--- title: 'Bulut Yönetişimi, Güvenlik ve Maliyet' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi' language: tr updated: '2026-08-17T04:38:57+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' lessons: 21 outcomes: - 'Politika yapısını izin, kaynak ve koşul cinsinden okur ve daraltır' - 'Şifreleme, denetim ve yalıtım kararlarını yüzey cinsinden ölçer' - 'Maliyeti sahipliğe bağlar ve sınırları ölçek planına katar' --- # Bulut Yönetişimi, Güvenlik ve Maliyet Kiralanan her şeyin kime ait olduğu ve faturanın kime çıktığı: kullanıcı, grup ve rol kimlik türleri, izin, kaynak ve koşul ifadelerinden oluşan politika yapısı, kimlik ve kaynak temelli politikaların iki değerlendirme yönü, geçici kimlik bilgisiyle rol üstlenme, uygulamaya kimlik verme, aşırı yetkinin tespiti ve daraltılması, hesap ve kuruluş yapısıyla iş yükü ayrımı, beklemede ve aktarımda şifreleme, sır saklama ve döndürme, denetim günlükleri, yapılandırma uyum denetimi, ağ yalıtımı ve özel uç noktalar, tehdit tespiti, uyumluluk gereksinimlerinin buluta yansıması, maliyet modeli, etiketleme ve maliyet dağıtımı, bütçe uyarıları, kaynak boyutlandırma, kota ve servis sınırları ile satıcı bağımlılığı. ## Kimlik ve Erişim Kimin neye erişebildiğinin yazılması: kullanıcı, grup ve rol kimlik türlerinin ayrımı, izin, kaynak ve koşul ifadelerinden oluşan politika yapısı, kimlik temelli ile kaynak temelli politikaların iki yönden değerlendirilmesi, geçici kimlik bilgisiyle rol üstlenme, uygulamaya kimlik verme, kullanılmayan iznin tespiti ve en az yetkiye daraltma ile hesap ve kuruluş yapısıyla iş yükü ve ortam ayrımı. ### Kullanıcılar, Gruplar ve Roller Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/kullanicilar-gruplar-ve-roller Beş ekibin kurgu ölçüm ağı üzerindeki ihtiyacı üç kimlik türüyle kurulur ve karşılaştırılır: doğrudan kullanıcıya, gruba ve role verilen iznin bağlantı sayısı, aşırı yetkisi, yeni üye maliyeti ve biri ayrıldığında geride kalan izni sayılır. Dört kurs boyunca her katman kiralandı: makine, ağ, depo, işlev ve kenar. Her kiralama bir kararı sağlayıcıya devretti ve karşılığında bir kalem geri geldi. Sorulmayan tek şey, bütün bu kiralamaları kimin adına yaptığımızdı. Bu dersin sorusu şudur: kiralanan şeyin sahibi kim ve o sahiplik kaç bağlantıyla yazılıyor. Üç yol var: izin doğrudan kişiye, kişilerin toplandığı bir gruba ya da kişiden bağımsız bir role yazılabilir. Üçü de aynı erişimi kurar; farkları sayıdadır — kaç bağlantı yazılıyor, kaç kişi ihtiyacından fazlasını alıyor, yeni biri geldiğinde nereye dokunuluyor ve biri ayrıldığında geride ne kalıyor. - **BI1.** Model, kurgusal bölgesel ölçüm ağının beş ekibini, üç ortamını ve yedi kaynak türünü taşır. Gerçek bir hesap koşturulmuyor; ölçülen şey `node` ile kurulan modeldir. - **BI2.** İhtiyaç tablosu elle yazıldı ve kişiden değil, (ekip, görev) çiftinden türetiliyor. Gerçekte ihtiyaç kişi başına ayrışır; burada görev başına tek olduğu için ölçülen aşırı yetki bir alt sınırdır. - **BI3.** İzin bağlantısı bu derste yalnız (kim, ne) çiftidir; hangi işlemin yapılabildiği sayılmıyor. İşlem ayrımı sonraki derste politika belgesine girer. - **BI4.** Uzun ömürlü kimlik bilgisi yaşları kendi ürettiğimiz sayı dizisinden geliyor; tohum `20260802` olarak koda yazılıdır. Dağılım kurgudur. - **BI5.** Sınırlar kurgudur ve ders içinde tanımlıdır: hesap başına altmış grup, kırk rol, kimlik başına on politika belgesi. - **BI6.** Ayrılan kişiler, otomasyonların hangi kimlikle koştuğu ve günlük işlem sayıları elle yazıldı. Aynı biçimde bir yetki matrisi daha önce küme nesneleri üzerinde ölçülmüştü; buradaki nesne küme nesnesi değil, kiralanan hesabın kaynağıdır ve oradaki sayılar buraya taşınmaz. #### Ekip, Kaynak ve İhtiyaç ```js // kimlik.mjs — kurgusal bolgesel olcum aginin kimlik modeli; gercek bir hesap degil, modeldir export const ORTAM = ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']; export const EKIP_TUR = { // ekip -> dokundugu kaynak turleri toplama: ['kenar-dugum-grubu', 'olcum-deposu', 'islev-paketi', 'kayit-akisi'], dogrulama: ['makine-kumesi', 'islev-paketi', 'olcum-deposu', 'kayit-akisi'], faturalama: ['nesne-deposu', 'olcum-deposu', 'kayit-akisi'], saha: ['kenar-dugum-grubu', 'ag-yapilandirmasi', 'makine-kumesi'], pano: ['olcum-deposu', 'kayit-akisi'], }; export const GOREV_ORTAM = { // gorev -> calistigi ortamlar gelistirici: ['gelistirme', 'hazirlik'], nobetci: ['hazirlik', 'uretim'], analist: ['uretim'], sorumlu: ORTAM, }; const KADRO = { // yirmi uc kisi; elle yazildi toplama: ['gelistirici', 'gelistirici', 'gelistirici', 'nobetci', 'analist', 'sorumlu'], dogrulama: ['gelistirici', 'gelistirici', 'nobetci', 'analist', 'sorumlu'], faturalama: ['gelistirici', 'gelistirici', 'analist', 'sorumlu'], saha: ['gelistirici', 'gelistirici', 'nobetci', 'nobetci', 'sorumlu'], pano: ['gelistirici', 'analist', 'sorumlu'], }; export const KISI = Object.entries(KADRO).flatMap(([e, gs]) => gs.map((g, i) => ({ ad: `${e}-${i + 1}`, ekip: e, gorev: g }))); export const capraz = (turler, ortamlar) => // (kim, ne) ciftinin "ne" tarafi new Set(turler.flatMap((t) => ortamlar.map((o) => `${t}@${o}`))); export const ihtiyac = (k) => capraz(EKIP_TUR[k.ekip], GOREV_ORTAM[k.gorev]); export const kabaGrup = (k) => capraz(EKIP_TUR[k.ekip], ORTAM); export const OTOMASYON = [ // ad, kimlik, kisisel mi, gunluk islem ['olcum-sikistirma', 'toplama-1', true, 2450], ['kenar-saglik-taramasi', 'saha-4', true, 720], ['gece-fatura-aktarimi', 'faturalama-1', true, 1840], ['pano-yenileme', 'pano-2', true, 96], ['surum-dagitimi', 'is-kimligi-1', false, 310], ['yedek-dogrulama', 'is-kimligi-2', false, 144], ].map(([ad, kimlik, kisisel, gunluk]) => ({ ad, kimlik, kisisel, gunluk })); export const AYRILAN = ['toplama-1', 'saha-4', 'faturalama-3', 'pano-2']; export const KISI_GUNLUK = 40; // kisi basina gunluk islem, kurgu export const SINIR = { grup: 60, rol: 40, belge: 10 }; // kurgu sinirlar, ders icinde tanimli export function* uretec(tohum) { // kendi uretecimiz; tohum gorunur let x = tohum % 2147483647; for (;;) { x = (x * 48271) % 2147483647; yield x; } } ``` İhtiyaç iki kalemin çarpımıdır: ekip hangi kaynak türlerine dokunuyor, görev hangi ortamlarda çalışıyor. Kaba grup aynı türleri taşır ama ortam ayrımını taşımaz — bir ekibe üye olmak, o ekibin bütün kaynaklarına üç ortamda birden erişmek demektir. #### Üç Kimlik Türü ```js // kosum1.mjs — ayni ihtiyac uc kimlik turuyle kurulur ve baglanti sayisi karsilastirilir import { KISI, EKIP_TUR, ORTAM, ihtiyac, kabaGrup } from './kimlik.mjs'; const rolAdi = (k) => `${k.ekip}-${k.gorev}`; const ROL = new Map(), GRUP = new Map(); for (const k of KISI) { if (!ROL.has(rolAdi(k))) ROL.set(rolAdi(k), ihtiyac(k)); if (!GRUP.has(k.ekip)) GRUP.set(k.ekip, kabaGrup(k)); } const topla = (f) => KISI.reduce((a, k) => a + f(k), 0); const kume = (m) => [...m.values()].reduce((a, s) => a + s.size, 0); const yeni = { ekip: 'toplama', gorev: 'gelistirici' }; // yeni gelen bir ekip uyesi const MODEL = [ { ad: 'dogrudan kullanici', tanim: KISI.length, ustBag: 0, kaynakBag: topla((k) => ihtiyac(k).size), verilen: ihtiyac, yeniYazim: ihtiyac(yeni).size }, { ad: 'grup', tanim: GRUP.size, ustBag: KISI.length, kaynakBag: kume(GRUP), verilen: kabaGrup, yeniYazim: 1 }, { ad: 'rol', tanim: ROL.size, ustBag: KISI.length, kaynakBag: kume(ROL), verilen: ihtiyac, yeniYazim: 1 }, ]; console.log(`${KISI.length} kisi, ${Object.keys(EKIP_TUR).length} ekip, ${ORTAM.length} ortam, ` + `${new Set(Object.values(EKIP_TUR).flat()).size} kaynak turu`); console.log(`gorevden turetilen ihtiyac: ${topla((k) => ihtiyac(k).size)} (kim, ne) cifti\n`); console.log('model tanim kimlik bagi kaynak bagi toplam etkin izin asiri yeni uye'); for (const m of MODEL) { const etkin = topla((k) => m.verilen(k).size); const asiri = topla((k) => [...m.verilen(k)].filter((x) => !ihtiyac(k).has(x)).length); console.log(`${m.ad.padEnd(19)} ${String(m.tanim).padEnd(6)} ${String(m.ustBag).padEnd(12)} ` + `${String(m.kaynakBag).padEnd(12)} ${String(m.ustBag + m.kaynakBag).padEnd(7)} ` + `${String(etkin).padEnd(11)} ${String(asiri).padEnd(6)} ${m.yeniYazim}`); } ``` ``` 23 kisi, 5 ekip, 3 ortam, 7 kaynak turu gorevden turetilen ihtiyac: 157 (kim, ne) cifti model tanim kimlik bagi kaynak bagi toplam etkin izin asiri yeni uye dogrudan kullanici 23 0 157 157 157 0 8 grup 5 23 48 71 231 74 1 rol 17 23 115 138 157 0 1 ``` Yirmi üç kişinin görevlerinden çıkan ihtiyaç yüz elli yedi çifttir ve modelden bağımsızdır; değişen, o çiftlerin kaç bağlantıyla kurulduğudur. Doğrudan yazımda birebir: yüz elli yedi ihtiyaç, yüz elli yedi bağlantı. Grup yetmiş bire iniyor — seksen altı bağlantı daha az — ama etkin izin iki yüz otuz bire çıkıyor. Yetmiş dört izin, kimsenin istemediği hâlde açık duruyor. Grubun ucuzluğu buradan geliyor: beş grup tanımı ortam ayrımını hiç yazmıyor ve ortamı yazmamanın karşılığı her üyeye üç ortamı birden vermektir. Yalnız üretimde çalışan bir analist, ekibinin bütün kaynak türlerine üç ortamda birden eriştiği için ihtiyacının tam üç katını alır. Rol iki taraf arasında duruyor: on yedi tanım, yüz on beş kaynak bağı, yirmi üç kimlik bağı; toplam yüz otuz sekiz. Doğrudan yazımdan on dokuz bağlantı ucuz, gruptan altmış yedi bağlantı pahalı, ama aşırı yetkisi sıfır. Asıl kazancı son sütunda: yeni bir ekip üyesi geldiğinde doğrudan yazımda sekiz ayrı bağlantı kurulur, grupta ve rolde bir tane. Doğrudan yazımın maliyeti kurulumda bir kez değil, her gelişte yeniden ödenir. #### Gelen, Giden ve Geride Kalan ```js // kosum2.mjs — ayrilan kisi, geride kalan izin ve denetim kaydinda gorunen ozne import { KISI, AYRILAN, OTOMASYON, KISI_GUNLUK, ihtiyac, kabaGrup, uretec } from './kimlik.mjs'; const bul = (ad) => KISI.find((k) => k.ad === ad); const kisisel = OTOMASYON.filter((o) => o.kisisel); const bagli = new Map(kisisel.map((o) => [o.kimlik, o])); console.log('ayrilan gorev ihtiyac kaba grup izni uzerinde kosan otomasyon'); for (const ad of AYRILAN) { const k = bul(ad), o = bagli.get(ad); console.log(`${ad.padEnd(13)} ${k.gorev.padEnd(12)} ${String(ihtiyac(k).size).padEnd(8)} ` + `${String(kabaGrup(k).size).padEnd(15)} ${o ? `${o.ad} (${o.gunluk} islem/gun)` : '-'}`); } const kapanamaz = AYRILAN.filter((a) => bagli.has(a)); const duran = kapanamaz.reduce((a, x) => a + bagli.get(x).gunluk, 0); const kalan = (f) => kapanamaz.reduce((a, x) => a + f(bul(x)).size, 0); console.log(`\nkimligi kapatilamayan ${kapanamaz.length} kisi, ustunde ${duran} islem/gun kosuyor`); console.log('model silinecek baglanti acik kalirsa canli izin kapatilirsa duran islem/gun'); const satir = (ad, sil, izin) => console.log(`${ad.padEnd(19)} ${String(sil).padEnd(19)} ${String(izin).padEnd(24)} ${duran}`); satir('dogrudan kullanici', AYRILAN.reduce((a, x) => a + ihtiyac(bul(x)).size, 