--- title: 'Değişken Uzunluklu Alt Ağlar' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/ag-modelleri/degisken-uzunluklu-alt-aglar' course: 'Ağ Modelleri ve Protokoller' language: tr updated: '2026-08-17T18:07:11+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Değişken Uzunluklu Alt Ağlar Farklı maskelerle bölme yöntemi, hizalama kuralı, örnek kurumsal planın kurulması ve çakışma sınaması ile yol özetleme. Önceki ders eşit bölmenin `192.168.10.0/24` bloğunu kurumun gereksinimlerine yetiştiremediğini gösterdi: yöntem 640 adres istiyordu, elde 256 vardı. Kusurun kaynağı tüm alt ağların aynı maskeyi taşıması zorunluluğuydu. CIDR bu zorunluluğu kaldırır. **Değişken uzunluklu alt ağ maskesi (variable length subnet mask, VLSM)** yaklaşımında her alt ağ kendi gereksinimine göre boyutlanır. Bu dersin sorusu, bu bölmenin hangi kurala göre yapılacağı ve sonucun nasıl sınanacağıdır. ## Hizalama Kuralı Değişken bölmede yalnızca tek bir kısıtlama vardır: **bir alt ağın başlangıç adresi, kendi boyutunun katı olmalıdır.** Kural bir düzenleme tercihi değil, maske aritmetiğinin zorunlu sonucudur. Bir `/27` bloğunun son beş biti düğüm bitidir ve ağ adresinde hepsi sıfır olmalıdır; bu ancak adresin 32'nin katı olmasıyla sağlanır. `192.168.10.200/27` gösterimi geçerli bir ağ tanımlamaz, çünkü 200 sayısı 32'nin katı değildir — bu adres `192.168.10.192/27` ağının içindeki bir düğümdür. | Önek | Blok boyu | Geçerli başlangıçlar (son bayt) | |---|---|---| | /25 | 128 | 0, 128 | | /26 | 64 | 0, 64, 128, 192 | | /27 | 32 | 0, 32, 64, …, 224 | | /28 | 16 | 0, 16, 32, …, 240 | | /30 | 4 | 0, 4, 8, …, 252 | Kuralın planlamadaki sonucu şudur: **büyük bloklar önce yerleştirilmelidir.** Küçük bloklar önce yerleştirilirse, sonraki büyük blok kendi hizasına atlamak zorunda kalır ve arada kullanılamayan bir boşluk bırakır. ## Planın Kurulması Yöntem üç adımdır: 1. Bölümleri düğüm gereksinimine göre **azalan** sırala. 2. Her bölüm için $2^{32-p} - 2 \ge N$ eşitsizliğini sağlayan en uzun öneki seç. 3. Blokları sırayla, hizalamaya uyarak yerleştir. Kurumun gereksinimleri sıralanmış hâlde: misafir kablosuz 100, laboratuvar 50, yönetim 20, sunucu 10, noktadan noktaya bağlantı 2 düğüm. **Misafir kablosuz, 100 düğüm.** $2^7 - 2 = 126 \ge 100$ olduğundan `/25` yeterlidir; `/26` yalnızca 62 verir. Blok `192.168.10.0/25`, aralık `.1` – `.126`, yayın `.127`. **Laboratuvar, 50 düğüm.** `/26` 62 düğüm verir. Sıradaki hizalı adres 128'dir. Blok `192.168.10.128/26`, aralık `.129` – `.190`, yayın `.191`. **Yönetim, 20 düğüm.** `/27` 30 düğüm verir. Sıradaki hizalı adres 192'dir. Blok `192.168.10.192/27`, aralık `.193` – `.222`, yayın `.223`. **Sunucu, 10 düğüm.** `/28` 14 düğüm verir. Sıradaki hizalı adres 224'tür. Blok `192.168.10.224/28`, aralık `.225` – `.238`, yayın `.239`. **Noktadan noktaya bağlantı, 2 düğüm.** `/30` tam olarak 2 düğüm verir. Sıradaki hizalı adres 240'tır. Blok `192.168.10.240/30`, aralık `.241` – `.242`, yayın `.243`. ## Planın Doğrulanması Elle yapılan hesap, programla sınanmalıdır. Aşağıdaki program yöntemi kodlar ve planı üretir. ```python import ipaddress import math BLOK = ipaddress.ip_network("192.168.10.0/24") IHTIYAC = [ ("Misafir kablosuz", 100), ("Laboratuvar", 50), ("Yönetim", 20), ("Sunucu", 10), ("Bağlantı", 2), ] def gereken_onek(dugum: int) -> int: """dugum adet kullanılabilir adres için en uzun yeterli önek.""" return 32 - math.ceil(math.log2(dugum + 2)) def vlsm_plani(blok: ipaddress.IPv4Network, ihtiyac: