {sp - g:16d} {g:19d} " f"{(sp - g) / sp:16.3f}") print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'kuru çalışma bulur':>19s} {'rapor bulur':>12s} " f"{'yalnız kuru çalışmanın bulduğu':>31s}") for s in SINIFLAR: k, r = kuru_calisma(oz, s), raporda(oz, s) print(f"{s:<14s} {len(k):19d} {len(r):12d} {len(k) - len(r):31d}") for s in SINIFLAR: print(f" {s:<12s} sapan aygıtlar {kuru_calisma(oz, s)} | " f"raporda {raporda(oz, s)}") print() print(f"{'şablon sınıfı':<14s} {'dilim':>6s} {'duran dalga':>12s} " f"{'değişen aygıt':>14s} {'geri alınacak':>14s} {'önlenen sapan':>14s}") for s in SINIFLAR: for dilim in (4, 10, 40): d, u, su = kademeli(oz, s, dilim) print(f"{s:<14s} {dilim:6d} {d if d else '-':>12} {u:14d} " f"{su:14d} {len(kuru_calisma(oz, s)) - su:14d}") ``` ``` özne 40 | özel aygıt 9 | sınıf dağılımı etkilesim 11 toplu 20 yedek 9 şablon sınıfı uyan sapan raporda görünen raporda görünmeyen raporun kapsamı etkilesim 34 6 0 6 0.000 toplu 34 6 3 3 0.500 yedek 34 6 3 3 0.500 şablon sınıfı kuru çalışma bulur rapor bulur yalnız kuru çalışmanın bulduğu etkilesim 6 0 6 toplu 6 3 3 yedek 6 3 3 etkilesim sapan aygıtlar [7, 12, 20, 25, 26, 40] | raporda [] toplu sapan aygıtlar [4, 20, 25, 26, 31, 33] | raporda [4, 31, 33] yedek sapan aygıtlar [4, 7, 12, 31, 33, 40] | raporda [4, 31, 33] şablon sınıfı dilim duran dalga değişen aygıt geri alınacak önlenen sapan etkilesim 4 - 40 6 0 etkilesim 10 - 40 6 0 etkilesim 40 - 40 6 0 toplu 4 1 4 1 5 toplu 10 1 10 1 5 toplu 40 1 40 6 0 yedek 4 1 4 1 5 yedek 10 1 10 2 4 yedek 40 1 40 6 0 ``` #### Sapan Sabit, Görünen Değişken Üst tablo bu konunun ana sonucunu veriyor. Şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın uyan aygıt **34**, sapan aygıt **6**. Üç satırın üçünde de aynı sayı. Sapan sayısı şablonun niteliğine bağlı değildir çünkü sapmanın kaynağı şablonun yanlış yazılması değil, **tek bir şablonun kırk farklı aygıtı temsil etme iddiasıdır.** Daha iyi bir şablon yazmak bu altıyı beşe indirmez; ancak kapsamı daraltmak ya da ikinci bir şablon yazmak indirir, ki o da kaldıracın tekliğinden vazgeçmektir. Sağdaki üç sütun ise değişiyor. Etkileşim sınıfına göre yazılan şablonda raporda görünen sapan **0**, görünmeyen **6**; raporun kapsamı **0,000**. Öteki iki şablonda görünen **3**, görünmeyen **3**, kapsam **0,500**. Aynı altı aygıt, üç ayrı görünürlük. Bu, kursun üçüncü iddiasının ikinci ödemesidir ve burada en çıplak hâliyle duruyor: **otomasyon sapmayı azaltmaz, görünürlüğünü değiştirir.** Sapan altı aygıt her üç şablonda da oradadır; değişen tek şey kaçının rapora düştüğüdür. Bir işletmede bu iki sayıdan yalnız ikincisi gösterge tablosuna yazılır ve gösterge tablosu iyileştikçe sapmanın azaldığı sanılır. Aygıt numaraları bunu doğruluyor. Etkileşim şablonunda sapanlar `[7, 12, 20, 25, 26, 40]`, raporda görünen liste ise boş. Toplu şablonunda sapanlar `[4, 20, 25, 26, 31, 33]`, raporda `[4, 31, 33]` — üçü görünüyor, üçü görünmüyor. Yedek şablonunda sapanlar başka aygıtlar ama raporda görünenler yine `[4, 31, 33]`, çünkü rapor sapmaya değil **sınıfa** bakıyor. Kırk öznelik bir kümede ölçülebilen en küçük fark **1/40 = 0,025**'tir. Altı ile üç arasındaki fark **0,075**'tir ve bandın rahatça içindedir. #### Kuru Çalışmanın Bulduğu Orta tablo iki doğrulama kaynağını yan yana koyuyor. Kuru çalışma üç şablonun üçünde de **6** sapan aygıdı buluyor. Rapor **0**, **3** ve **3** buluyor. Yalnız kuru çalışmanın bulduğu aygıt sayısı sırasıyla **6**, **3** ve **3**. Farkın nedeni yöntemin kendisidir. Kuru çalışma göstergeye bakmaz; envanterdeki her aygıda tek tek sorar ve niyetle karşılaştırır. Kapsamı gösterge kümesinin değil, **envanterin** kapsamıdır — ve envanter kırk aygıdın kırkını içerir. Bu yüzden kuru çalışma, gösterge tasarımının bütün kör noktalarından bağımsızdır. İkinci fark zamandadır ve daha önemlidir. Kuru çalışma sapmayı **hiçbir aygıt değişmeden önce** bulur; rapor ise değişiklik uygulandıktan sonra bulur. Birinci durumda geri alınacak aygıt sayısı sıfırdır, çünkü geri alınacak bir şey yoktur. Kuru çalışmanın kazandırdığı asıl şey bulduğu altı aygıt değil, o altısını bulduğu **an**dır. #### Kademeli Yaymanın Ödettiği Alt tablo yaymanın dilim boyuna göre ne değiştirdiğini veriyor ve ilk üç satır konunun en sert sonucunu taşıyor. **Etkileşim şablonunda yayma hiçbir dilim boyunda durmuyor.** Duran dalga sütununda üç satır da boş; değişen aygıt her üçünde de **40**, geri alınacak **6**, önlenen sapan **0**. Neden açık: yayma raporda görünen bir sapmada durur ve bu şablonda raporda görünen sapma **yoktur**. Dilimi dörde indirmek bir şey değiştirmiyor, çünkü sorun dilimin büyüklüğü değil, **durdurma kararının okuduğu sinyalin boş olması.** Kademeli yayma, sinyali olmayan bir kör noktada kademesiz yaymayla aynı şeydir. Öteki iki şablonda yayma birinci dalgada duruyor. Toplu şablonunda dilim **4** iken değişen aygıt **4**, geri alınacak **1**, önlenen sapan **5**; dilim **10** iken değişen **10**, geri alınacak yine **1**, önlenen **5**. Yedek şablonunda dilim **4** iken geri alınacak **1**, dilim **10** iken **2** — dilim büyüdüğü için ilk dalgaya bir sapan aygıt daha giriyor. Dilim **40** satırları karşılaştırma için duruyor: tek adımda uygulandığında üç şablonda da değişen **40**, geri alınacak **6**, önlenen **0**. Kademeli yaymanın bütün kazancı buradan okunur — doğru sinyal varken **5** sapmayı önlüyor, sinyal yokken **0**. #### Geri Alma ve Yıkıcı Değişiklik Geri alma bir işlem değil, değişiklikten önce verilmiş bir karardır. Uygulanmadan önce aygıdın yürürlükteki yapılandırması saklanmamışsa geri alınacak bir hedef yoktur ve tablodaki "geri alınacak" sütunu bir istek listesi olarak kalır. Toplu değişiklik **geri alınamaz bir işlemdir**: kırk aygıta uygulanan şablon, uygulandığı anda kırk aygıttaki önceki durumu siler. Bir aygıdın yapılandırmasını boşaltan, arayüzünü kapatan, yönetim erişimini kesen ya da ağı ikiye bölen bir değişiklik bu kursta **çalıştırılabilir biçimde yazılmaz**. Söylenecek olan ne yaptığı ve geri alınamaz olduğudur: ağı bölen bir değişiklikten sonra bölünmüş ağın öteki yarısındaki aygıtlara ulaşıp düzeltme yapmak mümkün olmayabilir ve o aygıtlar tam olarak geri almanın çalıştırılması gereken aygıtlardır. Sayılan yüzeyler ve daraltmaları şunlardır. **Birinci yüzey — kapsamın kendisi.** Betik envanterin tamamına dokunabiliyorsa bir yazım hatası kırk aygıda birden gider. **Daraltma:** betiğin kapsamı her koşumda açıkça verilir ve varsayılan kapsam boş olur; kapsam bir dilim listesiyle sınırlanır; kuru çalışmanın çıktısı gözden geçirilmeden uygulama adımı çalışmaz. **İkinci yüzey — raporun kör noktası.