0), kalan(ihtiyac)); satir('grup', AYRILAN.length, kalan(kabaGrup)); satir('rol', AYRILAN.length, kalan(ihtiyac)); // Uzun omurlu kimlik bilgisi: her kimligin bir anahtari var, kisisel anahtarlar kopyalanmis const kimlikSayisi = KISI.length + OTOMASYON.filter((o) => !o.kisisel).length; const g = uretec(20260802); const yas = Array.from({ length: kimlikSayisi }, () => 45 + (g.next().value % 856)); console.log(`\nuzun omurlu anahtar: ${kimlikSayisi} kimlik + ${kisisel.length} kopya = ` + `${kimlikSayisi + kisisel.length} saklama yeri; en eski ${Math.max(...yas)} gun, ` + `365 gunden eski ${yas.filter((y) => y > 365).length}`); // Denetim kaydi: hangi satir kimin adiyla yaziliyor const otoToplam = OTOMASYON.reduce((a, o) => a + o.gunluk, 0); const kisiselToplam = kisisel.reduce((a, o) => a + o.gunluk, 0); const insanToplam = KISI.length * KISI_GUNLUK; const adTasiyan = kisiselToplam + insanToplam; console.log(`\ngunluk denetim kaydi ${otoToplam + insanToplam} satir: insan ${insanToplam}, otomasyon ${otoToplam}`); console.log(`kisi adiyla yazilan ${adTasiyan} satirin ${kisiselToplam} tanesini otomasyon uretti ` + `(%${((100 * kisiselToplam) / adTasiyan).toFixed(1)})`); console.log(`ayrilan ${kapanamaz.length} kisinin adi otuz gunde ${30 * duran} satirda gorunmeye devam eder`); ``` ``` ayrilan gorev ihtiyac kaba grup izni uzerinde kosan otomasyon toplama-1 gelistirici 8 12 olcum-sikistirma (2450 islem/gun) saha-4 nobetci 6 9 kenar-saglik-taramasi (720 islem/gun) faturalama-3 analist 3 9 - pano-2 analist 2 6 pano-yenileme (96 islem/gun) kimligi kapatilamayan 3 kisi, ustunde 3266 islem/gun kosuyor model silinecek baglanti acik kalirsa canli izin kapatilirsa duran islem/gun dogrudan kullanici 19 16 3266 grup 4 27 3266 rol 4 16 3266 uzun omurlu anahtar: 25 kimlik + 4 kopya = 29 saklama yeri; en eski 880 gun, 365 gunden eski 16 gunluk denetim kaydi 6480 satir: insan 920, otomasyon 5560 kisi adiyla yazilan 6026 satirin 5106 tanesini otomasyon uretti (%84.7) ayrilan 3 kisinin adi otuz gunde 97980 satirda gorunmeye devam eder ``` Dört kişi ayrıldı. Doğrudan yazımda on dokuz bağlantı silinmeli, grupta ve rolde dört. İkinci sütun beklenmedik olanı veriyor: dördünden üçünün kimliği kapatılamıyor, çünkü üzerinde otomasyon koşuyor. Bu üç kişinin kimliği açık kaldığı sürece doğrudan yazımda on altı, grupta yirmi yedi izin canlı kalır. Üçüncü sütun kararın öbür yüzünü veriyor. Kimlikler kapatılırsa günde üç bin iki yüz altmış altı meşru işlem durur ve bu işlerin hiçbiri ayrılan kişilerle ilgili değil. Üç modelin hiçbiri ikilemi çözmüyor, üçünde de aynı sayı durur: kimlik türünü seçmek temizlik maliyetini ve geride kalan iznin genişliğini değiştiriyor, ama bir insanın kimliğine bağlanmış makine işini yerinden oynatmıyor. Anahtar satırı yüzeyin boyunu veriyor. Yirmi beş kimliğin her birinde bir uzun ömürlü anahtar var, dördü otomasyon makinelerine kopyalanmış; toplam yirmi dokuz saklama yeri. On altı anahtar bir yıldan eski, en eskisi sekiz yüz seksen günlük — bir anahtarın ömrü, sızdığı anda ne kadar süre geçerli kalacağının üst sınırıdır. Son üç satır "kim görebiliyor" sütununu kapatıyor. Kişi adı taşıyan altı bin yirmi altı denetim satırının yüzde seksen dördünü bir insan üretmedi ve ayrılan üç kişinin adı otuz gün boyunca doksan yedi bin dokuz yüz seksen satırda görünmeye devam eder. Denetim kaydı burada yanlış cevap vermiyor; sorulan soruyu yanıtlıyor ve soru yanlış. #### Sınır, Kalan ve Daraltmanın Bedeli ```js // kosum3.mjs — sinir, kalan ve kaba grubu daraltmanin bedeli import { KISI, EKIP_TUR, GOREV_ORTAM, ORTAM, SINIR, ihtiyac, kabaGrup, capraz } from './kimlik.mjs'; const rolAdi = (k) => `${k.ekip}-${k.gorev}`; const rol = new Set(KISI.map(rolAdi)); const bolunmus = KISI.reduce((s, k) => { // her rol kendi ortamina bolunurse for (const o of GOREV_ORTAM[k.gorev]) s.add(`${rolAdi(k)}@${o}`); return s; }, new Set()); const enCokBelge = Math.max(...KISI.map((k) => EKIP_TUR[k.ekip].length)); console.log(`kurgu sinirlar: hesap basina ${SINIR.grup} grup, ${SINIR.rol} rol; kimlik basina ${SINIR.belge} politika belgesi`); console.log('tanim kullanilan kalan'); const kal = (ad, k, s) => console.log(`${ad.padEnd(25)} ${String(k).padEnd(11)} ${s - k}`); kal('grup (ekip basina bir)', new Set(KISI.map((k) => k.ekip)).size, SINIR.grup); kal('rol (ekip x gorev)', rol.size, SINIR.rol); kal('rol (ortama bolunmus)', bolunmus.size, SINIR.rol); kal('belge (en genis kimlik)', enCokBelge, SINIR.belge); const rolBasinaEkip = rol.size / new Set(KISI.map((k) => k.ekip)).size; console.log(`ekip basina ${rolBasinaEkip} rol dusuyor; rol sinirina ` + `${Math.floor((SINIR.rol - rol.size) / rolBasinaEkip)} ekip kaldi, ortama bolunmus tanimda ` + `${Math.floor((SINIR.rol - bolunmus.size) / (bolunmus.size / 5))} ekip`); // Kaba grubu en dar uyeye gore kismak: ortam kesisimi alinir console.log('\nekip uye ortak ortam uye basina kaba izin uye basina dar izin duran mesru izin'); let toplamDusen = 0, toplamKorunan = 0, toplamIhtiyac = 0; for (const e of Object.keys(EKIP_TUR)) { const uye = KISI.filter((k) => k.ekip === e); const kesisim = ORTAM.filter((o) => uye.every((k) => GOREV_ORTAM[k.gorev].includes(o))); const dar = capraz(EKIP_TUR[e], kesisim); const ist = uye.reduce((a, k) => a + ihtiyac(k).size, 0); const kor = uye.reduce((a, k) => a + [...ihtiyac(k)].filter((x) => dar.has(x)).length, 0); toplamDusen += ist - kor; toplamKorunan += kor; toplamIhtiyac += ist; console.log(`${e.padEnd(11)} ${String(uye.length).padEnd(4)} ${String(kesisim.length || '-').padEnd(12)} ` + `${String(kabaGrup(uye[0]).size).padEnd(21)} ${String(dar.size).padEnd(20)} ${ist - kor}`); } console.log(`\ntoplam: kaba grup ${KISI.reduce((a, k) => a + kabaGrup(k).size, 0)} izin veriyor, ` + `daraltilmis grup ${toplamKorunan}; ${toplamIhtiyac} mesru izinden ${toplamDusen} tanesi dusuyor ` + `(%${((100 * toplamDusen) / toplamIhtiyac).toFixed(1)})`); ``` ``` kurgu sinirlar: hesap basina 60 grup, 40 rol; kimlik basina 10 politika belgesi tanim kullanilan kalan grup (ekip basina bir) 5 55 rol (ekip x gorev) 17 23 rol (ortama bolunmus) 35 5 belge (en genis kimlik) 4 6 ekip basina 3.4 rol dusuyor; rol sinirina 6 ekip kaldi, ortama bolunmus tanimda 0 ekip ekip uye ortak ortam uye basina kaba izin uye basina dar izin duran mesru izin toplama 6 - 12 0 48 dogrulama 5 - 12 0 40 faturalama 4 - 9 0 24 saha 5 1 9 3 18 pano 3 - 6 0 12 toplam: kaba grup 231 izin veriyor, daraltilmis grup 15; 157 mesru izinden 142 tanesi dusuyor (%90.4) ``` Sınır tablosu iki ayrı hikâye anlatıyor. Grup tarafında sıkıntı yok: beş grup, elli beş yer boş. Rol tarafında on yedi rol var ve yirmi üç yer kaldı; ekip başına üç virgül dört rol düştüğüne göre altı ekip daha eklenebilir. Rolleri ortam başına bölmek — üretim yetkisini ayrı bir role koymak — tanım sayısını otuz beşe çıkarıyor ve kalan yeri beşe düşürüyor: tek başına makul görünen bir daraltma, hesabı büyümeye kapatıyor. Alt tablo daraltmanın öbür bedelini sayıyor. Kaba grubun aşırı yetkisini gruba dokunarak kapatmak, grubu en dar üyesine göre kısmak demektir; üyelerin ortak ortamı alınır. Beş ekibin dördünde ortak ortam yok — bir geliştirici geliştirme ve hazırlıkta, bir analist yalnız üretimde çalıştığı için kesişim boş kalıyor. Kaba grubun verdiği iki yüz otuz bir izin on beşe düşüyor, ama düşenlerin yüz kırk ikisi meşru ihtiyaçtı: yüzde doksan. Yetmiş dört aşırı izin grup tanımına dokunarak temizlenemez. Aşırı yetki grubun içinde değil, kaba oluşundadır; kapatmanın tek yolu grubu bölmektir ve grubu görev ekseninde böldüğümüzde elde ettiğimiz şey zaten rol modelidir. Grup ucuzdur çünkü ayrım yapmaz, rol pahalıdır çünkü ayrımı yazar, doğrudan yazım ise aynı ayrımı her kişi için yeniden yazar. #### Özet - Yirmi üç kişinin görevlerinden çıkan 157 (kim, ne) çiftini doğrudan yazım 157, kaba grup 71, rol 138 bağlantıyla kurar; yeni bir üye doğrudan yazımda 8, grupta ve rolde 1 bağlantı ister. - Grubun 86 bağlantılık ucuzluğunun karşılığı 74 aşırı izindir: etkin izin 157'den 231'e çıkar, çünkü grup ortam ayrımını hiç yazmaz. - Ayrılan dört kişiden üçünün kimliği kapatılamıyor çünkü üstünde günde 3266 işlemlik otomasyon koşuyor; kimlik açık kalırsa grupta 27, doğrudan yazımda ve rolde 16 izin canlı kalır. - Denetim kaydında kişi adı taşıyan 6026 satırın 5106'sı bir insan tarafından üretilmedi; 25 kimliğin uzun ömürlü anahtarı 29 yerde duruyor ve 16 tanesi bir yıldan eski. - Kaba grubu en dar üyesine göre kısmak aşırı yetkiyi kapatır ama 157 meşru izinden 142'sini düşürür; aşırı yetki grubun içeriğinde değil, kaba oluşundadır. #### Sonraki Adım Bu dersin bağlantıları yalnız (kim, ne) çiftini taşıyor: toplama ekibinin ölçüm deposuna erişimi var. Hangi erişim olduğu yazılmadı — okumak mı, yazmak mı, deponun kendisini kaldırmak mı. O küme yazılmadığı sürece "erişimi var" cümlesi bir şey ölçmüyor. Sonraki ders bağlantının içini açar: etki, işlem, kaynak deseni ve koşul. Aynı niyetin farklı yazımlarının gerçekte kaç işlemi kapsadığı sayılır, joker karakterin genişlettiği kapsam kalem kalem çıkarılır ve açık retin neden her zaman kazandığı gösterilir. ### Politika Yapısı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/politika-yapisi Bir politika belgesi değerlendiricisi yazılır ve aynı niyet dört ayrı yazımla ifade edilerek gerçekte kaç işlemi kapsadığı sayılır: joker karakterin açtığı kapsam kalem kalem çıkarılır, açık retin her zaman kazandığı gösterilir ve koşul ifadesinin kapsamı ne kadar daralttığı ölçülür. Önceki dersin bağlantıları "toplama ekibinin ölçüm deposuna erişimi var" diyordu ve hangi erişim olduğunu söylemiyordu. Bir bağlantı gerçekte bir işlem kümesini temsil eder, o küme yazılmadıkça bağlantı sayısı bir şey ölçmez. Politika belgesi bu kümeyi dört alanla yazar: **etki** (izin ya da ret), **işlem**, **kaynak** ve **koşul**. Bu dersin ölçüsü, yazımın gerçekte neyi kapsadığıdır. Aradaki fark yazan kişinin niyetiyle değerlendiricinin okuduğu şey arasındadır. Niyet dar olabilir; yazım geniş kalabilir ve fark hiçbir yerde uyarı üretmez, çünkü fazladan verilen izinlerin kullanılmaması bir hata değildir. Bu yüzden fark ancak sayılarak görülür. - **BI7.** Model kurgusal bölgesel ölçüm ağının yedi kaynak türünü, kırk dört işlem türünü ve kırk iki kaynak örneğini taşır. Gerçek bir servis koşturulmuyor; ölçülen şey `node` ile kurulan değerlendiricidir. - **BI8.** Politika belgesi dört alan taşır. Alan kümesi ders içinde tanımlıdır; daha zengin yazımlarda alan sayısı artar, ölçüm biçimi değişmez. - **BI9.** Joker karakter yalnız `*` ve eşleşme kuralı kod içinde tanımlıdır. Desen dili büyüdükçe kapsam da büyür; buradaki sayılar bu tek karakterin açtığı kapsamdır. - **BI10.** Yıkıcı işlem kümesi elle işaretlendi: silme fiilleri ile saklama, erişim ve ortam ayarını değiştiren fiiller. İşaretleme tartışmaya açıktır, sayılan değer ona bağlıdır. - **BI11.