list[tuple[str, int]]) -> list[tuple]: sirali = sorted(ihtiyac, key=lambda k: k[1], reverse=True) imlec = int(blok.network_address) plan = [] for ad, dugum in sirali: onek = gereken_onek(dugum) boyut = 2 ** (32 - onek) if imlec % boyut: # hizalama: blok kendi boyuna oturmalı imlec += boyut - (imlec % boyut) alt = ipaddress.ip_network((imlec, onek)) if not alt.subnet_of(blok): raise ValueError(f"{ad} için yer kalmadı") plan.append((ad, dugum, alt)) imlec += boyut return plan plan = vlsm_plani(BLOK, IHTIYAC) print(f"{'Bölüm':18s} {'İhtiyaç':>7s} {'Blok':<19s} {'Maske':<16s} " f"{'Yayın':<15s} {'Aralık':<31s} {'Boş':>4s}") for ad, dugum, alt in plan: d = list(alt.hosts()) aralik = f"{d[0]} - {d[-1]}" print(f"{ad:18s} {dugum:7d} {str(alt):<19s} {str(alt.netmask):<16s} " f"{str(alt.broadcast_address):<15s} {aralik:<31s} {len(d) - dugum:4d}") kullanilan = sum(alt.num_addresses for _, _, alt in plan) print(f"\nkullanılan adres: {kullanilan} / {BLOK.num_addresses} " f"artan: {BLOK.num_addresses - kullanilan}") aglar = [alt for _, _, alt in plan] for i in range(len(aglar)): for j in range(i + 1, len(aglar)): assert not aglar[i].overlaps(aglar[j]), (aglar[i], aglar[j]) print("çakışma sınaması: geçti") ``` Çıktı: ``` Bölüm İhtiyaç Blok Maske Yayın Aralık Boş Misafir kablosuz 100 192.168.10.0/25 255.255.255.128 192.168.10.127 192.168.10.1 - 192.168.10.126 26 Laboratuvar 50 192.168.10.128/26 255.255.255.192 192.168.10.191 192.168.10.129 - 192.168.10.190 12 Yönetim 20 192.168.10.192/27 255.255.255.224 192.168.10.223 192.168.10.193 - 192.168.10.222 10 Sunucu 10 192.168.10.224/28 255.255.255.240 192.168.10.239 192.168.10.225 - 192.168.10.238 4 Bağlantı 2 192.168.10.240/30 255.255.255.252 192.168.10.243 192.168.10.241 - 192.168.10.242 0 kullanılan adres: 244 / 256 artan: 12 çakışma sınaması: geçti ``` Elle yapılan hesabın tamamı doğrulanmıştır. Eşit bölmenin 640 adres istediği yerde değişken bölme 244 adresle yetinmiş, geriye 12 adres bırakmıştır. `gereken_onek` işlevindeki `dugum + 2` terimi, her ağın ağ ve yayın adreslerini harcadığı gerçeğini kodlar. `math.ceil(math.log2(...))` çağrısı, gereken düğüm sayısını üstüne yuvarlar: 102 için $\lceil \log_2 102 \rceil = 7$ ve önek $32 - 7 = 25$ çıkar. Çakışma sınaması bir formalite değildir. Elle kurulan planlarda en sık yapılan hata, bir bloğun bir öncekinin içine düşmesidir; `overlaps` çağrısı bu hatayı sessiz kalmadan yakalar. ## Kesinleşen Plan Kurs boyunca kullanılacak plan budur: | Bölüm | Blok | Maske | Geçit | Kullanılabilir aralık | Yayın | |---|---|---|---|---|---| | Misafir kablosuz | `192.168.10.0/25` | 255.255.255.128 | `.1` | `.1` – `.126` | `.127` | | Laboratuvar | `192.168.10.128/26` | 255.255.255.192 | `.129` | `.129` – `.190` | `.191` | | Yönetim | `192.168.10.192/27` | 255.255.255.224 | `.193` | `.193` – `.222` | `.223` | | Sunucu | `192.168.10.224/28` | 255.255.255.240 | `.225` | `.225` – `.238` | `.239` | | Bağlantı | `192.168.10.240/30` | 255.255.255.252 | — | `.241` – `.242` | `.243` | Her bölümde ilk kullanılabilir adres yönlendirici arayüzüne ayrılmıştır. Kursun ilk dersinde tanıtılan istemci `192.168.10.196` yönetim ağındadır ve geçidi `192.168.10.193` adresidir — plan bu iki değeri doğrular. Artan 12 adres `192.168.10.244` ile `192.168.10.255` arasındadır ve üç `/30` bloğuna karşılık gelir: `.244/30`, `.248/30`, `.252/30`. Bunlar ileride eklenecek noktadan noktaya bağlantılar için kullanılabilir. ## Sıralamanın Etkisi Bölümler