** Ölçümde bir şablonda sapmanın **6**'sı da rapora düşmüyor. **Daraltma:** durdurma kararı yalnız rapora bağlanmaz; her dilimin sonunda o dilime giren aygıtlar için kuru çalışma yeniden koşturulur ve niyetle karşılaştırılır. Bu, raporun göremediği üç aygıdı da durdurma kararının kapsamına sokar. **Üçüncü yüzey — kimlik bilgisi.** Betik kırk aygıda bağlanır ve bunun için bir kimlik kullanır. Kimlik bilgisi, anahtar ve erişim belirteci bu kursun hiçbir örneğinde yazılmaz; betik yalnız bir başvuru taşır ve değeri çalıştığı ortamdan alır, şablonun ya da yapılandırma deposunun içinden değil. **Dördüncü yüzey — geri alınamaz adımın kendisi.** **Daraltma:** yıkıcı olabilecek adım bir geri alma zamanlayıcısıyla uygulanır — belirli bir süre içinde operatör onaylamazsa aygıt kendiliğinden eski yapılandırmaya döner. Erişimini kaybetmiş bir operatörün elindeki tek araç budur ve zamanlayıcı, uygulamadan önce kurulmuş olmak zorundadır. #### Özet - Toplu değişiklik yedi adımdır; kuru çalışma, kademeli yayma ve geri alma aynı korumanın uygulamadan önceki, uygularkenki ve sonraki hâlleridir. - Şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın uyan **34**, sapan **6**; sapmanın kaynağı şablonun yanlışlığı değil, tek şablonun kırk farklı aygıtı temsil etme iddiasıdır. - Raporda görünen sapan **0 / 3 / 3**, görünmeyen **6 / 3 / 3**, raporun kapsamı **0,000 / 0,500 / 0,500**. Aynı altı aygıt, üç ayrı görünürlük: **otomasyon sapmayı azaltmaz, görünürlüğünü değiştirir.** - Kuru çalışma üç şablonda da **6** sapanı bulur çünkü kapsamı göstergenin değil envanterin kapsamıdır; ve onları hiçbir aygıt değişmeden önce bulur. - Etkileşim şablonunda kademeli yayma hiçbir dilim boyunda durmaz — değişen **40**, önlenen **0**. Öteki iki şablonda birinci dalgada durur ve **5** sapmayı önler; sinyali olmayan bir kör noktada kademeli yayma, kademesiz yaymayla aynı şeydir. #### Sonraki Adım Bu konuda sayılan her sapan aygıt, envanterinde adı yazan, yapılandırmasını okuyabildiğimiz ve gerektiğinde geri alabildiğimiz bir aygıttı. Kuru çalışmanın altı sapanı bulabilmesi de buna dayanıyordu: aygıda sorabiliyorduk ve verdiği yanıt bizimdi. Peki özne **kendi sahip olmadığımız** bir nesne olursa? Sonraki ders kaldıracın altındaki nesneyi değiştirir ve aynı ölçüyü — tek karar, kırk özne, kalan kuyruk — bize ait olmayan bir yapılandırma düzleminde yeniden sorar. ### Bulut Ağ Kavramları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/bulut-ag-kavramlari Sanal ağ, alt ağ, güvenlik grubu ve ağ geçidi aynı kaldıraç–kuyruk ölçüsüne girer: tek bir alt ağ önek uzunluğu kırk alt ağa uygulandığında /26 on yedi alt ağı kısa bırakır, kuyruğu kapatan /25 ise sanal ağın bloğuna sığmaz. Önceki ders tek bir şablonu kırk aygıta uyguladı ve sapan azınlığı saydı. Kursun buraya kadarki bütün ölçümlerinde özne aynı türdendi: **kendi sahip olduğumuz aygıt**. Bir rafta duruyordu, bir seri numarası vardı, kabuğuna bağlanılabiliyordu, bozulduğunda yerine başkası konuyordu. Kaldıraç bu aygıta dokunuyordu. Bu dersin sorusu özneyi değiştirir: ya özne kendi sahip olmadığımız bir nesne olursa? Bulut ağında sanal ağ, alt ağ, güvenlik grubu ve ağ geçidi birer aygıt değildir; birer **yapılandırma kaydıdır**. Dokunulacak bir kutu yoktur, açılacak bir kabuk yoktur, arıza anında bakılacak bir ışık yoktur. Soru şudur: özne kayda dönüştüğünde kaldıraç–kuyruk ölçüsü değişir mi? #### Kayıt Olan Özne Bulut hizmet modelleri, paylaşılan sorumluluk sınırı ve sağlayıcı seçimi **Bulut Bilişim** müfredatının **Bulutta Hesaplama ve Ağ** kursunda kuruldu; o anlatı burada tekrarlanmaz. Bu ders bulut nesnesini yalnız bir yönüyle ele alır: **ölçünün öznesi olarak**. Kayda dönüşen özne üç şey kazanır. Anında yaratılır ve anında yok edilir; sayısı bir istekle kırktan dört yüze çıkabilir. Tanımı metindir, dolayısıyla sürüm denetimine girer ve bir başkasına birebir kopyalanabilir. Üçüncüsü, yaratılışı hep aynıdır: aynı tanım her seferinde aynı nesneyi verir. Kaybettiği şey de üçtür ve ölçüyü ilgilendiren asıl kısım budur. Nesnenin altındaki fiziksel yolu göremeyiz. Nesnenin sınırlarını biz koymayız — bir sanal ağın kaç alt ağ taşıyabileceği, bir güvenlik grubunun kaç kural alabileceği bize verilmiş sayılardır. Ve nesne yaratıldıktan sonra **kimi alanı değiştirilemez**: bir sanal ağın adres bloğu, kurulduktan sonra yerinde büyütülemez. Bu üçüncüsü kaldıracı doğrudan yaratır. Değiştirilemeyen bir alan, bir kez ve herkes için verilen bir karardır. Kırk alt ağın hepsi aynı sanal ağın içindeyse, o sanal ağın bloğu kırk öznenin ortak sınırıdır. #### Dört Nesne Bulut ağının çekirdeği dört sınıfa iner. Aşağıdaki döküm bir çağrı değildir; nesnelerin bildirimsel tanımının biçimini gösterir ve çalıştırılmaz. ```text # ogretilen nesne dokumu , calistirilmamistir sanal ag: ad: olcum-agi blok: 10.40.0.0/20 # yaratildiktan sonra degistirilemez bolge: bolge-1 alt ag: ad: olcum-01 sanal ag: olcum-agi blok: 10.40.0.0/26 # sanal agin blogundan kesilir ayrilmis adres: 5 # ag, yayin, gecit ve iki hizmet adresi yonlendirme tablosu: olcum-varsayilan guvenlik grubu: ad: olcum-aygit giris: - kaynak: guvenlik grubu olcum-toplayici baglanti noktasi: 443/tcp - kaynak: 10.40.0.0/20 baglanti noktasi: 22/tcp cikis: - hedef: her yer baglanti noktasi: 443/tcp ag gecidi: - tur: disari cikis # ictekiler disari cikar, disaridan giris yok - tur: es baglanti # baska bir sanal aga dogrudan yol karsi: yonetim-agi ``` **Sanal ağ** bir adres alanı ve bir yalıtım sınırıdır. **Alt ağ** o alanın bir dilimidir ve kendi yönlendirme tablosunu taşır. **Güvenlik grubu** bir aygıta değil, bir arayüz kümesine iliştirilen kural dizisidir. **Ağ geçidi** sanal ağın dışarıyla ilişkisini kuran nesnedir; türü yönü belirler. Güvenlik grubunun ilk kuralında kaynak bir adres bloğu değil, **başka bir güvenlik grubudur**. Bu, bulut ağının kendine özgü tek yapısal katkısıdır: kural adres yerine etikete bağlanır ve adres değiştiğinde kuralı yeniden yazmak gerekmez. Bu ders güvenlik grubunu yalnız bir **yapılandırma nesnesi** olarak alır; kural dizisinin niyet–gerçek farkı **Kablosuz Ağlar ve Ağ Güvenliği** kursunda ölçüldü ve burada tekrarlanmaz. #### Genel ve Özel Alt Ağ Alt ağların en sık yanlış anlaşılan yanı, "genel" ya da "özel" oluşlarının nereden geldiğidir. Adres bloğundan gelmez. Bir alt ağın bloğu ne olursa olsun, o alt ağı dışarıdan erişilebilir yapan tek şey **yönlendirme tablosudur**: tablosunda dışarı çıkış geçidine giden bir varsayılan yol varsa alt ağ geneldir, yoksa özeldir. Aynı sanal ağın içinde iki alt ağ komşu adres bloklarını taşıyıp bambaşka erişim özelliklerine sahip olabilir. Bu, yönlendirme tablosunu ikinci bir kaldıraç yapar ve ilkinden farklı bir kuyruk üretir. Tablo bir alt ağa değil, alt ağ kümesine iliştirilir; tabloya bir yol eklemek onu paylaşan her alt ağa birden ekler. Yolun gereksiz olduğu alt ağlar kuyruğu oluşturur ve bu kuyruk tamamen sessizdir: fazladan bir yol hata üretmez, gecikme yaratmaz, günlüğe