** Bağlam dört profile indirgendi — iç ve dış ağ, taze ve eski doğrulama. Koşul ölçümü bu dört profil üzerinden okunur. - **BI12.** Belge sırası karıştırması kendi ürettiğimiz diziyle yapıldı; tohum `31071923` koda yazılıdır ve yüz yirmi sıra denendi. #### Değerlendirici ```js // politika.mjs — politika belgesi degerlendiricisi; gercek bir servis degil, modeldir export const TUR_FIIL = { // kaynak turu -> uzerinde tanimli fiiller 'makine-kumesi': ['listele', 'oku', 'olustur', 'baslat', 'durdur', 'boyutlandir', 'sil', 'etiket-yaz'], 'ag-yapilandirmasi': ['listele', 'oku', 'kural-ekle', 'kural-sil', 'yol-yaz', 'uc-nokta-ac'], 'nesne-deposu': ['listele', 'oku', 'yaz', 'sil', 'surum-oku', 'yasam-dongusu-yaz', 'erisim-yaz'], 'olcum-deposu': ['listele', 'oku', 'yaz', 'sil', 'sorgula', 'saklama-yaz'], 'islev-paketi': ['listele', 'oku', 'yayinla', 'calistir', 'surum-sil', 'ortam-degiskeni-yaz'], 'kenar-dugum-grubu': ['listele', 'oku', 'kayit-ekle', 'kayit-sil', 'yazilim-guncelle'], 'kayit-akisi': ['listele', 'oku', 'yaz', 'tuket', 'saklama-yaz', 'sil'], }; export const ORTAM = ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']; const ORNEK = ['bolge-1', 'bolge-2']; // her tur ve ortamda iki ornek export const YIKICI = new Set(['sil', 'kural-sil', 'kayit-sil', 'surum-sil', 'erisim-yaz', 'ortam-degiskeni-yaz', 'saklama-yaz', 'yasam-dongusu-yaz', 'durdur']); export const ISLEM = Object.entries(TUR_FIIL).flatMap(([t, fs]) => fs.map((f) => `${t}:${f}`)); export const KAYNAK = Object.keys(TUR_FIIL).flatMap((t) => ORTAM.flatMap((o) => ORNEK.map((a) => ({ ad: `${t}/${o}/${a}`, tur: t, ortam: o })))); export const CIFT = ISLEM.flatMap((i) => // (islem, kaynak) evreni KAYNAK.filter((k) => k.tur === i.split(':')[0]).map((k) => ({ islem: i, kaynak: k }))); export const BAGLAM = [ // istegin baglami; elle yazildi { ad: 'ic-taze', ag: 'ic', dogrulamaYasi: 5 }, { ad: 'ic-eski', ag: 'ic', dogrulamaYasi: 240 }, { ad: 'dis-taze', ag: 'dis', dogrulamaYasi: 5 }, { ad: 'dis-eski', ag: 'dis', dogrulamaYasi: 240 }, ]; export const ISTEK = CIFT.flatMap((c) => BAGLAM.map((b) => ({ ...c, baglam: b }))); export const desen = (p, s) => // joker karakter yalnizca * new RegExp(`^${p.split('*').map((x) => x.replace(/[.+?^${}()|[\]\\]/g, '\\$&')).join('.*')}$`).test(s); const kosulTut = (k, i) => (k.ag === undefined || k.ag === i.baglam.ag) && (k.yasEnCok === undefined || i.baglam.dogrulamaYasi <= k.yasEnCok) && (k.ortam === undefined || k.ortam === i.kaynak.ortam); export const uyar = (b, i) => b.islem.some((p) => desen(p, i.islem)) && b.kaynak.some((p) => desen(p, i.kaynak.ad)) && (!b.kosul || kosulTut(b.kosul, i)); // Kural: acik ret her zaman kazanir; belge sirasi sonucu degistirmez export function degerlendir(belgeler, istek) { const uyan = belgeler.filter((b) => uyar(b, istek)); if (uyan.some((b) => b.etki === 'ret')) return 'acik-ret'; return uyan.some((b) => b.etki === 'izin') ? 'izin' : 'ortuk-ret'; } // Karsilastirma icin: ilk eslesen kazanir export function ilkEslesen(belgeler, istek) { for (const b of belgeler) if (uyar(b, istek)) return b.etki === 'ret' ? 'acik-ret' : 'izin'; return 'ortuk-ret'; } export function* uretec(tohum) { // kendi uretecimiz; tohum gorunur let x = tohum % 2147483647; for (;;) { x = (x * 48271) % 2147483647; yield x; } } ``` Değerlendirici üç sonuç üretiyor. **İzin**, eşleşen bir izin belgesi var ve eşleşen ret belgesi yok demektir. **Açık ret**, bir ret belgesinin eşleşmesidir ve eşleşen izin belgesi sayısına bakılmaksızın kazanır. **Örtük ret**, hiçbir belgenin eşleşmemesidir — yazılmamış olan yasaktır. İkinci değerlendirici karşılaştırma için duruyor: ilk eşleşen belgenin kazandığı bir kural. #### Aynı Niyetin Dört Yazımı ```js // kosum1.mjs — ayni niyet dort yazimla ifade edilir ve gercekte kac islemi kapsadigi sayilir import { ISLEM, KAYNAK, CIFT, YIKICI, uyar, BAGLAM } from './politika.mjs'; const niyet = (c) => ['oku', 'listele', 'sorgula'].includes(c.islem.split(':')[1]) && c.kaynak.tur === 'olcum-deposu' && c.kaynak.ortam === 'uretim'; const YAZIM = [ ['A islem *, kaynak *', { etki: 'izin', islem: ['*'], kaynak: ['*'] }], ['B islem olcum-deposu:*', { etki: 'izin', islem: ['olcum-deposu:*'], kaynak: ['*'] }], ['C islem *:oku *:listele *:sorgula', { etki: 'izin', islem: ['*:oku', '*:listele', '*:sorgula'], kaynak: ['olcum-deposu/*'] }], ['D islem ve kaynak tam yazilmis', { etki: 'izin', islem: ['olcum-deposu:oku', 'olcum-deposu:listele', 'olcum-deposu:sorgula'], kaynak: ['olcum-deposu/uretim/*'] }], ]; console.log(`islem turu ${ISLEM.length}, kaynak ${KAYNAK.length}, (islem, kaynak) evreni ${CIFT.length}`); console.log(`baglam ${BAGLAM.length}; niyetin gerektirdigi cift ${CIFT.filter(niyet).length}\n`); console.log('yazim kapsanan fazla yikici islem dokunulan tur'); for (const [ad, b] of YAZIM) { const k = CIFT.filter((c) => uyar(b, { ...c, baglam: BAGLAM[0] })); const fazla = k.filter((c) => !niyet(c)).length; const yikici = k.filter((c) => YIKICI.has(c.islem.split(':')[1])).length; const tur = new Set(k.map((c) => c.kaynak.tur)).size; console.log(`${ad.padEnd(34)} ${String(k.length).padEnd(9)} ${String(fazla).padEnd(6)} ` + `${String(yikici).padEnd(13)} ${tur}`); } ``` ``` islem turu 44, kaynak 42, (islem, kaynak) evreni 264 baglam 4; niyetin gerektirdigi cift 6 yazim kapsanan fazla yikici islem dokunulan tur A islem *, kaynak * 264 258 78 7 B islem olcum-deposu:* 36 30 12 1 C islem *:oku *:listele *:sorgula 18 12 0 1 D islem ve kaynak tam yazilmis 6 0 0 1 ``` Dördü de aynı niyeti karşılıyor: toplama ekibi üretimdeki ölçüm depolarını okuyabilsin. Niyetin gerektirdiği çift altı tanedir. A yazımı iki yüz altmış dördünü açıyor — evrenin tamamını — ve fazladan verilen iki yüz elli sekiz çiftin yetmiş sekizi yıkıcı bir fiile denk geliyor. Yazan kişi bunu istemedi; yalnızca alanları doldurmadı. B ile C arasındaki fark hangi alanın gevşetildiğini gösteriyor. B işlem alanını açık bırakıyor ve otuz altı çift kapsıyor; on ikisi yıkıcı, çünkü ölçüm deposunun altı fiilinden ikisi silme ve saklama ayarı yazma. C işlem alanını yazıp kaynak alanını gevşetiyor: on sekiz çift, hiç yıkıcı yok, ama üç ortamın hepsi içeride. C ile D arasındaki tek fark kaynak deseninin bir basamağıdır ve kapsam üç kat değişiyor. Sayı şunu söylüyor: işlem alanını gevşetmek yıkıcı fiil getirir, kaynak alanını gevşetmek ortam sınırını kaldırır. İkisi ayrı riskler ve ikisi ayrı yazılır. #### Joker Karakterin Açtığı Kapsam ```js // kosum2.mjs — joker karakterin actigi kapsam kalem kalem cikarilir import { ISLEM, KAYNAK, CIFT, YIKICI, desen } from './politika.mjs'; const cift = (ip, kp) => CIFT.filter((c) => desen(ip, c.islem) && desen(kp, c.kaynak.ad)).length; console.log('islem deseni eslesen islem turu bunlarin yikicisi her kaynakla cift'); for (const p of ['*', 'olcum-deposu:*', '*:oku', '*:sil', '*:*-yaz', 'olcum-deposu:oku']) { const e = ISLEM.filter((i) => desen(p, i)); console.log(`${p.padEnd(17)} ${String(e.length).padEnd(14)} ` + `${String(e.filter((i) => YIKICI.has(i.split(':')[1])).length).padEnd(18)} ${cift(p, '*')}`); } console.log('\nkaynak deseni eslesen kaynak ortam islem deseni olcum-deposu:* ile cift'); for (const p of ['*', '*/uretim/*', 'olcum-deposu/*', 'olcum-deposu/uretim/*']) { const e = KAYNAK.filter((k) => desen(p, k.ad)); console.log(`${p.padEnd(22)} ${String(e.length).padEnd(15)} ${String(new Set(e.map((k) => k.ortam)).size).padEnd(6)} ` + `${cift('olcum-deposu:*', p)}`); } console.log('\n"olcum-deposu:*" kalem kalem:'); console.log(' ' + ISLEM.filter((i) => desen('olcum-deposu:*', i)) .map((i) => `${i.split(':')[1]}${YIKICI.has(i.split(':')[1]) ? ' (yikici)' : ''}`).join(', ')); const tam = cift('olcum-deposu:oku', 'olcum-deposu/uretim/*'); console.log('\ntam yazima gore kat:'); for (const [ip, kp] of [['olcum-deposu:oku', 'olcum-deposu/uretim/*'], ['olcum-deposu:oku', 'olcum-deposu/*'], ['olcum-deposu:*', 'olcum-deposu/uretim/*'], ['olcum-deposu:*', 'olcum-deposu/*'], ['*', '*']]) { console.log(` ${ip.padEnd(17)} ${kp.padEnd(22)} cift ${String(cift(ip, kp)).padEnd(4)} kat ${cift(ip, kp) / tam}`); } ``` ``` islem deseni eslesen islem turu bunlarin yikicisi her kaynakla cift * 44 13 264 olcum-deposu:* 6 2 36 *:oku 7 0 42 *:sil 4 4 24 *:*-yaz 7 5 42 olcum-deposu:oku 1 0 6 kaynak deseni eslesen kaynak ortam islem deseni olcum-deposu:* ile cift * 42 3 36 */uretim/* 14 1 12 olcum-deposu/* 6 3 36 olcum-deposu/uretim/* 2 1 12 "olcum-deposu:*" kalem kalem: listele, oku, yaz, sil (yikici), sorgula, saklama-yaz (yikici) tam yazima gore kat: olcum-deposu:oku olcum-deposu/uretim/* cift 2 kat 1 olcum-deposu:oku olcum-deposu/* cift 6 kat 3 olcum-deposu:* olcum-deposu/uretim/* cift 12 kat 6 olcum-deposu:* olcum-deposu/* cift 36 kat 18 * * cift 264 kat 132 ``` Tek başına yazılan bir yıldız kırk dört işlem türüne denk geliyor ve bunların on üçü yıkıcı. `olcum-deposu:*` altı fiil demek ve kalem kalem açılınca ikisinin silme ile saklama ayarı yazma olduğu görünüyor — ikisi de "okuma izni veriyorum" diyen birinin aklında olmayan fiiller. Desen metni beş karakter uzunluğunda, açtığı kapsam altı kat. Son tablo iki alanın çarpım gibi davrandığını gösteriyor. Tam yazılmış bir izin iki çift kapsıyor. Kaynak desenindeki ortam basamağını yıldıza çevirmek üç kat, işlem desenindeki fiili yıldıza çevirmek altı kat, ikisi birden on sekiz kat açıyor. Her iki alanı da tek yıldıza indirmek yüz otuz iki kat. Bu, bir politika belgesini okurken kaç yıldız olduğunu saymanın neden yeterli olmadığını söylüyor: yıldızın hangi basamakta durduğu, kaç tane olduğundan daha belirleyici. #### Açık Ret ve Koşul ```js // kosum3.mjs — acik ret her zaman kazanir; kosul kapsami ne kadar daraltiyor import { ISTEK, degerlendir, ilkEslesen, uyar, uretec } from './politika.mjs'; const BELGE = [ { ad: 'p1-okuma', etki: 'izin', islem: ['*:oku', '*:listele', '*:sorgula'], kaynak: ['*'] }, { ad: 'p2-yazma', etki: 'izin', islem: ['olcum-deposu:yaz', 'kayit-akisi:yaz'], kaynak: ['*/hazirlik/*', '*/gelistirme/*'] }, { ad: 'p3-bakim', etki: 'izin', islem: ['*'], kaynak: ['makine-kumesi/*'] }, { ad: 'p4-silme-yasak', etki: 'ret', islem: ['*:sil', '*:kural-sil', '*:kayit-sil', '*:surum-sil'], kaynak: ['*/uretim/*'] }, { ad: 'p5-dis-ag-yasak', etki: 'ret', islem: ['*'], kaynak: ['*/uretim/*'], kosul: { ag: 'dis' } }, ]; const say = (bs, f = degerlendir) => ISTEK.reduce((a, i) => (a[f(bs, i)]++, a), { izin: 0, 'acik-ret': 0, 'ortuk-ret': 0 }); console.log(`istek evreni ${ISTEK.length} = 264 (islem, kaynak) x 4 baglam\n`); console.log('belge kumesi izin acik ret ortuk ret'); const temel = say(BELGE); console.log(`${'bes belge (tam kume)'.padEnd(28)} ${String(temel.izin).padEnd(6)} ` + `${String(temel['acik-ret']).padEnd(9)} ${temel['ortuk-ret']}`); const cakisan = ISTEK.filter((i) => BELGE.some((b) => b.etki === 'izin' && uyar(b, i)) && BELGE.some((b) => b.etki === 'ret' && uyar(b, i))).length; console.log(`hem izin hem ret belgesine uyan istek: ${cakisan} — hepsinde ret kazaniyor`); console.log('\nbelge cikarilinca izin acik ret ortuk ret'); for (const ad of ['p4-silme-yasak', 'p5-dis-ag-yasak']) { const s = say(BELGE.filter((b) => b.ad !