artan sırada yerleştirilseydi ne olurdu? En küçük blok başa konur, sonrakiler hizalanmak için ileri atlar: | Sıra | Bölüm | Blok | Atlanan boşluk | |---|---|---|---| | Artan | Bağlantı | `192.168.10.0/30` | — | | Artan | Sunucu | `192.168.10.16/28` | `.4` – `.15` (12 adres) | | Artan | Yönetim | `192.168.10.32/27` | — | | Artan | Laboratuvar | `192.168.10.64/26` | — | | Artan | Misafir | `192.168.10.128/25` | — | Plan yine sığar, ancak artan 12 adres bloğun **ortasında** kalır ve iki ayrı parçaya bölünür. Azalan sıralamada aynı 12 adres bloğun **sonunda** ve bitişik durur. Fark, büyümede kendini gösterir. Sonda duran bitişik bir boşluk daha büyük bir alt ağa dönüştürülebilir; ortada kalan parçalı boşluk yalnızca kendi boyutunda kullanılabilir. Bu, Bilgisayarlar Nasıl Çalışır kursundaki Bellek Düzeni dersinde ayırıcılar bağlamında tanıtılan parçalanma sorununun adres uzayındaki karşılığıdır. ## Yol Özetleme Değişken bölmenin ikinci kazancı yönlendirme tablosundadır. Bitişik ve hizalı alt ağlar, tek bir önekte **özetlenebilir (route summarization)**. Kurumun beş alt ağı `192.168.10.0/24` bloğunun içindedir. Sağlayıcı yönlendiricisinin bu beş ağı ayrı ayrı bilmesine gerek yoktur; tek bir satır yeter: ``` 192.168.10.0/24 -> 203.0.113.10 ``` Özetleme, hizalama kuralının doğrudan sonucudur. Dört bitişik `/24` bloğu — `192.168.8.0`, `192.168.9.0`, `192.168.10.0`, `192.168.11.0` — tek bir `192.168.8.0/22` önekiyle anılabilir, çünkü dördü de 8'in katıyla başlayan hizalı bir dörtlü oluşturur. Aynı dörtlü `192.168.9.0` ile başlasaydı özetlenemezdi. Özetlemenin kazancı doğrudandır: yönlendirme tablosundaki satır sayısı azalır, arama ucuzlar ve iç ağdaki bir değişiklik dış tabloları etkilemez. Adreslerin hiyerarşik dağıtılmasının gerekçesi budur. ## Planın Belgelenmesi Bir adres planı, yalnızca hesaplandığı anda değil, sonraki her değişiklikte kullanılır. Belgelenmesi gereken alanlar şunlardır: bölüm adı, blok, maske, geçit adresi, statik atamalar için ayrılan aralık, dinamik dağıtıma bırakılan aralık ve büyüme payı. Büyüme payı özellikle gözden kaçar. Yukarıdaki planda misafir ağının 26, laboratuvarın 12, yönetimin 10 boş adresi vardır; sunucu ağında yalnızca 4 boş adres kalmıştır. Sunucu sayısı 15'e çıkarsa `/28` yetmez ve blok yeniden boyutlandırılmalıdır. Planı kuran kişi, hangi bölümün hangi eşikte taşacağını baştan not etmelidir. ## Özet - Değişken uzunluklu bölmede her alt ağ kendi gereksinimine göre boyutlanır; tek kısıt, başlangıç adresinin blok boyunun katı olmasıdır. - Yöntem üç adımdır: gereksinimleri azalan sırala, her biri için en uzun yeterli öneki seç, hizalamaya uyarak yerleştir. - Kurumun beş ağı `192.168.10.0/24` içine 244 adres kullanarak sığar; eşit bölme aynı iş için 640 adres isterdi. - Azalan sıralama artan boşluğu bloğun sonunda ve bitişik bırakır; artan sıralama boşluğu ortada parçalar. - Bitişik ve hizalı alt ağlar tek bir önekte özetlenebilir; beş alt ağ dışarıya `192.168.10.0/24` olarak duyurulur. - Plan belgelenirken büyüme payı da yazılmalıdır; örnek planda en dar pay 4 adresle sunucu ağındadır. ## Sonraki Adım Bu plan 32 bitlik adres uzayının kıtlığıyla baş etmenin bir yoludur: özel adresler kullanmak ve onları özenle bölmek. Kıtlığın kendisini ortadan kaldıran başka bir yol daha vardır — adres uzayını genişletmek. Sonraki ders 128 bitlik adresleri, yazım kurallarını, arayüzlerin adreslerini kendi kendine kurmasını ve iki sürümün bir arada çalışma yöntemlerini ele alacak.