düşmez. Yalnız o alt ağın çıkabileceği yerlerin kümesini sessizce genişletir. Bir alt ağın hangi tabloya bağlı olduğu bu yüzden adres planından bağımsız bir karardır ve ayrıca sayılmak zorundadır. Kırk alt ağın kaçının aynı tabloyu paylaştığı bilinmiyorsa, bir yol satırının kaç özneye dokunduğu da bilinmiyor demektir. Daraltma, tabloyu erişim özelliğine göre bölmektir: dışarı çıkan alt ağlar bir tabloyu, çıkmayanlar başkasını paylaşır ve varsayılan yol yalnız birincisine yazılır. Bu dersin ölçümü ikinci kaldıraca dokunmaz; ölçülen tek şey adres bloğudur. İkisinin ayrı tutulması gerekir çünkü aynı alt ağ nesnesi üzerinde çalışsalar da farklı kuyruklar bırakırlar: biri uç sığdıramamak, öteki gereksiz erişim. #### Kaldıraç: Tek Önek Uzunluğu Kırk alt ağ açılacak. Her alt ağın kaç uç taşıyacağı birbirinden farklıdır. Operatörün eline tek bir sayı verilir: **alt ağların önek uzunluğu**. Bu sayı bir kez seçilir ve kırk alt ağın kırkına birden uygulanır. Neden tek sayı? Çünkü kırk ayrı önek seçmek kırk ayrı karar demektir ve o kararların her biri gözden geçirilmek, belgelenmek ve sonradan hatırlanmak zorundadır. Tek önek, tek karar verir: alt ağın kaçıncı bloğa denk geldiği aritmetikle bulunur, plan bir tabloya sığar, adres özetlemesi tek satırda yazılır — **Anahtarlama ve Yönlendirme** kursunun adres ve ad planlaması dersinde kurulan kazanç budur. Bir ayrıntı burada **Ağ Modelleri ve Protokoller** kursunun alt ağ hesabından ayrılır. Orada her alt ağda ayrılan adres sayısı ikiydi — ağ adresi ve yayın adresi. Bulut sanal ağında bu sayı daha büyüktür ve sağlayıcıya göre değişir; bu ölçümde beş alınmıştır: ağ geçidi ile iki hizmet adresi de blokta durur ve hiçbir uca verilemez. Bloğun ilk iki ve son iki adresini ayırarak dört adres tutan sağlayıcı da vardır. Küçük bloklarda bu fark belirleyicidir; `/27` bloğunun otuz iki adresinin **beşi** baştan gider. Ölçüm iki sınırı aynı anda yoklar. Alt ağın bloğu, o alt ağdaki uç talebini karşılamalıdır. Kırk bloğun toplamı da sanal ağın bloğuna sığmalıdır. İki sınır ters yönde çeker: öneği küçültmek birinciyi çözer, ikinciyi bozar. Ölçümün varsayımları: - **OT61** — Kırk özne kursun sabit kümesidir; her özne bir alt ağa karşılık gelir ve öznenin kapasitesi o alt ağdaki **uç sayısı** olarak okunur. Küme değiştirilmez. - **OT62** — Sanal ağın bloğu `/20`, yani **4096** adrestir ve yaratıldıktan sonra büyütülemez. - **OT63** — Her alt ağda **5** adres kullanılamaz: ağ adresi, yayın adresi, ağ geçidi ve iki hizmet adresi. Kullanılabilir uç sayısı blok boyundan bu beşi çıkarınca kalandır. - **OT64** — Kâhin kurgunun kendisidir: her alt ağın gerçek uç talebini biz yazdığımız için biliriz. Plan bu bilgiyi kullanmaz, yalnız tek öneği uygular. - **OT65** — Ölçüm bir bulut çağrısı değildir; hiçbir nesne yaratılmaz, hiçbir sağlayıcıya istek gönderilmez. Sayılan şey adres aritmetiğidir. - **OT66** — Karşılaştırma satırı olan **özneye göre** plan, kaldıracın yokluğudur: her alt ağ kendi talebini kapsayan en küçük bloğu alır ve karar sayısı kırk olur. #### Ölçüm ```python """Bulut agi: tek alt ag onek uzunlugu kirk alt aga birden. Kaldirac - sanal agin butun alt aglarinda kullanilan tek onek uzunlugu. Kuyruk - blogu talebini karsilamayan alt ag. Gorunmeyen - alt aglarda bosta duran adres. """ TOHUM = 20260812 SANAL_AG_ONEK = 20 # sanal agin adres blogu AYRILAN = 5 # her alt agda kullanilamayan adres def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({ "no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0, }) return liste def blok(onek): return 1 << (32 - onek) def tek_onek(oz, onek): """Tek onek kirk alt aga uygulanir; talep uc sayisiyla olculur.""" kullanilabilir = blok(onek) - AYRILAN sigmayan = eksik = bosta = 0 for o in oz: fark = o["kapasite"] - kullanilabilir if fark > 0: sigmayan += 1 eksik += fark else: bosta -= fark return kullanilabilir, sigmayan, eksik, bosta, blok(onek) * len(oz) def onege_gore(o): """Bir ozneyi kapsayan en kucuk blogun onegi.""" onek = 32 while blok(onek) - AYRILAN < o["kapasite"]: onek -= 1 return onek oz = ozneler() sanal = blok(SANAL_AG_ONEK) print(f"sanal ağ /{SANAL_AG_ONEK} = {sanal} adres | alt ağ {len(oz)} | " f"uç talebi {min(o['kapasite'] for o in oz)}–{max(o['kapasite'] for o in oz)} " f"| toplam talep {sum(o['kapasite'] for o in oz)}") print() print(f"{'önek':>6s} {'kullanılabilir':>14s} {'sığmayan':>9s} {'eksik uç':>9s} " f"{'boşta adres':>12s} {'gereken adres':>14s} {'sanal ağa':>10s}") for onek in (27, 26, 25, 24): k, s, e, b, g = tek_onek(oz, onek) print(f" /{onek:<3d} {k:14d} {s:9d} {e:9d} {b:12d} {g:14d} " f"{'sığar' if g <= sanal else 'sığmaz':>10s}") toplam = bosta = 0 for o in oz: onek = onege_gore(o) toplam += blok(onek) bosta += blok(onek) - AYRILAN - o["kapasite"] print(f" {'özneye göre':<12s} {'—':>7s} {0:9d} {0:9d} {bosta:12d} {toplam:14d} " f"{'sığar' if toplam <= sanal else 'sığmaz':>10s}") print() dagilim = {} for o in oz: dagilim[onege_gore(o)] = dagilim.get(onege_gore(o), 0) + 1 print("özneye göre planda kaç ayrı önek:", len(dagilim), "-", {f"/{k}": v for k, v in sorted(dagilim.items())}) ``` ``` sanal ağ /20 = 4096 adres | alt ağ 40 | uç talebi 22–99 | toplam talep 2336 önek kullanılabilir sığmayan eksik uç boşta adres gereken adres sanal ağa /27 27 36 1265 9 1280 sığar /26 59 17 371 395 2560 sığar /25 123 0 0 2584 5120 sığmaz /24 251 0 0 7704 10240 sığmaz özneye göre — 0 0 984 3520 sığar özneye göre planda kaç ayrı önek: 3 - {'/25': 17, '/26': 19, '/27': 4} ``` #### Kuyruk Nereye Taşındı Dört satır tek bir kaldıracın dört ayarını gösteriyor ve hiçbiri temiz değil. `/27` bloğu kırk alt ağın **36**'sını kısa bırakıyor; eksik uç sayısı **1265**. Buna karşılık boşta duran adres yalnızca **9** — plan sıkı, çünkü hemen hemen hiçbir alt ağa fazla adres vermiyor. Sıkılığın bedeli, kırkta otuz altılık bir kuyruktur. `/26` kuyruğu **17**'ye indiriyor ve eksik ucu **371**'e. Boşta kalan adres **9**'dan **395**'e çıkıyor. Kaldıracın bir kademe büyütülmesi kuyruğu yarıdan fazla eritti ama kırk alt ağın on yedisi hâlâ talebini karşılayamıyor. `/25` kuyruğu **0**'a indiriyor. Kırk alt ağın kırkı da talebini karşılıyor, eksik uç yok. Ve tam bu satırda sağdaki sütun sözü alıyor: bu plan **5120** adres istiyor, sanal ağın bloğu ise **4096**. Plan sanal ağa **sığmıyor**. `/24` aynı şeyi daha ağır yapıyor: **10240** adres, boşta duran **7704**. Kuyruk yok olmadı. **Alt ağdan sanal ağa taşındı.