== ad)); console.log(`${(ad + ' yok').padEnd(32)} ${String(s.izin).padEnd(6)} ${String(s['acik-ret']).padEnd(9)} ${s['ortuk-ret']}`); } const dar = BELGE.map((b) => (b.ad === 'p1-okuma' ? { ...b, kosul: { yasEnCok: 60 } } : b)); const duran = ISTEK.filter((i) => degerlendir(BELGE, i) === 'izin' && degerlendir(dar, i) !== 'izin'); console.log(`p1'e "dogrulama yasi en cok 60 dk" kosulu eklenince izin ${say(dar).izin}; duran ${duran.length} istek, ` + `fiilleri: ${[...new Set(duran.map((i) => i.islem.split(':')[1]))].join(', ')}`); const g = uretec(31071923); // belge sirasi kendi uretecimizle karistirilir const karistir = (a) => { const c = [...a]; for (let i = c.length - 1; i > 0; i--) { const j = g.next().value % (i + 1); [c[i], c[j]] = [c[j], c[i]]; } return c; }; const temelIlk = ISTEK.map((i) => ilkEslesen(BELGE, i)); let farkA = 0, farkB = 0; for (let n = 0; n < 120; n++) { const s = karistir(BELGE); ISTEK.forEach((i, x) => { if (degerlendir(s, i) !== degerlendir(BELGE, i)) farkA++; if (ilkEslesen(s, i) !== temelIlk[x]) farkB++; }); } console.log(`\n120 karisik sirada, ${ISTEK.length} istek:`); console.log(` acik ret kazanir kurali sonucu degisen ${farkA}`); console.log(` ilk eslesen kazanir sonucu degisen ${farkB}`); ``` ``` istek evreni 1056 = 264 (islem, kaynak) x 4 baglam belge kumesi izin acik ret ortuk ret bes belge (tam kume) 448 204 404 hem izin hem ret belgesine uyan istek: 88 — hepsinde ret kazaniyor belge cikarilinca izin acik ret ortuk ret p4-silme-yasak yok 452 176 428 p5-dis-ag-yasak yok 528 56 472 p1'e "dogrulama yasi en cok 60 dk" kosulu eklenince izin 318; duran 130 istek, fiilleri: listele, oku, sorgula 120 karisik sirada, 1056 istek: acik ret kazanir kurali sonucu degisen 0 ilk eslesen kazanir sonucu degisen 5588 ``` Bin elli altı isteğin dört yüz kırk sekizi izinli, iki yüz dördü açıkça reddedilmiş, dört yüz dördü hiçbir belgeye uymadığı için örtük olarak reddedilmiş. Seksen sekiz istek hem bir izin hem bir ret belgesine uyuyor ve hepsinde ret kazanıyor. Açık retin anlamı budur: izin belgesi kaç tane olursa olsun, kaç yıldız taşırsa taşısın, tek bir ret belgesi onu geçersiz kılar. Belge çıkarma satırları açık retin ne kadarının gerçekten iş gördüğünü ayırıyor. `p4` kaldırılınca açık ret iki yüz dörtten yüz yetmiş altıya iniyor — yirmi sekiz istek — ama izin yalnız dört artıyor. Kalan yirmi dört istek zaten örtük rete düşüyordu, çünkü onları açan bir izin belgesi yoktu. `p4` yirmi sekiz isteği reddediyor görünse de gerçekte dört isteği durduruyor. `p5` için tablo başka türlü: yüz kırk sekiz açık retin seksen tanesi kaldırıldığında izne dönüşüyor. İki ret belgesi aynı görünüyor, taşıdıkları yük beş kat farklı. Koşul satırı daraltmanın bedelini veriyor. `p1`'e doğrulama yaşı koşulu eklenince izinli istek dört yüz kırk sekizden üç yüz on sekize iniyor; duran yüz otuz isteğin fiilleri okuma, listeleme ve sorgulama — hiçbiri yıkıcı değil. Koşul yıkıcı bir işlemi durdurmadı; eski doğrulamayla gelen meşru okumaları durdurdu. Koşulun kazancı başka bir sütunda aranmalı, çünkü bu sütunda yalnız maliyeti görünüyor. Son iki satır sıranın önemini ölçüyor. Yüz yirmi karışık sırada bin elli altı istek yeniden değerlendirildi: açık ret kuralında sonucu değişen istek sıfır. İlk eşleşen kuralında beş bin beş yüz seksen sekiz — yüz yirmi altı bin yedi yüz yirmi değerlendirmenin yaklaşık yüzde dördü. Açık retin bir üstünlüğü de buradadır: sonuç belgelerin yazılma sırasına bağlı değildir, dolayısıyla iki ekip birbirinden habersiz belge yazdığında sonuç ikisinin de öngörebileceği şeydir. #### Özet - 44 işlem türü ve 42 kaynak 264 (işlem, kaynak) çifti kuruyor; altı çiftlik bir niyet dört ayrı yazımla 264, 36, 18 ve 6 çift kapsıyor. - İşlem alanını gevşetmek yıkıcı fiil getiriyor (B yazımında 12 çift), kaynak alanını gevşetmek ortam sınırını kaldırıyor (C ile D arasında üç kat); ikisi ayrı risktir. - Yıldızın hangi basamakta durduğu sayısından belirleyici: ortam basamağı üç kat, fiil basamağı altı kat, ikisi birden 18 kat, tek yıldız 132 kat açıyor. - 88 istek hem izin hem ret belgesine uyuyor ve hepsinde ret kazanıyor; 120 karışık sırada açık ret kuralında değişen sonuç 0, ilk eşleşen kuralında 5588. - İki ret belgesi aynı görünse de yükü farklı: `p4` 28 isteği reddediyor ama yalnız 4'ünü durduruyor, `p5`'in 148 retinin 80'i gerçek engeldir. - `p1`'e eklenen koşul izinli isteği 448'den 318'e indiriyor; duran 130 isteğin hepsi meşru okuma, hiçbiri yıkıcı değil. #### Sonraki Adım Bu dersin beş belgesi tek yerde duruyordu ve hepsi bir özneye bağlıydı. Kaynağın kendisi de politika taşıyabilir: deponun üstüne yazılan bir belge, ona kimin erişebileceğini kaynak tarafından söyler. O zaman bir istek iki ayrı belge kümesinden geçer ve sonuç ikisinin kesişimidir. Sonraki ders bu iki yönü birlikte değerlendirir: kaç istek yalnız birinde izinli olduğu için reddediliyor, hesap sınırı aşıldığında kaynak temelli politikanın neden zorunlu hâle geldiği ve bir erişimin neden reddedildiğini bulmanın kaç belgeye bakmayı gerektirdiği sayılır. ### Kimlik ve Kaynak Temelli Politikalar Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/kimlik-ve-kaynak-temelli-politikalar Aynı erişim isteği iki ayrı politika kümesinden geçirilir ve kesişimi hesaplanır: kaç istek yalnız bir yönde izinli olduğu için reddediliyor, hesap sınırı aşıldığında kaynak temelli politikanın neden zorunlu olduğu ve bir retin nedenini bulmanın kaç belge okumayı gerektirdiği sayılır. Önceki dersin beş belgesi tek bir yerde duruyordu ve hepsi bir özneye bağlıydı. Kaynağın kendisi de politika taşıyabilir: deponun üstüne yazılan bir belge, ona kimin erişebileceğini kaynak tarafından söyler. İki yön aynı soruya iki ayrı yerden cevap verir — biri "bu özne nereye erişebilir", öbürü "bu kaynağa kimler erişebilir" — ve bir istek ikisinden birden geçer. İki yönün var olma nedeni farklıdır. Kimlik temelli belge özneyi yöneten ekibin elindedir, kaynak temelli belge kaynağı işletenin. Aynı hesabın içinde ikisi birbirinin yerine geçebilir, hesap sınırı aşıldığında geçemez. Bu dersin ölçüsü kesişimin boyu ve o kesişimi okumanın maliyetidir. - **BI13.** Model sekiz özne, beş fiil, yirmi bir kaynak ve üç hesap taşır. Gerçek bir hesap koşturulmuyor; ölçülen şey `node` ile kurulan modeldir. - **BI14.** Değerlendirme kuralı ders içinde tanımlıdır: aynı hesapta bir yönün izin vermesi yeterli, hesap sınırı aşıldığında iki yönün de izin vermesi gerekli, açık ret her iki yönde de kazanır. - **BI15.** On bir kimlik temelli, altı kaynak temelli belge elle yazıldı. Sayılar bu kümeye bağlıdır; ölçüm biçimi değildir. - **BI16.** Otuz günlük kullanım izi elle yazıldı ve ortam ayrımı taşımaz — izde görünen bir üçlü üç ortamda da meşru sayılır. Kullanılmayan izin sayısı bu yüzden bir alt sınırdır. - **BI17.** "Bakılacak belge" sayısı özneye bağlı belge, kaynağa uyan belge ve hesap kuralının toplamıdır. Gerçekte devralınan belgeler sayıyı büyütür; ölçülen değer alt sınırdır. - **BI18.** Kuruluş yapısı üç hesaba indirgendi; hesapların birbirini kapsaması modele girmedi. #### İki Yön ```js // yon.mjs — iki degerlendirme yonu; gercek bir hesap degil, node ile kurulan modeldir export const FIIL = ['oku', 'listele', 'yaz', 'sil', 'yapilandir']; const ORTAM = ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']; export const TUR_HESAP = { // kaynak turu hangi hesapta duruyor 'olcum-deposu': 'hesap-olcum', 'kayit-akisi': 'hesap-olcum', 'kenar-dugum-grubu': 'hesap-olcum', 'nesne-deposu': 'hesap-analitik', 'islev-paketi': 'hesap-analitik', 'makine-kumesi': 'hesap-ortak', 'ag-yapilandirmasi': 'hesap-ortak', }; export const OZNE_HESAP = { 'toplama-hizmeti': 'hesap-olcum', 'dogrulama-hizmeti': 'hesap-olcum', 'kenar-toplayici': 'hesap-olcum', 'analitik-is': 'hesap-analitik', 'pano-okuyucu': 'hesap-analitik', 'faturalama-is': 'hesap-ortak', 'saha-bakim': 'hesap-ortak', 'yedek-dogrulama': 'hesap-ortak', }; export const OZNE = Object.keys(OZNE_HESAP); export const KAYNAK = Object.keys(TUR_HESAP).flatMap((t) => ORTAM.map((o) => ({ ad: `${t}/${o}`, tur: t, hesap: TUR_HESAP[t] }))); export const ISTEK = OZNE.flatMap((o) => FIIL.flatMap((f) => KAYNAK.map((k) => ({ ozne: o, fiil: f, kaynak: k })))); const OKU = ['oku', 'listele'], OKU_YAZ = ['oku', 'listele', 'yaz']; const K = (ad, ozne, etki, fiil, kaynak) => ({ ad, ozne, etki, fiil, kaynak }); const R = (ad, kaynak, etki, ozne, fiil) => ({ ad, kaynak, etki, ozne, fiil }); export const KIMLIK_BELGE = [ // ozneye bagli: nerede ne yapabilir K('k1', 'toplama-hizmeti', 'izin', OKU_YAZ, ['olcum-deposu/*', 'kayit-akisi/*']), K('k2', 'toplama-hizmeti', 'ret', ['sil'], ['*']), K('k3', 'dogrulama-hizmeti', 'izin', OKU, ['*']), K('k4', 'kenar-toplayici', 'izin', OKU_YAZ, ['kenar-dugum-grubu/*', 'kayit-akisi/*']), K('k5', 'analitik-is', 'izin', OKU, ['olcum-deposu/*', 'nesne-deposu/*']), K('k6', 'analitik-is', 'izin', ['yaz'], ['nesne-deposu/hazirlik', 'nesne-deposu/gelistirme']), K('k7', 'pano-okuyucu', 'izin', OKU, ['olcum-deposu/*', 'kayit-akisi/*']), K('k8', 'faturalama-is', 'izin', OKU, ['olcum-deposu/*', 'nesne-deposu/*', 'kayit-akisi/*']), K('k9', 'saha-bakim', 'izin', [...OKU_YAZ, 'yapilandir'], ['makine-kumesi/*', 'ag-yapilandirmasi/*', 'kenar-dugum-grubu/*']), K('k10', 'saha-bakim', 'ret', ['sil'], ['*/uretim']), K('k11', 'yedek-dogrulama', 'izin', OKU, ['nesne-deposu/*', 'olcum-deposu/*']), ]; export const KAYNAK_BELGE = [ // kaynaga bagli: kim ne yapabilir R('r1', ['olcum-deposu/*'], 'izin', ['analitik-is', 'faturalama-is'], OKU), R('r2', ['nesne-deposu/*'], 'izin', ['*'], OKU), R('r3', ['kayit-akisi/*'], 'izin', ['toplama-hizmeti', 'kenar-toplayici'], OKU_YAZ), R('r4', ['makine-kumesi/*', 'ag-yapilandirmasi/*'], 'izin', ['saha-bakim'], [...OKU_YAZ, 'yapilandir']), R('r5', ['*/uretim'], 'ret', ['pano-okuyucu'], ['yaz', 'sil', 'yapilandir']), R('r6', ['kenar-dugum-grubu/*'], 'izin', ['kenar-toplayici', 'saha-bakim'], OKU_YAZ), ]; // Otuz gunluk kullanim izi: (ozne, fiil, kaynak turu); elle yazildi, ortam ayrimi tasimaz export const IZ = new Set([ ['toplama-hizmeti', OKU_YAZ, ['olcum-deposu', 'kayit-akisi']], ['dogrulama-hizmeti', ['oku'], ['olcum-deposu', 'kayit-akisi', 'makine-kumesi']], ['kenar-toplayici', ['oku', 'yaz'], ['kenar-dugum-grubu', 'kayit-akisi']], ['analitik-is', OKU, ['olcum-deposu', 'nesne-deposu']], ['pano-okuyucu', OKU, ['olcum-deposu', 'kayit-akisi']], ['faturalama-is', ['oku'], ['olcum-deposu', 'nesne-deposu', 'kayit-akisi']], ['saha-bakim', ['oku', 'yaz', 'yapilandir'], ['makine-kumesi', 'ag-yapilandirmasi']], ['yedek-dogrulama', ['oku'], ['nesne-deposu', 'olcum-deposu']], ].flatMap(([o, fs, ts]) => fs.flatMap((f) => ts.map((t) => `${o}|${f}|${t}`)))); export const izde = (i) => IZ.has(`${i.ozne}|${i.fiil}|${i.kaynak.tur}`); export const desen = (p, s) => new RegExp(`^${p.split('*').map((x) => x.replace(/[.+?^${}()|[\]\\]/g, '\\$&')).join('.*')}$`).test(s); export const kimlikBelgeleri = (i, kb = KIMLIK_BELGE) => kb.filter((b) => b.ozne === i.ozne); export const kaynakBelgeleri = (i, rb = KAYNAK_BELGE) => rb.filter((b) => b.kaynak.some((p) => desen(p, i.kaynak.ad))); const uyar = (b, i) => b.fiil.includes(i.fiil) && b.kaynak.some((p) => desen(p, i.kaynak.ad)) && (typeof b.ozne === 'string' ? b.ozne === i.ozne : b.ozne.includes('*') || b.ozne.includes(i.ozne)); export function yon(belgeler, i) { // bir yonun sonucu const u = belgeler.filter((b) => uyar(b, i)); if (u.some((b) => b.etki === 'ret')) return 'acik-ret'; return u.some((b) => b.etki === 'izin') ? 'izin' : 'yok'; } // Model kurali: ayni hesapta bir yon yeter, hesap sinirinda iki yon de izin vermeli export function degerlendir(i, kb = KIMLIK_BELGE, rb = KAYNAK_BELGE) { const a = yon(kimlikBelgeleri(i, kb), i), b = yon(kaynakBelgeleri(i, rb), i); if (a === 'acik-ret' || b === 'acik-ret') return 'acik-ret'; const ayni = OZNE_HESAP[i.ozne] === i.kaynak.hesap; return (ayni ? a === 'izin' || b === 'izin' : a === 'izin' && b === 'izin') ? 'izin' : 'ortuk-ret'; } ``` İki belge türünün alanları aynı, taşıdıkları liste farklı: kimlik temelli belge bir özneye bağlıdır ve kaynak deseni taşır, kaynak temelli belge bir kaynağa bağlıdır ve özne listesi taşır. `r2` belgesindeki `*` özne listesi bu farkın en görünür yeri — kaynak, kendisine kimin erişebileceğini adıyla saymak yerine hepsini açabiliyor. #### Kesişim ```js // kosum1.mjs — ayni istek iki yonden gecirilir ve kesisim hesaplanir import { ISTEK, OZNE, KAYNAK, FIIL, OZNE_HESAP, KIMLIK_BELGE, KAYNAK_BELGE, kimlikBelgeleri, kaynakBelgeleri, yon, degerlendir } from './yon.mjs'; const ayniHesap = (i) => OZNE_HESAP[i.ozne] === i.kaynak.hesap; const yonler = ISTEK.map((i) => ({ i, a: yon(kimlikBelgeleri(i), i), b: yon(kaynakBelgeleri(i), i), ayni: ayniHesap(i), sonuc: degerlendir(i) })); console.log(`${OZNE.length} ozne x ${FIIL.length} fiil x ${KAYNAK.length} kaynak = ${ISTEK.length} istek`); console.log(`kimlik temelli belge ${KIMLIK_BELGE.length}, kaynak temelli belge ${KAYNAK_BELGE.length}`); console.log(`ayni hesap ${yonler.filter((y) => y.ayni).length}, hesap sinirini asan ${yonler.filter((y) => !y.ayni).length}\n`); const say = (f) => yonler.filter(f).length; console.log('iki yonun kesisimi ayni hesap hesap siniri izinli sonuc'); const satir = (ad, f) => console.log(`${ad.padEnd(25)} ${String(say((y) => y.ayni && f(y))).padEnd(11)} ` + `${String(say((y) => !y.ayni && f(y))).padEnd(13)} ${say((y) => f(y) && y.sonuc === 'izin')}`); satir('yalniz kimlik yonu izin', (y) => y.a === 'izin' && y.b !== 'izin' && y.b !== 'acik-ret'); satir('yalniz kaynak yonu izin', (y) => y.b === 'izin' && y.a !== 'izin' && y.a !== 'acik-ret'); satir('iki yon de izin', (y) => y.a === 'izin' && y.b === 'izin'); satir('hicbir yon izin vermiyor', (y) => y.a !== 'izin' && y.b !== 'izin'); satir('en az bir yonde acik ret', (y) => y.a === 'acik-ret' || y.b === 'acik-ret'); const s = { izin: 0, 'acik-ret': 0, 'ortuk-ret': 0 }; for (const y of yonler) s[y.sonuc]++; console.log(`\nsonuc: izin ${s.izin}, acik ret ${s['acik-ret']}, ortuk ret ${s['ortuk-ret']}`); const tekYonYeterdi = say((y) => y.sonuc !== 'izin' && (y.a === 'izin' || y.b === 'izin') && y.a !== 'acik-ret' && y.b !== 'acik-ret'); console.log(`bir yonde izinli oldugu halde reddedilen: ${tekYonYeterdi} istek — hepsi hesap sinirini asiyor`); ``` ``` 8 ozne x 5 fiil x 21 kaynak = 840 istek kimlik temelli belge 11, kaynak temelli belge 6 ayni hesap 285, hesap sinirini asan 555 iki yonun kesisimi ayni hesap hesap siniri izinli sonuc yalniz kimlik yonu izin 29 45 29 yalniz kaynak yonu izin 6 18 6 iki yon de izin 57 39 96 hicbir yon izin vermiyor 193 453 0 en az bir yonde acik ret 17 32 0 sonuc: izin 131, acik ret 49, ortuk ret 660 bir yonde izinli oldugu halde reddedilen: 63 istek — hepsi hesap sinirini asiyor ``` Sekiz yüz kırk isteğin yüz otuz biri izinli. İlk iki satır aynı hesapla hesap sınırının neden ayrı sütun olduğunu gösteriyor: aynı hesapta yalnız kimlik yönünde izinli yirmi dokuz istek var ve yirmi dokuzu izinli sonuçlanıyor, yalnız kaynak yönünde izinli altı istek de öyle. Hesap sınırında aynı satırlar kırk beş ve on sekiz, ama izinli sonuç sıfır. Son satır bunu tek sayıya indiriyor: altmış üç istek bir yönde açıkça izinli olduğu hâlde reddediliyor. Birileri gerçekten bir belge yazdı, belge eşleşiyor, ama karşı yön yazılmadığı için erişim olmuyor. Hesap sınırının yaptığı iş budur — bir yönün yazılmasını yeterli olmaktan çıkarıp iki tarafın anlaşmasını zorunlu kılar. #### Hesap Sınırı ```js // kosum2.mjs — hesap siniri: kaynak temelli belge ne zaman zorunlu oluyor import { ISTEK, KAYNAK_BELGE, KIMLIK_BELGE, TUR_HESAP, OZNE_HESAP, OZNE, desen, kimlikBelgeleri, yon, degerlendir, izde, IZ } from './yon.mjs'; const disHesap = ISTEK.filter((i) => OZNE_HESAP[i.ozne] !== i.kaynak.hesap); console.log('kaynak turu hesap izin veren belge sinir asan istek izin kimlik izinli ama ret'); for (const t of Object.keys(TUR_HESAP)) { const d = disHesap.filter((i) => i.kaynak.tur === t); const belge = KAYNAK_BELGE.filter((b) => b.etki === 'izin' && b.kaynak.some((p) => desen(p, `${t}/uretim`))).length; const izin = d.filter((i) => degerlendir(i) === 'izin').length; const kesik = d.filter((i) => degerlendir(i) !== 'izin' && yon(kimlikBelgeleri(i), i) === 'izin').length; console.log(`${t.padEnd(18)} ${TUR_HESAP[t].padEnd(15)} ${String(belge).padEnd(17)} ${String(d.length).padEnd(17)} ` + `${String(izin).padEnd(5)} ${kesik}`); } const kesim = (kb, rb) => ISTEK.filter((i) => degerlendir(i, kb, rb) === 'izin'); const mesru = (l) => l.filter(izde).length; const tam = kesim(KIMLIK_BELGE, KAYNAK_BELGE); console.log(`\nizinli istek ${tam.length}; izde gorunen ${mesru(tam)}, kullanilmayan izin ${tam.length - mesru(tam)}`); console.log(`iz ${IZ.size} (ozne, fiil, tur) uclusu tasiyor\n`); // Kaynak temelli belgeyi daraltmanin uc kademesi const r2Dar = KAYNAK_BELGE.map((b) => (b.ad === 'r2' ? { ...b, ozne: OZNE.filter((o) => [...IZ].some((k) => k.startsWith(`${o}|`) && k.endsWith('|nesne-deposu'))) } : b)); console.log('kaynak temelli belge kumesi izin izde gorunen duran mesru is'); for (const [ad, rb] of [['degismeden (r2 ozne *)', KAYNAK_BELGE], ['r2 ozne listesi ize gore', r2Dar], ['r2 kaldirildi', KAYNAK_BELGE.filter((b) => b.ad !== 'r2')], ['hicbiri yok', []]]) { const k = kesim(KIMLIK_BELGE, rb); console.log(`${ad.padEnd(34)} ${String(k.length).padEnd(5)} ${String(mesru(k)).padEnd(13)} ${mesru(tam) - mesru(k)}`); } ``` ``` kaynak turu hesap izin veren belge sinir asan istek izin kimlik izinli ama ret olcum-deposu hesap-olcum 1 75 12 12 kayit-akisi hesap-olcum 1 75 0 12 kenar-dugum-grubu hesap-olcum 1 75 9 3 nesne-deposu hesap-analitik 1 90 18 0 islev-paketi hesap-analitik 0 90 0 6 makine-kumesi hesap-ortak 1 75 0 6 ag-yapilandirmasi hesap-ortak 1 75 0 6 izinli istek 131; izde gorunen 75, kullanilmayan izin 56 iz 32 (ozne, fiil, tur) uclusu tasiyor kaynak temelli belge kumesi izin izde gorunen duran mesru is degismeden (r2 ozne *) 131 75 0 r2 ozne listesi ize gore 119 75 0 r2 kaldirildi 107 69 6 hicbiri yok 86 60 15 ``` `islev-paketi` satırı kuralı en yalın biçimde gösteriyor: bu türe bağlı izin veren bir kaynak belgesi yok, dolayısıyla hesap sınırını aşan doksan isteğin hepsi reddediliyor ve altısı kimlik tarafında yazılmış izinlere sahip. O altı izin bir yerde duruyor, bakımı yapılıyor, denetimde görünüyor ve hiçbir işe yaramıyor. `kayit-akisi` satırında bir izin belgesi var ama saydığı iki özne aynı hesapta olduğu için sınır aşan yetmiş beş isteğin hiçbirine yaramıyor. Alt tablo daraltmanın kademelerini veriyor. `r2` belgesinin `*` özne listesi otuz günlük izde görünen öznelerle değiştirilince izinli istek yüz otuz birden yüz on dokuza iniyor ve duran meşru iş sıfır: on iki iznin tamamı kullanılmayan izindi. `r2` tamamen kaldırılınca izin yüz yediye düşüyor ve altı meşru iş duruyor; bütün kaynak temelli belgeler kaldırılırsa izin seksen altıya, duran meşru iş on beşe çıkıyor. Daraltmanın ilk kademesi bedava, ikincisi değil. #### Neden Reddedildi ```js // kosum3.mjs — bir erisimin neden reddedildigini bulmak kac belgeye bakmayi gerektiriyor import { ISTEK, OZNE_HESAP, kimlikBelgeleri, kaynakBelgeleri, yon, degerlendir } from './yon.mjs'; const neden = (i) => { const a = yon(kimlikBelgeleri(i), i), b = yon(kaynakBelgeleri(i), i); if (a === 'acik-ret') return 'kimlik yonunde acik ret'; if (b === 'acik-ret') return 'kaynak yonunde acik ret'; if (a === 'izin' || b === 'izin') return 'hesap siniri: tek yon izin veriyor'; return 'iki yonde de izin yok'; }; const ret = ISTEK.filter((i) => degerlendir(i) !== 'izin'); const belge = (i) => kimlikBelgeleri(i).length + kaynakBelgeleri(i).length + 1; // +1: hesap kurali const ort = (l, f) => (l.reduce((a, x) => a + f(x), 0) / l.length).toFixed(1); console.log(`reddedilen ${ret.length} istek; bakilacak belge = ozneye bagli + kaynaga uyan + hesap kurali\n`); console.log('ret nedeni istek belge ortalama en cok'); for (const n of ['kimlik yonunde acik ret', 'kaynak yonunde acik ret', 'hesap siniri: tek yon izin veriyor', 'iki yonde de izin yok']) { const l = ret.filter((i) => neden(i) === n); console.log(`${n.padEnd(35)} ${String(l.length).padEnd(6)} ${String(ort(l, belge)).padEnd(15)} ` + `${Math.max(...l.map(belge))}`); } console.log(`${'toplam'.padEnd(35)} ${String(ret.length).padEnd(6)} ${String(ort(ret, belge)).padEnd(15)} ` + `${Math.max(...ret.map(belge))}`); console.log(`tek yon okunsaydi (yalniz kimlik): ortalama ${ort(ret, (i) => kimlikBelgeleri(i).length)} belge`); // Tek yone bakan bir okuyucu kac istekte yanlis cevap verir const yalniz = (i) => (yon(kimlikBelgeleri(i), i) === 'izin' ? 'izin' : 'ret'); const gercek = (i) => (degerlendir(i) === 'izin' ? 'izin' : 'ret'); const yanlis = ISTEK.filter((i) => yalniz(i) !== gercek(i)); console.log(`\nyalniz kimlik yonune bakan okuyucu ${ISTEK.length} istegin ${yanlis.length} tanesinde yanilir`); console.log(`bunlarin ${yanlis.filter((i) => OZNE_HESAP[i.ozne] !