** `/26`'da on yedi alt ağ kısa kalıyordu; `/25`'te hiçbir alt ağ kısa kalmıyor ama sanal ağın kendisi kısa kalıyor — ve sanal ağın bloğu **OT62** gereği büyütülemez. Kuyruğun yeni adı artık "on yedi özne" değil, "bütün kurulum". Kaldıracı büyütmek kuyruğu kaldırmadı, kimin kuyrukta olduğunu değiştirdi. #### Boşta Kalan Adres Yalnız sığmayan alt ağı sayan bir gösterge `/25` satırını **kusursuz** okur: sıfır kuyruk. O satırda **2584** adres hiçbir uca verilmeden duruyor — planın istediği **5120** adresin yarısı. Aynı gösterge `/27` satırını en kötü satır olarak okur, oysa orada boşta duran adres yalnız **9**'dur. İki sayı aynı anda vardır ve tek bir gösterge ikisini birden göremez. Bu, kursun boyunca sayılan dördüncü okumadır: **aşımı sayan gösterge boşluğu görmez.** Adres planlamasında boşluk görünmez olduğu için özellikle pahalıdır — hiçbir uyarı üretmez, hiçbir günlüğe düşmez ve ancak sanal ağa yeni bir alt ağ eklenemediğinde fark edilir. Son satır, kaldıracın kendisinin ne kadara mal olduğunu söylüyor. Her alt ağa kendi öneği verildiğinde kuyruk **0**, boşta kalan adres **984**, gereken adres **3520** oluyor ve plan sanal ağa sığıyor. Yani doğru cevap vardır; yalnız tek bir sayıyla ifade edilemez. Bedeli sondaki satırda yazılı: plan **üç ayrı önek** taşıyor, kırk ayrı karar gerektiriyor ve tek satırlık adres özetlemesini bozuyor. Kaldıraç kuyruğu bu yüzden vardır: kırk kararın maliyeti, kuyruğun maliyetinden büyük görüldüğü için. #### Güvenlik Grubu ve Ağ Geçidi Kalan iki nesne aynı örüntünün başka iki yüzüdür ve bu derste ölçülmez; her biri kendi kuyruğunu doğurur. **Güvenlik grubu** bir kural dizisidir ve tek bir grup çok sayıda arayüze iliştirilir. Grubun bir kuralını genişletmek, iliştirildiği her arayüzde birden genişletir. Kuralın kaynağını adres yerine **başka bir güvenlik grubuna** bağlamak bu genişlemeyi daraltır: kural artık bir adres aralığına değil, bir üyeliğe bağlıdır ve üyelik listesi nesne yaşam döngüsüyle birlikte güncellenir. Grubun kaç arayüze iliştirildiği ise ayrıca sayılmak zorundadır; sayılmadığında bir kuralın kaç özneye dokunduğu bilinmez. **Ağ geçidi** sanal ağın dışarıyla ilişkisini kuran nesnedir ve türü yönü belirler: kimi geçit yalnız içeriden dışarıya izin verir, kimi iki yönlü bir yol açar, kimi de yalnız belirli bir karşı ağla eşleşir. Yön burada bir güvenlik özelliğidir, bir başarım özelliği değil. Dışarı çıkış geçidi tek yönlü olduğu için içeriye gelen bağlantı yoktur; iki yönlü bir geçit yaratmak bu daraltmayı kaldırır ve kaldırdığı anda sanal ağdaki her alt ağ için kaldırır. Daraltma, geçidin yalnız gereken alt ağların yönlendirme tablosuna yazılmasıdır: geçit sanal ağ düzeyinde var olsa bile, yolu olmayan alt ağ oradan geçemez. #### Özet - Bulut ağının nesneleri aygıt değil yapılandırma kaydıdır; anında yaratılırlar ama kimi alanları — sanal ağın bloğu gibi — yaratıldıktan sonra değiştirilemez ve o alan kırk öznenin ortak sınırı olur. - Tek bir alt ağ önek uzunluğu bir kaldıraçtır: `/27` kırk alt ağın **36**'sını, `/26` ise **17**'sini talebinin altında bırakır. - Kuyruğu sıfırlayan `/25` planı **5120** adres ister, sanal ağın bloğu **4096**'dır; kuyruk yok olmaz, alt ağdan sanal ağa taşınır. - Boşta kalan adres ayrı bir sayıdır: `/25`'te **2584**, `/27`'de **9**. Yalnız sığmayanı sayan gösterge bu farkı göremez. - Her alt ağa kendi öneğini vermek kuyruğu **0**'a, boşta kalanı **984**'e indirir ama üç ayrı önek ve kırk ayrı karar getirir; kaldıraç tam olarak bu kırk kararı almamak için vardır. #### Sonraki Adım Bu dersin bütün ölçümü tek bir sanal ağın içindeydi: kırk alt ağ aynı bloktan kesildi, aynı geçitleri paylaştı, aynı kaldıraca uydu. Oysa bulut nesnelerinin var olma nedeni çoğu zaman kendi sahip olduğumuz ağla birlikte çalışmalarıdır ve o ağ başka bir yerdedir. Sonraki ders iki ağı birbirine bağlayan seçenekleri ölçer: paylaşılan bir yol üzerinden kurulan siteler arası tünel ile ayrılmış bir yol veren adanmış bağlantı hangi özneye ne verir ve ikisi birlikte kullanıldığında kuyruk hangi sınıfın üstünde toplanır. ### Hibrit Bağlantı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/hibrit-baglanti Siteler arası tünel ile adanmış bağlantı arasındaki seçim tek bir kaldıraçtır: yalnız adanmış bağlantı kırk öznenin 23'ünü yolsuz bırakır, yalnız tünel 14'ünü bütçesinin dışına atar, ikisi birlikte kuyruğu 9'a indirir ama dokuzunun da aynı sınıftan çıkmasına yol açar. Önceki dersin bütün ölçümü tek bir sanal ağın içindeydi. Kırk alt ağ aynı bloktan kesildi, aynı geçitleri paylaştı, tek bir öneğe uydu. Oysa bulut nesnelerinin var olma nedeni çoğu zaman kendi sahip olduğumuz ağla birlikte çalışmalarıdır — ve o ağ başka bir yerdedir, başka bir adres alanındadır, başka bir ekibin sorumluluğundadır. **Hibrit bağlantı (hybrid connectivity)**, iki ağı tek bir adresleme ve erişim düzlemi gibi davranmaya zorlayan bağlantı katmanıdır. İki temel seçenek vardır ve ikisi de aynı işi yapar: **siteler arası tünel** paylaşılan bir yolun üstünde şifreli bir kanal açar, **adanmış bağlantı (dedicated link)** ise iki ağ arasında ayrılmış bir yol verir. Bu dersin sorusu hangisinin daha iyi olduğu değildir. Soru şudur: seçim tek bir kaldıraç olarak kırk özneye uygulandığında **hangi özne ne alır** ve geriye kim kalır. #### İki Yol İki seçeneği ayıran şey teknoloji değil, **kimin kapasitesini paylaştığıdır**. Siteler arası tünel var olan bir yolun üstüne kurulur. Yol paylaşılmıştır: kapasitesi öngörülemez, gecikmesi başkalarının yüküyle birlikte değişir ve tünelin kendisi şifreleme ile kapsülleme yüzünden sabit bir ek gecikme koyar. Karşılığında kurulumu bir yapılandırma işidir; yeni bir tünel açmak yeni bir kayıt yaratmaktır. Adanmış bağlantı ise iki uç arasına ayrılmış bir yoldur. Kapasitesi bellidir ve başkalarıyla paylaşılmaz, gecikmesi kararlıdır, üstünden geçen trafik paylaşılan yola hiç çıkmaz. Karşılığında kapasitesi **fiziksel bağlantıya bağlıdır**: kurulurken seçilen sayı ancak o bağlantıda yer kaldığı ölçüde bir yapılandırma değişikliğiyle büyür; yer kalmadıysa değişim yeni bir kurulum ister. ```text # ogretilen yapilandirma dokumu , calistirilmamistir siteler arasi tunel: karsi uc: sirket-omurgasi tunel secici: - 10.40.0.0/20 -> 172.20.0.0/16 anahtar malzemesi: gizli depodan okunur, burada yazilmaz ek gecikme: paylasilan yolun durumuna baglidir adanmis baglanti: karsi uc: sirket-omurgasi ayrilmis kapasite: kurulumda secilir, sonradan buyutulemez yol: paylasilan yola cikmaz yonlendirme onceligi: 1. adanmis baglanti 2. siteler arasi tunel # adanmis dolu ya da arizaliysa ``` Anahtar malzemesi, kimlik bilgisi ve önceden paylaşılan sır bu derste hiçbir örnekte yazılmaz; nereden okunduğu yukarıdaki dökümde bir satırla söylenir ve geçilir. Tünelin **yönlendirme** yanı — tünel seçicinin hangi hedefleri içeri aldığı, seçilmeyen akışın kural dizisine hiç uğramaması, atanan bölgenin iki yönü zıt yönlerde çekmesi — **Kablosuz Ağlar ve Ağ Güvenliği** kursunun VPN dersinde ölçüldü ve burada tekrarlanmaz. O ders tünelin **hangi akışı içeri aldığını** saydı. Bu ders tünelin içine giren akışa **ne verdiğini** sayar. #### Kaldıraç: Yol Seçimi Operatörün eline üç seçenek verilir ve biri seçilir. Seçim kırk öznenin kırkına birden uygulanır: yalnız adanmış bağlantı, yalnız tünel, ya da ikisi birlikte. Üçüncü seçenekte bir öncelik kuralı gerekir, çünkü adanmış bağlantının kapasitesi kırk öznenin toplam talebinden küçüktür. Kural işletmede en sık görülen biçimiyle alınır: **sınıf önceliği**. Gecikmeye en duyarlı sınıf adanmış bağlantıya önce yerleşir, kalanlar tünele düşer. Her öznenin bir **gecikme bütçesi** vardır ve bütçe sınıfından gelir. Bir özne bütçesini aşarsa kuyruktadır. Hiç yol bulamazsa kuyruğun daha ağır bir biçimindedir: hizmet alamaz. Ölçümün varsayımları: - **OT67** — Kırk özne kursun sabit kümesidir; küme değiştirilmez. Öznenin kapasitesi adanmış bağlantıdan istediği birim, gecikmesi ise yolun tünelsiz taban gecikmesidir. - **OT68** — Adanmış bağlantının kapasitesi **900** birimdir ve toplam talep **2336**'dır; kapasite kurulumda seçilmiştir ve ölçüm boyunca büyütülemez. - **OT69** — Tünel, taban gecikmenin üstüne sabit **30 ms** koyar. Tünelin kapasitesi sınırlanmamıştır; paylaşılan yol darboğaz olduğunda bunu kapasiteyle değil **gecikmeyle** gösterir. - **OT70** — Gecikme bütçeleri sınıfa göredir: etkileşim **45 ms**, toplu **60 ms**, yedek **120 ms**. Bütçe bir hizmet kararıdır, ölçümün bulgusu değil. - **OT71** — İkisi birlikte seçiminde adanmış bağlantı sınıf önceliğiyle doldurulur; sınıf içinde sıra özne numarasıdır ve kapasitesi kalan yere sığmayan özne tünele geçer. - **OT72** — Bütçesine **15 ms**'den az pay kalan özne **payı dar** sayılır. Bu özne göstergede kuyrukta görünmez; kuyruğa girmesi için yalnız yolun bozulması yeter. - **OT73** — Kâhin kurgunun kendisidir: kapasiteyi, taban gecikmeyi ve sınıfı biz yazdığımız için biliriz. Ölçüm bir ağ ölçümü değildir; hiçbir tünel kurulmaz, hiçbir karşı uca istek gönderilmez. #### Ölçüm ```python """Hibrit baglanti: tek yol secimi kirk ozneye birden. Kaldirac - sirketin ic trafigi hangi yoldan gecirilir. Kuyruk - gecikme butcesini asan ve hic yol bulamayan ozne. Gorunmeyen - butcesine PAY_ESIGI ms'den az pay kalan ozne. """ TOHUM = 20260812 ADANMIS = 900 # adanmis baglantinin birim kapasitesi TUNEL_EK = 30 # paylasilan yolda tunelin ekledigi ms TUNEL_KOTU = 80 # paylasilan yol bozuldugunda ek ms BUTCE = {"etkilesim": 45, "toplu": 60, "yedek": 120} ONCELIK = ("etkilesim", "toplu", "yedek") PAY_ESIGI = 15 # butceye bu kadardan az pay kalmissa gorunmeyen kuyruk def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({ "no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0, }) return liste def yerlestir(oz, secim): """Her ozneye bir yol atar: 'adanmis', 'tunel' ya da 'yok'.""" if secim == "tunel": return {o["no"]: "tunel" for o in oz} yol, kalan = {}, ADANMIS sirali = sorted(oz, key=lambda o: (ONCELIK.index(o["sinif"]), o["no"])) for o in sirali: if o["kapasite"] <= kalan: yol[o["no"]] = "adanmis" kalan -= o["kapasite"] else: yol[o["no"]] = "tunel" if secim == "ikisi" else "yok" return yol def olc(oz, yol, ek): """Butceyi asan, hizmet alamayan ve payi daralan ozneler.""" asan = asan_ms = hizmetsiz = dar = 0 for o in oz: y, butce = yol[o["no"]], BUTCE[o["sinif"]] if y == "yok": hizmetsiz += 1 continue gecikme = o["gecikme"] + (ek if y == "tunel" else 0) if gecikme > butce: asan += 1 asan_ms += gecikme - butce elif butce - gecikme < PAY_ESIGI: dar += 1 return asan, asan_ms, hizmetsiz, dar oz = ozneler() print(f"özne {len(oz)} | toplam talep {sum(o['kapasite'] for o in oz)} | " f"adanmış bağlantı {ADANMIS} birim | tünel ek gecikme {TUNEL_EK} ms") print("gecikme bütçesi: " + ", ".join(f"{s} {BUTCE[s]} ms" for s in ONCELIK)) print() print(f"{'seçim':<16s} {'adanmışta':>10s} {'tünelde':>8s} {'yolsuz':>7s} " f"{'bütçeyi aşan':>13s} {'aşan ms':>8s} {'payı dar':>9s}") for secim in ("adanmis", "tunel", "ikisi"): yol = yerlestir(oz, secim) a, ms, h, d = olc(oz, yol, TUNEL_EK) print(f"{secim:<16s} {sum(1 for v in yol.values() if v == 'adanmis'):10d} " f"{sum(1 for v in yol.values() if v == 'tunel'):8d} " f"{sum(1 for v in yol.values() if v == 'yok'):7d} " f"{a:13d} {ms:8d} {d:9d}") print() print(f"paylaşılan yol bozulduğunda (ek gecikme {TUNEL_EK} → {TUNEL_KOTU} ms)") print(f"{'seçim':<16s} {'bütçeyi aşan':>13s} {'aşan ms':>8s} {'payı dar':>9s}") for secim in ("adanmis", "tunel", "ikisi"): yol = yerlestir(oz, secim) a, ms, h, d = olc(oz, yol, TUNEL_KOTU) print(f"{secim:<16s} {a:13d} {ms:8d} {d:9d}") print() yol = yerlestir(oz, "ikisi") for sinif in ONCELIK: grup = [o for o in oz if o["sinif"] == sinif] ad = sum(1 for o in grup if yol[o["no"]] == "adanmis") asan = sum(1 for o in grup if yol[o["no"]] == "tunel" and o["gecikme"] + TUNEL_EK > BUTCE[sinif]) print(f"ikisi birlikte | {sinif:<10s} özne {len(grup):2d} | " f"adanmışta {ad:2d} | tünelde {len(grup) - ad:2d} | " f"bütçeyi aşan {asan:2d}") ``` ``` özne 40 | toplam talep 2336 | adanmış bağlantı 900 birim | tünel ek gecikme 30 ms gecikme bütçesi: etkilesim 45 ms, toplu 60 ms, yedek 120 ms seçim adanmışta tünelde yolsuz bütçeyi aşan aşan ms payı dar adanmis 17 0 23 0 0 2 tunel 0 40 0 14 144 10 ikisi 17 23 0 9 76 5 paylaşılan yol bozulduğunda (ek gecikme 30 → 80 ms) seçim bütçeyi aşan aşan ms payı dar adanmis 0 0 2 tunel 32 1508 1 ikisi 16 758 3 ikisi birlikte | etkilesim özne 11 | adanmışta 11 | tünelde 0 | bütçeyi aşan 0 ikisi birlikte | toplu özne 20 | adanmışta 5 | tünelde 15 | bütçeyi aşan 9 ikisi birlikte | yedek özne 9 | adanmışta 1 | tünelde 8 | bütçeyi aşan 0 ``` #### Üç Seçimin Kuyruğu İlk satır bir tuzaktır ve dikkatle okunmalıdır. **Yalnız adanmış bağlantı** seçiminde bütçeyi aşan özne **0**, aşan ms **0**. Gecikmeyi ölçen bir gösterge bu kurulumu kusursuz gösterir. Yanındaki sütun neyin ödendiğini söylüyor: kırk öznenin **23**'ü hiçbir yol bulamıyor. Adanmış bağlantı **900** birim, toplam talep **2336**; kapasite bitince sıradaki özne dışarıda kalıyor. Kuyruk yok olmadı, **göstergenin dışına çıktı**. Gecikme göstergesi yalnız hizmet alan özneleri sayıyor ve hizmet alamayan bir öznenin gecikmesi yok. Kursun ilk dersinden beri sayılan şeyin en keskin biçimi budur: iyi görünen bir sayının paydası, kuyruğun kendisi tarafından küçültülmüş olabilir. **Yalnız tünel** seçiminde payda düzeliyor — kırk öznenin kırkı da hizmet alıyor, yolsuz kalan **0**. Bu kez kuyruk göstergenin içinde: **14** özne bütçesini aşıyor, toplam aşım **144 ms**. Kapasite sorunu yok, gecikme sorunu var. Tünelin koyduğu **30 ms** sabittir ve herkese aynı biçimde uygulanır; bütçesi dar olan sınıflar bunu kaldıramaz. **İkisi birlikte** seçimi her iki göstergede de en iyisi: yolsuz **0**, bütçeyi aşan **9**, aşan ms **76**. Adanmış bağlantı gecikmeye duyarlı özneleri alıyor, kalanlar tünelden geçiyor. Kuyruk **14**'ten **9**'a iniyor. #### Kuyruk Kimin Üstünde Toplandı Alt döküm, ikisi birlikte seçiminin asıl