== i.kaynak.hesap).length} tanesi hesap sinirini asiyor`); const aralik = (f) => { const v = ISTEK.map(f); return `${Math.min(...v)}-${Math.max(...v)}`; }; console.log(`ozneye bagli belge ${aralik((i) => kimlikBelgeleri(i).length)}, ` + `kaynaga uyan belge ${aralik((i) => kaynakBelgeleri(i).length)}`); ``` ``` reddedilen 709 istek; bakilacak belge = ozneye bagli + kaynaga uyan + hesap kurali ret nedeni istek belge ortalama en cok kimlik yonunde acik ret 28 4.4 5 kaynak yonunde acik ret 21 3.9 4 hesap siniri: tek yon izin veriyor 63 3.5 5 iki yonde de izin yok 597 3.5 5 toplam 709 3.5 5 tek yon okunsaydi (yalniz kimlik): ortalama 1.4 belge yalniz kimlik yonune bakan okuyucu 840 istegin 51 tanesinde yanilir bunlarin 45 tanesi hesap sinirini asiyor ozneye bagli belge 1-2, kaynaga uyan belge 0-2 ``` Bir retin nedenini bulmak ortalama üç buçuk belge okumayı gerektiriyor, en kötü durumda beş. Sayının küçük olmasının nedeni modelin küçük olmasıdır; asıl bilgi oranda. Tek yön okunsaydı ortalama bir virgül dört belgeye bakılacaktı: ikinci yönü eklemek okunacak belgeyi iki buçuk kat artırıyor ve bu artış her ret sorgusunda ödenir. Bedelin karşılığı son iki satırda. Yalnız kimlik yönüne bakan bir okuyucu sekiz yüz kırk isteğin elli birinde yanlış cevap verir — hepsinde "izinli" der, oysa istek reddedilir. Kırk beşinin nedeni hesap sınırıdır, kalan altısında kaynak yönünde bir açık ret vardır. Belge doğru okunmuştur; yanlış olan tek belgeye bakmaktır. #### Özet - 840 isteğin 131'i izinli; 285 istek aynı hesapta, 555'i hesap sınırını aşıyor. - 63 istek bir yönde açıkça izinli olduğu hâlde reddediliyor ve hepsi hesap sınırını aşıyor; aynı hesapta bu sayı sıfırdır, çünkü orada bir yön yeter. - `islev-paketi` türünde izin veren kaynak belgesi yok: sınır aşan 90 isteğin tamamı reddediliyor ve 6 kimlik temelli izin hiçbir işe yaramadan duruyor. - İzinli 131 isteğin 75'i izde görünüyor; `r2`'nin `*` özne listesini ize göre yazmak 12 kullanılmayan izni kapatıyor ve hiçbir meşru işi durdurmuyor. - İkinci kademe bedava değil: `r2` kaldırılınca 6, bütün kaynak temelli belgeler kaldırılınca 15 meşru iş duruyor. - Bir retin nedenini bulmak ortalama 3,5 belge ister, tek yön okunsaydı 1,4; yalnız kimlik yönüne bakan okuyucu 840 isteğin 51'inde yanılır. #### Sonraki Adım Bu dersin sekiz öznesi kalıcı kimliklerdi ve her birinin uzun ömürlü bir kimlik bilgisi vardı. İlk derste sayılan yüzey buydu: yirmi dokuz saklama yeri ve sekiz yüz seksen günlük bir anahtar. İzin bağlantısı ne kadar dar yazılırsa yazılsın, anahtar sızdığında bütün belgeler onu taşıyanın lehine çalışır. Sonraki ders erişimi kalıcı kimlikten ayırır: bir özne başka bir kimliği geçici olarak üstlenir. Ölçülen kalemler sızıntı penceresi, üstlenme zincirinin uzunluğu, güven ilişkisinin kimin üstlenebileceğini belirlemesi ve denetim kaydında asıl öznenin kaç adım sonra kaybolduğudur. ### Rol Üstlenme Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/rol-ustlenme Geçici kimlik bilgisiyle erişim, uzun ömürlü anahtarla karşılaştırılır: sızıntı penceresi, üstlenme zincirinin uzunluğu, güven ilişkisinin kimin üstlenebileceğini belirlemesi ve denetim kaydında asıl öznenin kaç adım sonra kaybolduğu sayılır. Önceki üç ders izni daralttı ve iki yönü birlikte okumayı öğretti, ama her özne hâlâ kalıcı bir kimlikti ve her kalıcı kimliğin uzun ömürlü bir kimlik bilgisi vardı. İlk derste bu yüzeyin boyu sayılmıştı: yirmi dokuz saklama yeri, en eskisi sekiz yüz seksen günlük. Politika belgesi ne kadar dar yazılırsa yazılsın, anahtarı ele geçiren o belgenin verdiği her şeyi alır. Rol üstlenme erişimi kalıcı kimlikten ayırır. Özne kendi kimliğiyle doğrulanır, sonra bir rolü üstlenir ve o rolün yetkisiyle çalışan **geçici bir kimlik bilgisi** alır. Kimlik bilgisinin dinamik üretilmesi ve ömrünün kısalması daha önce sır yönetimi ekseninde ölçülmüştü; buradaki ölçüm o değil. Burada sayılan üç şey var: pencerenin ne kadar daraldığı, üstlenmenin zincirlenmesi ve zincirin denetim kaydında bıraktığı iz. - **BI19.** Model beş kalıcı kimlik, altı rol ve dokuz üstlenme zinciri taşır. Gerçek bir hesap koşturulmuyor; ölçülen şey `node` ile kurulan güven grafiğidir. - **BI20.** Kimlik bilgisi ömürleri ve saatlik üstlenme sınırı kurgudur, ders içinde tanımlıdır. Bir sağlayıcının değerleri değildir. - **BI21.** Sızıntının fark edilme süresi yirmi bir gün kabul edildi. Uzun ömürlü anahtarın penceresi bu süreyle sınırlandı; gerçekte fark edilmeyen sızıntıda pencere daha uzundur, bu yüzden ölçülen kat bir alt sınırdır. - **BI22.** Sızıntının kimlik bilgisinin geçerlilik aralığında düzgün dağıldığı varsayıldı; beklenen pencere bu yüzden ömrün yarısıdır. - **BI23.** Otuz günlük iz elle yazıldı ve dokuz zincirden oluşuyor. Zincirlerin güven ilişkisine uyduğu kod içinde denetleniyor. - **BI24.** Denetim kaydı iki kalem taşıyor sayılır: son rol ve oturum adı. Üstlenme kaydı ayrıca çağıranın oturum adını taşır. Kayıt saklama süresi modele girmedi. #### Güven Grafiği ve Ömürler ```js // ustlenme.mjs — guven iliskisi ve ustlenme zinciri; gercek bir hesap degil, node ile kurulan modeldir export const KIMLIK = ['toplama-hizmeti', 'analitik-is', 'saha-bakim', 'yayin-hatti', 'nobetci-insan']; export const GUVEN = { // rol -> onu ustlenebilecekler (kimlik ya da rol) 'rol-okuma': ['toplama-hizmeti', 'analitik-is', 'rol-koprusu'], 'rol-yayin': ['yayin-hatti'], 'rol-bakim': ['saha-bakim', 'rol-yayin'], 'rol-yonetim': ['nobetci-insan', 'rol-bakim'], 'rol-denetim': ['*'], 'rol-koprusu': ['nobetci-insan', 'yayin-hatti'], }; export const ROL = Object.keys(GUVEN); // Otuz gunluk iz: hangi zincir kac islem uretti; elle yazildi export const IZ = [ ['toplama-hizmeti', ['rol-okuma'], 1200], ['analitik-is', ['rol-okuma'], 800], ['saha-bakim', ['rol-bakim'], 260], ['yayin-hatti', ['rol-yayin', 'rol-bakim'], 340], ['nobetci-insan', ['rol-koprusu', 'rol-okuma'], 90], ['nobetci-insan', ['rol-yonetim'], 40], ['yayin-hatti', ['rol-yayin', 'rol-bakim', 'rol-yonetim'], 25], ['saha-bakim', ['rol-denetim'], 60], ['analitik-is', ['rol-denetim'], 30], ]; export const guvenir = (rol, ustlenen, g = GUVEN) => g[rol].includes('*') || g[rol].includes(ustlenen); export function zincirGecerli(basla, adimlar, g = GUVEN) { let su = basla; for (const r of adimlar) { if (!guvenir(r, su, g)) return false; su = r; } return true; } // Bir kimlikten ulasilan roller ve en kisa zincir uzunlugu (genislik oncelikli arama) export function ulasim(basla, g = GUVEN) { const uzaklik = new Map(); let sinir = [basla]; for (let d = 1; sinir.length; d++) { const yeni = []; for (const r of Object.keys(g)) { if (uzaklik.has(r)) continue; if (sinir.some((s) => guvenir(r, s, g))) { uzaklik.set(r, d); yeni.push(r); } } sinir = yeni; } return uzaklik; } export const OMUR = [ // ad, gecerlilik suresi (dakika) ['uzun omurlu anahtar', null], ['rol ustlenme 12 saat', 720], ['rol ustlenme 1 saat', 60], ['rol ustlenme 15 dk', 15], ]; export const TESPIT_DK = 21 * 24 * 60; // sizintinin fark edilme suresi, kurgu export const SINIR_SAAT = 500; // saatte en cok ustlenme cagrisi, kurgu ``` Güven ilişkisi rolün kendi üstünde durur ve bir liste taşır: bu rolü kim üstlenebilir. Listede kalıcı bir kimlik olabileceği gibi başka bir rol de olabilir — zincir buradan doğar. `rol-denetim` satırındaki `*` bu listenin en geniş hâlidir ve kendi başına bir ölçüm konusudur. #### Sızıntı Penceresi ```js // kosum1.mjs — sizinti penceresi: uzun omurlu anahtar ile rol ustlenme import { KIMLIK, OMUR, TESPIT_DK, SINIR_SAAT } from './ustlenme.mjs'; const AY = 30 * 24 * 60; // otuz gunluk pencere, dakika const uzun = TESPIT_DK; // uzun omurlude pencere = fark edilme suresi console.log(`otuz gun ${AY} dk; sizintinin fark edilme suresi ${TESPIT_DK} dk (kurgu)`); console.log(`${KIMLIK.length} kalici kimlik, saatlik ustlenme siniri ${SINIR_SAAT} cagri (kurgu)\n`); console.log('kimlik bilgisi omur (dk) otuz gunde adet beklenen pencere en kotu pencere kat'); for (const [ad, t] of OMUR) { const adet = t ? AY / t : 1; const beklenen = t ? Math.min(t / 2, uzun) : uzun; const enKotu = t ? Math.min(t, uzun) : uzun; console.log(`${ad.padEnd(21)} ${String(t ?? 'sinirsiz').padEnd(10)} ${String(adet).padEnd(16)} ` + `${String(beklenen).padEnd(17)} ${String(enKotu).padEnd(16)} ${Math.round(uzun / beklenen)}`); } console.log('\nyenileme maliyeti ve sinir:'); for (const [ad, t] of OMUR.filter(([, t]) => t)) { const saatlik = (60 / t) * KIMLIK.length; console.log(` ${ad.padEnd(21)} saatlik cagri ${saatlik.toFixed(2).padEnd(6)} ` + `sinira kalan ${(SINIR_SAAT - saatlik).toFixed(2).padEnd(7)} ayni hizda sigan kimlik ${Math.floor(SINIR_SAAT / (60 / t))}`); } ``` ``` otuz gun 43200 dk; sizintinin fark edilme suresi 30240 dk (kurgu) 5 kalici kimlik, saatlik ustlenme siniri 500 cagri (kurgu) kimlik bilgisi omur (dk) otuz gunde adet beklenen pencere en kotu pencere kat uzun omurlu anahtar sinirsiz 1 30240 30240 1 rol ustlenme 12 saat 720 60 360 720 84 rol ustlenme 1 saat 60 720 30 60 1008 rol ustlenme 15 dk 15 2880 7.5 15 4032 yenileme maliyeti ve sinir: rol ustlenme 12 saat saatlik cagri 0.42 sinira kalan 499.58 ayni hizda sigan kimlik 6000 rol ustlenme 1 saat saatlik cagri 5.00 sinira kalan 495.00 ayni hizda sigan kimlik 500 rol ustlenme 15 dk saatlik cagri 20.00 sinira kalan 480.00 ayni hizda sigan kimlik 125 ``` Uzun ömürlü anahtarın penceresi ömründen değil, sızıntının fark edilmesinden gelir: otuz bin iki yüz kırk dakika, yani üç haftadır. Bu sürede anahtar hâlâ geçerlidir ve kimse durumu bilmez. Bir saatlik geçici kimlik bilgisinde beklenen pencere otuz dakikaya iner — bin sekiz kat daha kısa — çünkü sızan şeyin ömrü, fark edilmeye kadar geçen süreden bağımsızdır. Kimse bir şey yapmasa bile kimlik bilgisi kendiliğinden geçersizleşir. Maliyet ikinci sütunda. Bir saatlik ömür otuz günde yedi yüz yirmi ayrı kimlik bilgisi demektir; on beş dakikalık ömürde iki bin sekiz yüz seksen. Bunların her biri bir üstlenme çağrısıdır ve çağrı sayısı kotaya çarpar. Beş kalıcı kimlikle on beş dakikalık ömür saatte yirmi çağrı ediyor ve kurgu beş yüzlük sınıra dört yüz seksen çağrı kalıyor; aynı hızda çalışan yüz yirmi beş kimlik sığar. Pencereyi dört kat daraltmanın bedeli, sığan kimlik sayısının dörtte bire inmesidir. #### Zincir ve Güven Listesi ```js // kosum2.mjs — guven iliskisi kimin ustlenebilecegini belirler; zincir ne kadar uzuyor import { KIMLIK, ROL, GUVEN, IZ, ulasim, zincirGecerli } from './ustlenme.mjs'; console.log(`${KIMLIK.length} kalici kimlik, ${ROL.length} rol; izdeki zincir ${IZ.length}`); console.log(`izdeki zincirlerin hepsi guven iliskisine uyuyor: ${IZ.every(([b, a]) => zincirGecerli(b, a))}\n`); console.log('kalici kimlik dogrudan zincirle toplam en uzun zincir izde kullandigi'); let dogrudanT = 0, toplamT = 0; for (const k of KIMLIK) { const u = ulasim(k); const d = [...u.values()].filter((x) => x === 1).length; const kullanilan = new Set(IZ.filter(([b]) => b === k).flatMap(([, a]) => a)).size; dogrudanT += d; toplamT += u.size; console.log(`${k.padEnd(18)} ${String(d).padEnd(9)} ${String(u.size - d).padEnd(9)} ${String(u.size).padEnd(7)} ` + `${String(Math.max(...u.values())).padEnd(15)} ${kullanilan}`); } console.log(`toplam ${String(dogrudanT).padEnd(9)} ${String(toplamT - dogrudanT).padEnd(9)} ${toplamT}`); // rol-denetim'in genis guveni ize gore daraltilirsa const izdeUstlenen = (rol) => KIMLIK.filter((k) => IZ.some(([b, a]) => b === k && a.includes(rol))); const dar = { ...GUVEN, 'rol-denetim': izdeUstlenen('rol-denetim') }; const cift = (g) => KIMLIK.reduce((a, k) => a + ulasim(k, g).size, 0); const mesru = (g) => IZ.filter(([b, a]) => zincirGecerli(b, a, g)).reduce((s, [, , n]) => s + n, 0); console.log('\n' + 'guven listesi'.padEnd(36) + ' (kimlik, rol) cifti duran zincir duran islem/gun'); for (const [ad, g] of [['rol-denetim: *', GUVEN], [`rol-denetim: ${dar['rol-denetim'].join(', ')}`, dar], ['rol-denetim kaldirildi', { ...GUVEN, 'rol-denetim': [] }]]) { const kalan = IZ.filter(([b, a]) => !zincirGecerli(b, a, g)).length; console.log(`${ad.padEnd(36)} ${String(cift(g)).padEnd(20)} ${String(kalan).padEnd(13)} ${mesru(GUVEN) - mesru(g)}`); } ``` ``` 5 kalici kimlik, 6 rol; izdeki zincir 9 izdeki zincirlerin hepsi guven iliskisine uyuyor: true kalici kimlik dogrudan zincirle toplam en uzun zincir izde kullandigi toplama-hizmeti 2 0 2 1 1 analitik-is 2 0 2 1 2 saha-bakim 2 1 3 2 2 yayin-hatti 3 3 6 3 3 nobetci-insan 3 1 4 2 3 toplam 12 5 17 guven listesi (kimlik, rol) cifti duran zincir duran islem/gun rol-denetim: * 17 0 0 rol-denetim: analitik-is, saha-bakim 14 0 0 rol-denetim kaldirildi 12 2 90 ``` Beş kimlik ve altı rol otuz olası çift kurar; güven listeleri bunun on yedisini açıyor. On ikisi doğrudan üstlenme, beşi zincir üzerinden. Zincir en çok `yayin-hatti` için iş görüyor: doğrudan üç role üstlenebiliyor, zincirle üç role daha ulaşıyor ve en uzun zinciri üç adım. Bu kimliğe `rol-yonetim` yetkisi hiçbir yerde verilmemiştir; `rol-yayin` üzerinden `rol-bakim`a, oradan `rol-yonetim`e ulaşıyor. Güven listelerine tek tek bakan biri bunu göremez, çünkü hiçbir listede `yayin-hatti` ile `rol-yonetim` yan yana yazılı değil. Alt tablo geniş güven listesinin bedelini ölçüyor. `rol-denetim` her özneye açık olduğu için beş çift buradan geliyor; listeyi izde gerçekten üstlenen iki adla değiştirmek çifti on yediden on dörde indiriyor ve duran meşru iş sıfır. Üç çift, hiç kullanılmadığı hâlde açık duran üstlenme hakkıydı. Bir kademe ileri gidip rolü tamamen kapatmak iki zinciri durduruyor ve günde doksan işlem kaybediyor. Daraltmanın ilk kademesi bedava, ikincisi değil — önceki derste kaynak temelli belge için çıkan sonucun aynısı, başka bir eksende. #### Denetim Kaydında Asıl Özne ```js // kosum3.mjs — denetim kaydinda asil ozne gorunuyor mu, kac adim sonra kayboluyor import { ROL, IZ } from './ustlenme.mjs'; function kayitlar(adlandir) { // otuz gunluk izden kayit uretilir const ustlenme = [], islem = []; for (const [asil, adimlar, gunluk] of IZ) { let su = asil, onceki = null, oturum = null; for (const [n, r] of adimlar.entries()) { oturum = adlandir(asil, r, n); ustlenme.push({ ustlenen: su, rol: r, oturum, cagiran: onceki }); onceki = oturum; su = r; } islem.push({ rol: adimlar.at(-1), oturum, gunluk, asil, uzunluk: adimlar.length }); } return { ustlenme, islem }; } // Geri izleme: (rol, oturum) anahtarindan olasi asil ozneler function olasiAsil(ustlenme, rol, oturum) { const kume = new Set(); for (const u of ustlenme.filter((x) => x.rol === rol && x.oturum === oturum)) { if (!ROL.includes(u.ustlenen)) kume.add(u.ustlenen); else for (const a of olasiAsil(ustlenme, u.ustlenen, u.cagiran)) kume.add(a); } return kume; } const ADLANDIRMA = [ // ad, son kayittan okunur mu, uretici ['rol adina gore', false, (a, r) => `${r}-oturum`], ['yalniz ilk adimda asil', false, (a, r, n) => (n === 0 ? `${a}@${r}` : `${r}-oturum`)], ['her adimda asil', true, (a, r) => `${a}@${r}`], ]; const toplamIslem = IZ.reduce((a, [, , n]) => a + n, 0); console.log(`otuz gunluk izde ${IZ.length} zincir, gunde ${toplamIslem} islem kaydi\n`); console.log('oturum adlandirmasi son kayitta asil cozulen islem/gun yuzde okunacak kayit en cok aday'); const sonuc = new Map(); for (const [ad, okunur, f] of ADLANDIRMA) { const { ustlenme, islem } = kayitlar(f); const adayi = islem.map((k) => ({ ...k, aday: olasiAsil(ustlenme, k.rol, k.oturum).size })); sonuc.set(ad, adayi); const tek = adayi.filter((k) => k.aday === 1); const cozulen = tek.reduce((a, k) => a + k.gunluk, 0); const derinlik = okunur ? '0' : (cozulen ? (tek.reduce((a, k) => a + k.gunluk * k.uzunluk, 0) / cozulen).toFixed(2) : '-'); console.log(`${ad.padEnd(23)} ${(okunur ? 'evet' : 'hayir').padEnd(17)} ${String(cozulen).padEnd(18)} ` + `%${((100 * cozulen) / toplamIslem).toFixed(1).padEnd(6)} ${derinlik.padEnd(15)} ${Math.max(...adayi.map((k) => k.aday))}`); } console.log('\nzincir uzunlugu zincir islem/gun rol adina gore cozulen ilk adimda asil ile cozulen'); for (const u of [1, 2, 3]) { const secili = (ad) => sonuc.get(ad).filter((k) => k.uzunluk === u); const c = (ad) => secili(ad).filter((k) => k.aday === 1).reduce((a, k) => a + k.gunluk, 0); console.log(`${String(u).padEnd(16)} ${String(secili('rol adina gore').length).padEnd(7)} ` + `${String(secili('rol adina gore').reduce((a, k) => a + k.gunluk, 0)).padEnd(10)} ` + `${String(c('rol adina gore')).padEnd(23)} ${c('yalniz ilk adimda asil')}`); } const adim = IZ.reduce((a, [, ad]) => a + ad.length, 0); console.log(`\nustlenme adimi ${adim}; bir saatlik gecici kimlik bilgisiyle gunde ${adim * 24} ustlenme kaydi`); ``` ``` otuz gunluk izde 9 zincir, gunde 2845 islem kaydi oturum adlandirmasi son kayitta asil cozulen islem/gun yuzde okunacak kayit en cok aday rol adina gore hayir 0 %0.0 - 3 yalniz ilk adimda asil hayir 2845 %100.0 1.17 1 her adimda asil evet 2845 %100.0 0 1 zincir uzunlugu zincir islem/gun rol adina gore cozulen ilk adimda asil ile cozulen 1 6 2390 0 2390 2 2 430 0 430 3 1 25 0 25 ustlenme adimi 13; bir saatlik gecici kimlik bilgisiyle gunde 312 ustlenme kaydi ``` İşlem kaydı iki kalem taşıyor: hangi rol ve hangi oturum. Rol adına göre isimlendirilmiş bir oturumda asıl özne hiçbir yerde görünmüyor ve geri izleme de kurtarmıyor — günde iki bin sekiz yüz kırk beş kaydın sıfırı tek bir asıl özneye bağlanabiliyor. Nedeni ikinci tabloda: bir adımlık zincirlerde bile sonuç sıfır. `rol-okuma` rolüne üç ayrı kimlik ulaşıyor ve üçü de aynı oturum adını kullandığı için bir okuma kaydının hangisinden geldiği ayırt edilemiyor. En kötü durumda üç aday var. Oturum adı yalnız ilk adımda asıl özneyi taşıdığında bütün kayıtlar çözülüyor, ama kaydın kendisi hâlâ asıl özneyi göstermiyor: ortalama bir virgül on yedi üstlenme kaydını birleştirmek gerekiyor ve üç adımlık zincirde bu sayı üçe çıkıyor. Asıl özne her adımda taşındığında birleştirme sıfıra iniyor — soru doğrudan kaydın kendisinden cevaplanıyor. Aradaki fark bir arıza sırasında ölçülür. Üç kayıt kümesini birleştirmek, ilgili kayıtların üçünün de elde olmasını ve zaman aralıklarının örtüşmesini gerektirir; oturum adı seçimi ise üstlenmeyi yapan tarafın elindedir. Son satır hacmi veriyor: on üç üstlenme adımı, bir saatlik ömürle günde üç yüz on iki üstlenme kaydı. Pencereyi daraltmak denetim kaydını da büyütüyor. #### Özet - Uzun ömürlü anahtarın sızıntı penceresi fark edilme süresine eşittir (30240 dk); bir saatlik geçici kimlik bilgisinde beklenen pencere 30 dk, yani 1008 kat kısa. - Pencerenin bedeli üretim hacmidir: 15 dakikalık ömür otuz günde 2880 kimlik bilgisi ve saatte 20 çağrı ister; kurgu 500'lük sınıra 480 çağrı kalıyor, aynı hızda 125 kimlik sığar. - Beş kimlik ve altı rol 30 çift kurar, güven listeleri 17'sini açar: 12 doğrudan, 5 zincirle. `yayin-hatti` hiçbir listede yazmadığı hâlde üç adımda `rol-yonetim`e ulaşıyor. - `rol-denetim`in `*` güven listesini ize göre yazmak çifti 17'den 14'e indiriyor ve hiçbir meşru işi durdurmuyor; rolü kapatmak 2 zinciri ve günde 90 işlemi durduruyor. - Oturum adı role göre verildiğinde günde 2845 işlem kaydının sıfırı tek bir asıl özneye bağlanabiliyor; bir adımlık zincirlerde bile sonuç sıfır, en kötü durumda 3 aday var. - Asıl özne yalnız ilk adımda taşındığında bütün kayıtlar çözülür ama ortalama 1,17 üstlenme kaydını birleştirmek gerekir; her adımda taşındığında birleştirme sıfıra iner. #### Sonraki Adım Bu dersin beş öznesinden dördü bir program, biri insandı ve hepsi aynı biçimde ele alındı. Kalıcı kimlik ile geçici kimlik bilgisi arasındaki fark ölçüldü, ama bir sorunun cevabı verilmedi: bir program ilk kimliğini nereden alıyor. Rol üstlenmek için önce bir kimlikle doğrulanmak gerekiyor ve o ilk kimlik bir yerde duruyorsa zincirin başında yine uzun ömürlü bir sır var demektir. Sonraki ders bu ilk adımı ölçer: bir iş yüküne kimlik verilmesinin kaç ayrı yolu var, her yol kaç sır saklamayı gerektiriyor ve saklanan sır sayısı sıfıra indiğinde yerine hangi kalem geçiyor. ### İş Yükü Kimlikleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/is-yuku-kimlikleri Uygulamaya kimlik vermenin üç yolu yan yana ölçülür: dosyada duran uzun ömürlü anahtar, ortam değişkenindeki sır ve çalışma ortamının verdiği kimlik. Sızıntı yüzeyi, döndürme işi ve kimliğin kapsamı sayılır; kenar ile işlev katmanında kimliğin nasıl verildiği ayrı çıkarılır. Önceki ders insan kimliklerini geçici hâle getirdi: yetki üstlenilerek alınıyor, iş bitince düşüyor. Kod için aynı şey söylenemez. Ölçüm ağının iş yükü örnekleri gece boyunca veri deposuna yazıyor ve bunu yaparken bir yerde duran bir anahtarı okuyor. O anahtar kurulum günü yazıldı; ne zaman değişeceği hiçbir yerde yazmıyor. Sırrın ömrü ve sızıntı penceresi M22/K07'de ölçüldü, burada tekrarlanmıyor. Bu dersin sorusu ömür değil, **yer** ve **kapsam**: kimlik kaç ayrı yerde duruyor, değiştirmek kaç yere dokunmayı gerektiriyor ve bir işlem ele geçirildiğinde o kimlikle kaç iş daha açılıyor. Üç yol yan yana konuyor — dosyada duran uzun ömürlü anahtar, ortam değişkenine konmuş sır ve çalışma ortamının verdiği kimlik. - **BI25.** On iş yükü, üç konak, üç ortam ve on iki kenar noktası kurgusal bölgesel ölçüm ağına aittir. Gerçek anahtar, sır ya da kimlik bilgisi yazılmadı; adlar uydurmadır. Ölçülen şey `node` ile yazılan modeldir. - **BI26.** Rastgelelik yok; sayılar model tablolarından türetiliyor ve çıktı koşumdan koşuma aynı. - **BI27.** Kimliğin ömrü ve sızıntı penceresi ölçülmüyor. Sayılan üç şey var: kimliğin durduğu yer, döndürmenin dokunduğu yer ve kimliğin kapsamı. - **BI28.** Bir yer ya kalıcıdır ya geçici, ya erişim kaydı tutar ya tutmaz; kısmi kayıt modellenmiyor. - **BI29.** Konak kapsamlı kimlikte konaktaki her işlem konağın kimliğini okuyabiliyor; işlemler arası yalıtım modellenmiyor. Gerçekte yalıtım kalemi düşürür, sıfırlamaz. - **BI30.