sonucunu veriyor ve bu sonuç sayının kendisinden önemlidir. Etkileşim sınıfının **11** öznesinin **11**'i de adanmış bağlantıda; bütçeyi aşan **0**. Yedek sınıfının bütçesi **120 ms** olduğu için tüneldeki sekiz öznesi de rahat; aşan **0**. Dokuz kuyruğun **dokuzu da** toplu sınıfından geliyor. Öncelik kuralı bunu yaptı. Kural etkileşim sınıfını en öne koydu, o sınıf **580** birimle adanmış bağlantının üçte ikisini aldı ve geriye kalan **320** birim toplu sınıfının yirmi öznesinden yalnız beşine yetti. On beş toplu özne tünele düştü, dokuzu bütçesini aştı. Bu, kursun ikinci iddiasının bu dersteki biçimidir. Üç seçimden hiçbiri kuyruğu kaldırmadı. Yalnız adanmış bağlantı kuyruğu **hizmet alamayanlara**, yalnız tünel **bütçesi dar olan herkese**, ikisi birlikte ise **tek bir sınıfa** yerleştirdi. En düşük sayıyı veren seçim, acıyı en dar yere toplayan seçimdir. Hangisinin doğru olduğu bir ölçüm kararı değil, bir politika kararıdır — ve toplu sınıfının dokuz öznesinin bunu kabul edip etmediği tablodan okunamaz. #### Devralma ve İki Yolun Yan Etkileri İkisi birlikte kurulumunun asıl gerekçesi çoğu zaman kapasite değil **devralmadır**: adanmış bağlantı arızalandığında trafik tünele düşer ve hizmet kesilmez. Bunun bedeli ölçümde zaten yazılı. Adanmış bağlantı düştüğü anda kırk öznenin kırkı tünele geçer, yani kurulum **tünel satırına** iner: bütçeyi aşan **14**, aşan ms **144**. Devralma hizmeti sürdürür ama kuyruğu dokuzdan on dörde çıkarır ve bunu tek bir arıza anında yapar. Devralma planı yapan bir işletme, devraldıktan **sonraki** satırı da yazmak zorundadır. İki yolun aynı anda var olmasının iki yan etkisi daha vardır ve ikisi de bu ölçümün dışında kalır. Birincisi **adres çakışmasıdır**. Hibrit bağlantı iki ayrı adres alanını tek bir düzlem gibi davranmaya zorlar; iki alan aynı bloğu kullanıyorsa hiçbir yol kurulamaz. Önceki dersin sanal ağ bloğu bu yüzden bir kez ve geri dönüşsüz seçilen bir karardır: çakışmayı sonradan çözmenin yolu, alt ağları yeniden numaralamak ya da adres dönüştüren bir katman eklemektir. İkincisi ancak kural dizisinin okuduğu adresi bozarak çalışır. İkincisi **yol asimetrisidir**. Gidiş adanmış bağlantıdan, dönüş tünelden geçebilir; iki yönün ayrı yollar izlemesi tek başına bir hata değildir ama durum bilgisi tutan her nesneyi bozar. Bir yönü gören güvenlik grubu öteki yönü görmez ve akışı yarım tanır. Daraltma, yolun yönünü değil **akışı** bağlamaktır: iki uç arasındaki trafiğin her iki yönü de aynı yola sabitlenir, sabitleme yönlendirme önceliğiyle iki uçta da aynı biçimde yazılır. #### Görünmeyen Kuyruk: Dar Pay Son sütun kuyruğa girmemiş ama sınırında duran özneleri sayıyor. Bütçesine **15 ms**'den az payı kalan özne kuyrukta değildir; hiçbir uyarı üretmez, hiçbir raporda görünmez. Paylaşılan yol bozulduğunda ne olduğunu ikinci tablo söylüyor. Tünelin ek gecikmesi **30 ms**'den **80 ms**'ye çıktığında yalnız tünel seçiminde kuyruk **14**'ten **32**'ye, aşan ms **144**'ten **1508**'e fırlıyor. İkisi birlikte seçiminde kuyruk **9**'dan **16**'ya, aşım **76**'dan **758**'e çıkıyor. Adanmış bağlantı satırı hiç kıpırdamıyor: **0** ve **0**. Ayrılmış yolun karşılığı budur ve tam olarak burada görünür. Payı dar sütunundaki hareket ilk bakışta ters okunur. Yalnız tünel seçiminde bu sayı **10**'dan **1**'e **iniyor**, ikisi birlikte seçiminde **5**'ten **3**'e. Bu bir iyileşme değildir. Payı dar olan özneler bozulmayla birlikte **kuyruğa geçtiler**; sayının düşmesi, sınırda duran özneler tükendiği içindir. Bir göstergenin iyileşmesi, saydığı kümenin boşalmasından geliyor olabilir. Buradan çıkan işletme kuralı tektir: dar pay ayrı bir gösterge olarak sayılmalıdır. Kuyruğu sayan gösterge bozulmadan **sonra** konuşur; dar payı sayan gösterge bozulmadan **önce** konuşur ve ikisi aynı sayı değildir. #### Özet - Siteler arası tünel paylaşılan bir yolun üstüne kurulur ve sabit bir ek gecikme koyar; adanmış bağlantı ayrılmış bir yol verir ama kapasitesi kurulumda seçilir ve ancak fiziksel bağlantıda yer kaldığı ölçüde büyür. - Yalnız adanmış bağlantı seçiminde bütçeyi aşan özne **0**'dır, çünkü kırk öznenin **23**'ü hiç yol bulamaz ve göstergenin paydasına girmez. - Yalnız tünel kırk öznenin kırkına yol verir ama **14**'ünü bütçesinin dışına atar; ikisi birlikte kuyruğu **9**'a indirir. - Dokuz kuyruğun dokuzu da toplu sınıfındandır: öncelik kuralı etkileşim sınıfının onbirini adanmış bağlantıya alınca kalan **320** birim toplu sınıfının yalnız beş öznesine yetmiştir. - Payı **15 ms**'den az kalan özneler kuyrukta görünmez; paylaşılan yol **30 ms**'den **80 ms**'ye bozulduğunda bunlar kuyruğa geçer ve dar pay sayısının düşmesi iyileşme değil, sınırdaki kümenin boşalmasıdır. #### Sonraki Adım Bu dersteki her sayı bir seçimin **sonucunu** verdi: yol seçildi, kırk özneye uygulandı, kuyruk sayıldı. İşletmede bu sıra tersine çevrilmek istenir — kuyruğun ne olacağı, kaldıraca dokunulmadan önce bilinsin. Sonraki ders bunun için kurulan yeri ölçer: gerçek ağın bir kopyasının çıkarıldığı laboratuvar ortamını. Ölçülen şey laboratuvarın kendisi değil, **gerçeği ne kadar temsil ettiğidir**: kaç özne modellenebiliyor, kaçı modellenemiyor ve laboratuvarda doğrulanmış bir değişiklik sahada kaç öznede başka türlü davranıyor. ### Ağ Simülasyon Ortamları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/ag-isletimi/ag-simulasyon-ortamlari Laboratuvar ortamının ölçeği bir kaldıraçtır: değişikliği sahada başarısız kılan on yedi özne ölçekten bağımsız olarak sabit kalır, değişen tek şey laboratuvarın kaçını önceden gördüğüdür ve tam ölçekte bile dokuz özne temsil edilemez. Önceki ders bir yol seçiminin sonucunu saydı: seçim yapıldı, kırk özneye uygulandı, kuyruk ölçüldü. Kursun bütün ölçümleri bu sırayı izledi. İşletmede bu sıra tersine çevrilmek istenir — kaldıraca dokunmadan **önce** kuyruğun ne olacağı bilinsin. **Laboratuvar ortamı (lab environment)** tam olarak bunun için kurulur: gerçek ağın bir kopyası çıkarılır, değişiklik önce orada uygulanır, sonuç orada okunur. Bu dersin sorusu laboratuvarın nasıl kurulduğu değildir. Soru şudur: laboratuvar gerçeği ne kadar temsil eder ve orada doğrulanmış bir değişiklik sahada kaç öznede başka türlü davranır. #### Laboratuvarın Sözü Laboratuvar üç şeyi eksiksiz verir. Topoloji tam olarak kopyalanabilir: hangi aygıtın hangi aygıta bağlı olduğu, hangi alt ağın nerede durduğu, hangi yolun hangi maliyeti taşıdığı. Yapılandırma metindir, dolayısıyla birebir taşınır. Ve laboratuvar **yıkılabilir**: bozulan bir kurulum silinip yeniden yaratılır, bu yüzden sahada denenemeyecek şeyler orada denenir. Vermediği de üçtür ve ölçüyü ilgilendiren kısım budur. Zamanlama gerçek değildir: sanal bağlantıların gecikmesi kurgudur, kuyruk davranışı gerçek yükte olduğu gibi çıkmaz. Yük gerçek değildir: laboratuvarda üretilen trafik sahadakinin biçimini değil ölçeğini taklit eder. Ve donanım gerçek değildir: aygıtın kendi kaynak sınırları, yonga düzeyindeki tablo kapasitesi, satıcıya özgü davranışları **genel bir vekille** temsil edilir. Bu üçüncüsü kaldıracı doğurur. Bir laboratuvar her aygıtı ayrı ayrı modellemez; bir modelleme ölçeği seçilir ve o ölçek kırk öznenin hepsi için geçerlidir. ```text # ogretilen laboratuvar tanimi , calistirilmamistir topoloji: dugum: - ad: omurga-1 model: genel yonlendirici arayuz: [ge-0, ge-1] - ad: kenar-07 model: genel anahtar arayuz: [ge-0, ge-1] bag: - omurga-1:ge-0 <-> kenar-07:ge-0 gecikme: 5ms # kurgudur, olculmus degildir kapasite: 1g # kurgudur dogrulama: - erisilebilirlik: kenar-07 -> omurga-1 - yapilandirma farki: sahadaki ile laboratuvardaki - geri alma provasi: degisiklik uygulanir ve geri alinir ``` Dökümdeki `model: genel` satırları dersin bütün sorusunu taşır. Laboratuvarda duran nesne sahadaki aygıtın kendisi değil, onun **sınıfıdır**. Sınıf davranışı doğru, aygıt davranışı yaklaşıktır. #### Kaldıraç: Laboratuvarın Ölçeği Ölçek bir maliyet kararıdır. Kırk özneyi birebir modellemek kırk düğüm, kırk yapılandırma ve kırk kat kaynak demektir; dört özneyi modellemek bunun onda biridir. Operatör tek bir sayı seçer: laboratuvarda kaç özne temsil edilecek. Ölçülen değişiklik somut bir şeydir: her aygıtta sabit bir miktar kaynak ayıran bir yapılandırma. Aygıtın kapasitesi bu miktarın altındaysa değişiklik o aygıtta başarısız olur. Bunun yanında ikinci bir başarısızlık kaynağı vardır ve ölçekle hiç ilgisi yoktur: özel aygıtlar laboratuvarda genel bir vekille temsil edildiği için, laboratuvarın onlar hakkında verdiği hüküm kanıt değildir. Ölçümün varsayımları: - **OT74** — Kırk özne kursun sabit kümesidir ve değiştirilmez. Öznenin kapasitesi değişikliğin tüketebileceği kaynağın üst sınırıdır. - **OT75** — Değişiklik her aygıtta **45** birim ayırır; kapasitesi bunun altında olan aygıt sahada başarısız olur. - **OT76** — Özel aygıt laboratuvarda genel bir vekille temsil edilir. Kapasitesi yeterli olsa bile sahada başka davranır ve laboratuvar bunu **hiçbir ölçekte** göremez. - **OT77** — Ölçek, modellenen öznelerin özne numarasına göre eşit aralıkla seçilmesidir: ölçek dörtte her onuncu, kırkta hepsi modellenir. Seçim kâhini kullanmaz. - **OT78** — Kâhin kurgunun kendisidir: kapasiteyi ve hangi aygıtın özel olduğunu biz yazdığımız için biliriz. Laboratuvar bu bilgiye erişmez. - **OT79** — Ölçüm bir laboratuvar kurulumu değildir; hiçbir düğüm başlatılmaz, hiçbir aygıt komutu çalıştırılmaz. Sayılan şey temsilin kapsamıdır. #### Ölçüm ```python """Laboratuvar ortami: tek olcek karari kirk oznenin temsilini belirler. Kaldirac - laboratuvarda birebir modellenen ozne sayisi. Kuyruk - degisikligin sahada basarisiz oldugu ozne. Gorunmeyen - sahada basarisiz olup laboratuvarda hic gorunmeyen ozne. """ TOHUM = 20260812 AYRILAN = 45 # degisikligin her aygitta ayirdigi birim def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def ozneler(sayi=40, tohum=TOHUM): r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append({ "no": i + 1, "kapasite": 20 + r(81), "gecikme": 5 + r(45), "sinif": ("etkilesim", "toplu", "yedek")[r(3)], "ozel": r(9) == 0, }) return liste def sahada(o): """Degisiklik bu oznede basarisiz olur mu?""" return o["kapasite"] < AYRILAN or o["ozel"] def laboratuvarda(o, modellenen): """Laboratuvar bu basarisizligi onceden gorur mu? Ozel aygit genel bir vekille temsil edilir; davranisi uretilemez. """ return o["no"] in modellenen and o["kapasite"] < AYRILAN and not o["ozel"] oz = ozneler() print(f"özne {len(oz)} | değişikliğin ayırdığı {AYRILAN} birim | " f"kapasitesi yetmeyen {sum(o['kapasite'] < AYRILAN for o in oz)} | " f"özel aygıt {sum(o['ozel'] for o in oz)} | " f"sahada başarısız {sum(sahada(o) for o in oz)}") print() print(f"{'ölçek':>6s} {'modellenen':>11s} {'modellenmeyen':>14s} " f"{'sahada başarısız':>17s} {'laboratuvarda görülen':>22s} {'kaçan':>6s}") for adim in (10, 5, 2, 1): modellenen = {o["no"] for o in oz if o["no"] % adim == 0} gorulen = sum(laboratuvarda(o, modellenen) for o in oz) basarisiz = sum(sahada(o) for o in oz) print(f"{len(modellenen):6d} {len(modellenen):11d} " f"{len(oz) - len(modellenen):14d} {basarisiz:17d} " f"{gorulen:22d} {basarisiz - gorulen:6d}") print() tam = {o["no"] for o in oz} kacan = [o for o in oz if sahada(o) and not laboratuvarda(o, tam)] print(f"tam ölçekte kaçan {len(kacan)} özne:", [(o["no"], o["kapasite"], "özel" if o["ozel"] else "genel") for o in kacan]) ``` ``` özne 40 | değişikliğin ayırdığı 45 birim | kapasitesi yetmeyen 12 | özel aygıt 9 | sahada başarısız 17 ölçek modellenen modellenmeyen sahada başarısız laboratuvarda görülen kaçan 4 4 36 17 0 17 8 8 32 17 1 16 20 20 20 17 3 14 40 40 0 17 8 9 tam ölçekte kaçan 9 özne: [(4, 30, 'özel'), (7, 78, 'özel'), (12, 55, 'özel'), (20, 29, 'özel'), (25, 31, 'özel'), (26, 56, 'özel'), (31, 57, 'özel'), (33, 24, 'özel'), (40, 70, 'özel')] ``` #### Ölçek Neyi Değiştirdi Ortadaki sütun ölçekten ölçeğe hiç kıpırdamıyor: sahada başarısız olan özne **her ölçekte 17**. Laboratuvar sahayı değiştirmiyor, çünkü laboratuvar sahaya dokunmuyor. Kaldıracın değiştirdiği tek şey sağdaki iki sütundur. Ölçek **4**'te laboratuvar **hiçbir** başarısızlığı önceden görmüyor. Doğrulama tamamlanıyor, rapor temiz çıkıyor, değişiklik onaylanıyor — ve sahada on yedi aygıtta başarısız oluyor. Ölçek **8**'de görülen **1**, ölçek **20**'de **3** oluyor. Kırk öznenin yarısını modelleyen bir laboratuvar, on yedi başarısızlığın üçünü yakalıyor. Ölçek **40**'ta modellenmeyen özne kalmıyor ve görülen **8**'e çıkıyor. Kaçan yine de **9**'dur. Son satır bu dokuzun kim olduğunu söylüyor: dokuzunun dokuzu da **özel aygıt**. Beşinin kapasitesi 45'in üstündedir — başarısızlıkları kapasiteden değil, genel vekilin temsil edemediği davranıştan gelir. Kalan dördünün kapasitesi zaten yetersizdir ve laboratuvar bunu ölçebilecek durumda olsaydı görürdü; göremiyor, çünkü o dört aygıt hakkında verdiği hüküm **hiçbir yönde kanıt değildir**. Buradan çıkan sonuç kursun üçüncü iddiasının son biçimidir. **Laboratuvarın ölçeği başarısızlığı azaltmadı; kaçının önceden görüldüğünü değiştirdi.** Ve ölçeği sonuna kadar büyütmek bile kuyruğu kapatmıyor, çünkü kuyruğun bir bölümü ölçekten değil **temsilden** geliyor. Kırk düğümlük bir laboratuvar dört düğümlükten on kat çok düğüm ister ve karşılığında kaçan **17**'den **9**'a iner. Bu, laboratuvarı gereksiz kılmaz; ne için kullanılacağını değiştirir. Laboratuvarın güvenilir olduğu yer topolojidir — erişilebilirlik, yapılandırma farkı, geri alma provası. Güvenilmez olduğu yer kapasite ve aygıta özgü davranıştır. Sahada uygulanacak her toplu değişiklikte laboratuvar bu yüzden tek başına yeterli değildir: yanına **kuru çalışma**, **kademeli yayma** ve yazılı bir **geri alma** adımı konur. Dokuz özne laboratuvarda görünmüyorsa, onları ilk dalgada değil son dalgada görmek gerekir. #### Özet - Laboratuvar topolojiyi, yapılandırmayı ve geri alma provasını güvenilir biçimde verir; zamanlamayı, gerçek yükü ve aygıta özgü davranışı vermez. - Laboratuvarın ölçeği tek bir kaldıraçtır ve sahadaki başarısızlığı değiştirmez: kırk öznenin **17**'si her ölçekte başarısız olur. - Ölçek 4'te laboratuvar bu on yedinin **hiçbirini**, ölçek 20'de **3**'ünü, tam ölçekte **8**'ini önceden görür. - Tam ölçekte bile kaçan **9** özne vardır ve dokuzu da özel aygıttır; kuyruğun bu bölümü ölçekten değil, genel vekille temsil edilmekten gelir. - Laboratuvar bu yüzden onayın kendisi değil bir parçasıdır; yanında kuru çalışma, kademeli yayma ve yazılı geri alma bulunmak zorundadır. #### Kurs Kapanışı Kurs boyunca tek bir soru soruldu: operatör bir kaldıraca dokunduğunda, kırk özneden kaçına yanlış hizmet etti. On altı ders bu soruyu on altı ayrı nesnede sordu ve her seferinde iki sayı çıkardı — kuyruk ve kuyruğun göstergede **görünmeyen** bölümü. | Ders | Kaldıraç | Kuyruk | Görünmeyen | |---|---|---|---| | Yük Dengeleyiciler | dengeleyicinin katmanı | katman 4'te **17**, katman 7'de **16** aşan özne | bağlantı sayısı göstergesi herkese **10** der; aşan 17 özne orada yoktur | | Yük Dengeleme Algoritmaları | dağıtım kuralı | yük 1200'de **6 / 0 / 0 / 7**, yük 2600'de **23 / 40 / 40 / 22** | 1200'de boşta duran **1160** birim | | Ters Vekil ve İleri Vekil | tek bir sınır sayısı | ters vekilde korunmayan özne **6**'dan **34**'e, ileri vekilde kısılan özne **27**'den **4**'e | ileri vekilin hiç görmediği **9** özne ve **430** birim | | İçerik Dağıtım Ağları | kenarda hangi içeriğin duracağı | çekmede ıska **33**'ten **245**'e çıkar, sınırlı itmede **379** olur | kenarın hiç görmediği nesne **7**'den **25**'e; itmede boşa duran **402** birim | | Hizmet Kalitesi | sıralama kuralı | karşılanamayan **433** birim üç kuralda da aynıdır; kuyruklu özne **40 / 9 / 29** | genel ortalama bekleme **1,19**'dan **0,40**'a inerken en uzun bekleme **3**'ten **13**'e çıkar | | Ağ Telemetrisi | örnekleme oranı | kaçan ağır olay **0 / 13 / 15 / 20 / 20** | hiç görünmeyen özne **0 / 1 / 8 / 17 / 26** | | Aygıt İzleme Protokolleri | yoklama zaman aşımı ve bildirim eşiği | zaman aşımı yiyen **30**'dan **0**'a; kaçan ağır **18**'den **4**'e | hiç sorulmayan **11**, hiç raporlanmayan **35**'e kadar çıkar | | Paket Çözümleme | yakalama filtresinin darlığı ve tampon boyu | en dar filtre **91** akışı dışarıda bırakır ve **21** ağır olay kaçırır; süzgeçsizde **32** akış tampona sığmaz | filtre dar iken hiç görünmeyen **33** özne, süzgeçsizde bile **5** | | Erişilebilirlik ve Gecikme Ölçümü | sınama listesinin kapsamı | dört hedefte **36** özne hiç sınanmaz; gösterge **37,5**–**62,5** arasında salınırken gerçek değer **57,5%**'te durur | görünmeyen erişilemez özne **15 / 12 / 11 / 3 / 0**, kaçan ağır olay **20**'ye kadar | | Ağ Otomasyonunun Gerekçesi | elle dokunuş yerine tek şablon | elle **122** dokunuşta **12** hata, **10** hatalı aygıt | şablonun sapan **6** aygıtından raporda görünmeyen **6 / 3 / 3** | | Yapılandırma Modelleri | yapılandırma modelinin kapsamı | modelin dışında kalan alan **42 / 17 / 9** | hiçbir modelin temsil edemediği **9** alan örneği | | Programlanabilir Arayüzler | istek biçimi | ekleme biçimi etkisiz değildir ve ikinci uygulamada **40** aygıtta durumu değiştirir; yeniden denemede **5** aygıtı bozar | tam değişimin bildirmeden sildiği **9** aygıtın model dışı alanı | | Betikle Aygıt Yönetimi | kırk aygıta uygulanan tek şablon | uyan **34**, sapan **6** — şablon hangi sınıfa göre yazılırsa yazılsın | raporda görünmeyen sapan **6 / 3 / 3**, raporun kapsamı **0,000 / 0,500 / 0,500** | | Bulut Ağ Kavramları | tek alt ağ önek uzunluğu | `/26`'da bloğuna sığmayan **17** alt ağ | boşta duran adres: `/25`'te **2584**, `/27`'de **9** | | Hibrit Bağlantı | iç trafiğin yol seçimi | ikisi birlikte **9** özne, dokuzu da toplu sınıfından | payı **15 ms**'den az kalan **5** özne | | Ağ Simülasyon Ortamları | laboratuvarın ölçeği | sahada başarısız **17** özne, her ölçekte | tam ölçekte bile görünmeyen **9** özel aygıt | On altı satırın her biri kendi dersinin ölçümünden okunmuştur; hiçbir sayı ortak tanımdan kopyalanmamıştır. Tablo tek bir örüntüyü tekrarlıyor. Kaldıracın "iyi" ayarı yoktur; kuyruğun **yerini değiştiren** ayarları vardır. Ve her satırın sağ sütunu aynı şeyi söylüyor: bir kaldıracın en pahalı etkisi ölçtüğü şeye değil, **ölçemediği şeye** yaptığıdır. Bu kursla birlikte M04 müfredatı kapanıyor. Altı kurs aynı ağı altı ayrı ölçüyle geçti. | Kurs | Ölçü ekseni | |---|---| | İnternet Nasıl Çalışır | tek bir isteğin uçtan uca izi ve her aşamanın bir sonrakine devrettiği tek şey | | Ağ Modelleri ve Protokoller | katmanın verdiği söz ile açıkça vermediği söz | | Uygulama Katmanı Protokolleri | aracının iletiden gidiş–dönüşsüz alabildiği karar | | Anahtarlama ve Yönlendirme | tabloların anlaşmadığı sürede paketin kaderi | | Kablosuz Ağlar ve Ağ Güvenliği | niyet edilen sınır ile gerçekten geçenin farkı | | Ağ İşletimi ve Otomasyon | tek kaldıracın kırk öznede bıraktığı kuyruk | Sıra rastgele değildir. İlk kurs bir isteği baştan sona izledi ve her aşamanın öncesini unuttuğunu gösterdi. İkincisi bu unutmayı katmanlara böldü ve her katmanın neyi vaat edip neyi **açıkça vaat etmediğini** ayırdı. Üçüncüsü vaadin iletide nasıl yazıldığını ve okuyanın ondan ne çıkarabildiğini saydı. Dördüncüsü iletiyi taşıyan yolun kendisinin de bir uzlaşma süresi olduğunu gösterdi. Beşincisi o yola konan sınırın niyetiyle sonucunun ayrıldığı yeri ölçtü. Altıncısı, bütün bunları kırk özneye birden uygulayan tek bir eli saydı. Son adımda bir şey değişir. Bu kursun her ölçümünde tek bir operatör vardı: kaldıraca o dokunuyordu, kuyruğu o okuyordu, geri almayı o yazıyordu. Gerçekte böyle değildir. Şablonu biri yazar, gözden geçiren başkasıdır, uygulayan üçüncü kişidir, sahadaki dokuzuncu özel aygıtı yalnız dördüncü kişi tanır. **Ağın işletilmesi bir ekip işidir** — ve tabloların sağdaki sütunu, çoğu zaman bir kişinin bildiği ama yazılı olmadığı için ekibin bilmediği şeydir. Ekip işinin kendi disiplini vardır ve o disiplin bu müfredatta değil, **Yazılım Geliştirme Pratiği** müfredatında kurulur: değişikliğin tarihçesinin tutulması, geri alınabilir biçimde kaydedilmesi, uygulanmadan önce bir başkasınca okunması ve kararın gerekçesinin yazıya geçmesi. Bu kursta "kuru çalışma, kademeli yayma, geri alma" diye yazılan üç adımın her biri orada bir pratiğe karşılık gelir. Kaldıraca dokunan el bir kişinin elidir; o elin ne yaptığını kırk öznenin sahibi olan ekibin bilmesi, ayrı bir disiplinin konusudur.