** Kenar katmanında çalışma ortamının verdiği kimlik yok; kimlik dağıtım paketiyle gidiyor. Bu bir model kararıdır — kenar noktalarının yerel kimlik uç noktası taşımadığı varsayıldı. #### Kimliğin Durduğu Yer Model on iş yükünü, hangi konakta koştuklarını ve her birinin ihtiyaç duyduğu izinleri tutuyor. Kap ve makine katmanındaki yedi iş yükü üç konağa dağılmış; işlev ve kenar katmanındaki üçünün konağı yok. `YER` tablosu her yol için kimliğin durduğu yerleri, her yerin sistemde kaç kez var olduğunu, kalıcı olup olmadığını ve erişim kaydı tutup tutmadığını veriyor. ```js // kimlik.mjs — is yuku, konak ve kimlik verme yolu modeli // Kurgusal bolgesel olcum agi; gercek anahtar, sir ya da kimlik bilgisi yok, adlar uydurma. export const ORTAM = ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']; export const IS_YUKU = { 'okuma-toplayici': { katman: 'kap', konak: 'k1', izin: ['olcum-yaz', 'kuyruk-yaz'] }, 'dogrulayici': { katman: 'kap', konak: 'k1', izin: ['olcum-oku', 'kuyruk-oku', 'olcum-yaz'] }, 'gunluk-tasiyici': { katman: 'kap', konak: 'k1', izin: ['gunluk-yaz', 'yapilandirma-oku'] }, 'faturalama': { katman: 'kap', konak: 'k2', izin: ['fatura-oku', 'fatura-yaz', 'posta-gonder'] }, 'is-emri': { katman: 'kap', konak: 'k2', izin: ['is-emri-yaz', 'kuyruk-oku', 'posta-gonder'] }, 'gecelik-toplu-is': { katman: 'makine', konak: 'm1', izin: ['olcum-oku', 'arsiv-yaz', 'fatura-oku'] }, 'arsivleyici': { katman: 'makine', konak: 'm1', izin: ['arsiv-oku', 'arsiv-yaz'] }, 'olcut-ozeti': { katman: 'islev', konak: null, izin: ['olcum-oku'] }, 'rapor-uretici': { katman: 'islev', konak: null, izin: ['fatura-oku', 'arsiv-oku'] }, 'kenar-dogrulayici': { katman: 'kenar', konak: null, izin: ['olcum-yaz'] }, }; export const AD = Object.keys(IS_YUKU); export const KONAK = ['k1', 'k2', 'm1']; export const KENAR_NOKTA = 12; // kenar katmaninin dagitildigi nokta // Olcek adlari: bir yerin sistemde kac kez var oldugu. export const OLCEK = { ornek: AD.length * ORTAM.length, // (is yuku, ortam) cifti konak: KONAK.length * ORTAM.length, tek: 1, }; // Kimligin durdugu yer: [ad, olcek, kalici mi, erisim kaydi tutuyor mu, dondurme nasil ulasiyor] export const YER = { 'dosyada-anahtar': [ ['ornek-diski', 'ornek', true, false, 'elle'], ['makine-goruntusu', 'konak', true, false, 'elle'], ['yapilandirma-deposu', 'ornek', true, true, 'elle'], ['yedek', 'konak', true, false, 'ulasilmaz'], ['gelistirici-dizustu', 'tek', true, false, 'ulasilmaz']], 'ortam-degiskeni': [ ['dagitim-tanimi', 'ornek', true, true, 'elle'], ['surec-ortami', 'ornek', false, false, 'yeniden-baslatma'], ['cokme-dokumu', 'konak', true, false, 'ulasilmaz']], 'ortamin-verdigi': [ ['surec-bellegi', 'ornek', false, true, 'kendiliginden']], }; export const YOL = Object.keys(YER); // Kimlik surec baslarken mi okunuyor: oyleyse dondurme yeniden baslatma istiyor. export const BASLANGICTA_OKUNUR = { 'dosyada-anahtar': true, 'ortam-degiskeni': true, 'ortamin-verdigi': false }; export const adet = (y) => OLCEK[y[1]]; export const topla = (yol, sec) => YER[yol].filter(sec).reduce((a, y) => a + adet(y), 0); // Konak kapsamli kimlikte bir konagin tasidigi izin, uzerindeki is yuklerinin birlesimidir. export const konakIzni = (k) => [...new Set(AD.filter((a) => IS_YUKU[a].konak === k).flatMap((a) => IS_YUKU[a].izin))]; export const konakta = (k) => AD.filter((a) => IS_YUKU[a].konak === k); // Katman basina ortamin verdigi kimligin var olup olmadigi ve en dar kapsami. export const KATMAN = { makine: [true, 'konak'], kap: [true, 'ornek'], islev: [true, 'cagri'], kenar: [false, 'dagitim'], }; ``` ```js // kosum1.mjs — uc yolun sizinti yuzeyi ve dondurme isi tek tabloda import { AD, ORTAM, OLCEK, YER, YOL, topla, BASLANGICTA_OKUNUR } from './kimlik.mjs'; const G = [5, 7, 8, 10, 7, 10, 13]; // sutun genislikleri const satir = (ad, v) => ad.padEnd(18) + v.map((x, i) => String(x).padStart(G[i])).join(''); const say = (yol, mod) => topla(yol, (y) => y[4] === mod); console.log(`is yuku ${AD.length}, ortam ${ORTAM.length}, ornek ${OLCEK.ornek}, konak kalemi ${OLCEK.konak}\n`); console.log(satir('', ['', '', '', '', 'elle', 'yeniden', 'ulasilmayan'])); console.log(satir('yol', ['yer', 'kopya', 'kalici', 'kayitsiz', 'dokun', 'baslatma', 'kopya'])); for (const yol of YOL) console.log(satir(yol, [YER[yol].length, topla(yol, () => true), topla(yol, (y) => y[2]), topla(yol, (y) => !y[3]), say(yol, 'elle'), BASLANGICTA_OKUNUR[yol] ? OLCEK.ornek : 0, say(yol, 'ulasilmaz')])); ``` ``` is yuku 10, ortam 3, ornek 30, konak kalemi 9 elle yeniden ulasilmayan yol yer kopya kalici kayitsiz dokun baslatma kopya dosyada-anahtar 5 79 79 49 69 30 10 ortam-degiskeni 3 69 39 39 30 30 9 ortamin-verdigi 1 30 0 0 0 0 0 ``` Dosyada duran anahtar beş ayrı yerde, toplam yetmiş dokuz kopya hâlinde duruyor ve hepsi kalıcı. Kırk dokuz kopya erişim kaydı tutmayan yerlerde. Ortam değişkeni yolu yer sayısını üçe indiriyor ama toplam kopyayı yalnız altmış dokuza düşürüyor; asıl fark kalıcı ve kayıtsız sütunlarında, her ikisi de otuz dokuza iniyor. Üçüncü satır ölçüyü yerine oturtuyor. Çalışma ortamının verdiği kimlikte kalıcı kopya sıfır, kayıtsız kopya sıfır. Otuz kopya var — her örneğin belleğinde bir tane — ama hepsi kimlik uç noktasından alınırken kaydediliyor. Kazanç kopyanın azalması değil; kalıcı kopyanın yetmiş dokuzdan sıfıra inmesi ve kırk dokuz sessiz okumanın kaydedilir hâle gelmesidir. #### Döndürme İşi Tablonun sağ üç sütunu maliyet tarafıdır. Bu sütunların nereden geldiğini görmek için yerlerin tek tek dökülmesi gerekiyor. ```js // kosum2.mjs — kimligin durdugu yerler ve dondurmenin oralara nasil ulastigi import { YER, YOL, adet } from './kimlik.mjs'; for (const yol of YOL) { console.log(yol); for (const y of YER[yol]) console.log(` ${y[0].padEnd(21)}${String(adet(y)).padStart(3)} ${(y[2] ? 'kalici' : 'gecici')}` + ` kayit ${(y[3] ? 'var' : 'yok').padEnd(4)} dondurme: ${y[4]}`); } ``` ``` dosyada-anahtar ornek-diski 30 kalici kayit yok dondurme: elle makine-goruntusu 9 kalici kayit yok dondurme: elle yapilandirma-deposu 30 kalici kayit var dondurme: elle yedek 9 kalici kayit yok dondurme: ulasilmaz gelistirici-dizustu 1 kalici kayit yok dondurme: ulasilmaz ortam-degiskeni dagitim-tanimi 30 kalici kayit var dondurme: elle surec-ortami 30 gecici kayit yok dondurme: yeniden-baslatma cokme-dokumu 9 kalici kayit yok dondurme: ulasilmaz ortamin-verdigi surec-bellegi 30 gecici kayit var dondurme: kendiliginden ``` Dosyadaki anahtarı değiştirmek altmış dokuz yere elle dokunmayı ve otuz örneği yeniden başlatmayı gerektiriyor; toplam doksan dokuz dokunuş. Ortam değişkeninde elle dokunuş otuza iniyor, çünkü süreç ortamı yeniden başlatmayla kendiliğinden yenileniyor. Üçüncü yolda iki sütun da sıfır — döndürme diye ayrı bir iş yok. Asıl bulgu son sütundadır. Dosya yolunda döndürme on kopyaya hiç ulaşmıyor: dokuz yedek ve bir geliştirici dizüstü. Ortam değişkeninde dokuz çökme dökümü aynı durumda ve üçünün de kaydı yok. Eskisini iptal etmek ayrı bir adımdır ve ulaşılamayan kopya varken iptalin güvenle yapılıp yapılamayacağı bilinmiyor: bir yedekten dönen makine iptal edilmiş anahtarla açılır. Doksan dokuz dokunuşluk işin sonunda kapanmayan kalem sıfır değil, on. #### Kimliğin Kapsamı Üçüncü ölçü kapsamdır: kimlik bir örneğe mi verilmiş, yoksa o örneğin koştuğu konağa mı. Konak kapsamlı kimlikte konaktaki her işlem aynı kimliği okuyabiliyor, dolayısıyla kimliğin izni konaktaki bütün iş yüklerinin izinlerinin birleşimidir. ```js // kosum3.mjs — kimligin kapsami: konak kapsamli kimlik kac izni ve kac isi fazladan aciyor import { AD, ORTAM, IS_YUKU, KONAK, konakIzni, konakta } from './kimlik.mjs'; console.log('konak is yuku birlesim izni izinler'); for (const k of KONAK) { const u = konakIzni(k); console.log(`${k.padEnd(7)}${String(konakta(k).length).padStart(7)}${String(u.length).padStart(15)} ${u.join(', ')}`); } console.log('\nis yuku kapsam kendi konak fazladan fazladan'); console.log(' izni izni izin is yuku'); let kendi = 0, konakli = 0, fazlaIs = 0; for (const a of AD) { const w = IS_YUKU[a], k = w.konak; const konakN = k ? konakIzni(k).length : w.izin.length; const fazlaIsY = k ? konakta(k).length - 1 : 0; kendi += w.izin.length; konakli += konakN; fazlaIs += fazlaIsY; console.log(`${a.padEnd(19)}${(k ?? 'konaksiz').padEnd(9)}${String(w.izin.length).padStart(5)}` + `${String(konakN).padStart(7)}${String(konakN - w.izin.length).padStart(9)}${String(fazlaIsY).padStart(10)}`); } const O = ORTAM.length; console.log(''); for (const [ad, v] of [ ['ornek kapsamli kimlikte (ornek, izin)', kendi * O], ['konak kapsamli kimlikte (ornek, izin)', konakli * O], ['fazladan verilen izin kalemi', `${(konakli - kendi) * O} (%${Math.round(((konakli - kendi) / kendi) * 100)})`], ['fazladan erisilen (ornek, is yuku) kalemi', fazlaIs * O], ['tek ornekten en cok fazladan acilan is', Math.max(...KONAK.map((k) => konakta(k).length - 1))], ['fazladan hicbir sey acmayan ornek', `${AD.filter((a) => !IS_YUKU[a].konak).length * O} / ${AD.length * O}`], ]) console.log(`${ad.padEnd(42)}${v}`); ``` ``` konak is yuku birlesim izni izinler k1 3 6 olcum-yaz, kuyruk-yaz, olcum-oku, kuyruk-oku, gunluk-yaz, yapilandirma-oku k2 2 5 fatura-oku, fatura-yaz, posta-gonder, is-emri-yaz, kuyruk-oku m1 2 4 olcum-oku, arsiv-yaz, fatura-oku, arsiv-oku is yuku kapsam kendi konak fazladan fazladan izni izni izin is yuku okuma-toplayici k1 2 6 4 2 dogrulayici k1 3 6 3 2 gunluk-tasiyici k1 2 6 4 2 faturalama k2 3 5 2 1 is-emri k2 3 5 2 1 gecelik-toplu-is m1 3 4 1 1 arsivleyici m1 2 4 2 1 olcut-ozeti konaksiz 1 1 0 0 rapor-uretici konaksiz 2 2 0 0 kenar-dogrulayici konaksiz 1 1 0 0 ornek kapsamli kimlikte (ornek, izin) 66 konak kapsamli kimlikte (ornek, izin) 120 fazladan verilen izin kalemi 54 (%82) fazladan erisilen (ornek, is yuku) kalemi 30 tek ornekten en cok fazladan acilan is 2 fazladan hicbir sey acmayan ornek 9 / 30 ``` Üst blok birleşimin ne kadar büyüdüğünü gösteriyor. `k1` üzerinde üç iş yükü var, hiçbirinin ihtiyacı üçten fazla izin değil, konağın birleşim izni altı. Günlük taşıyıcı iki izne ihtiyaç duyuyor ama konak kimliğiyle altı izin taşıyor; fazladan gelen dördün ikisi ölçüm ve kuyruk yazmadır — günlük taşıyıcının hiç dokunmadığı iki veri yolu. Alt blok sistem toplamıdır. Örnek kapsamlı kimlikte altmış altı `(örnek, izin)` kalemi var, konak kapsamlı kimlikte yüz yirmi. Fazladan verilen elli dört kalem, gerçek ihtiyacın yüzde seksen ikisi kadar. Bir örneğin ele geçirilmesi otuz `(örnek, iş yükü)` kaleminde fazladan erişim açıyor; en kötü durumda tek bir işlemden iki iş yükü daha açılıyor. Son satır kapsam ölçüsünün sınırını söylüyor: otuz örneğin dokuzu konak paylaşmıyor, kapsam sorusu onlarda hiç doğmuyor. Kapsam kalemi, konak paylaşımının kalemidir. Kimliği dosyadan çalışma ortamına taşımak yer ve döndürme sütunlarını sıfırlıyor ama bu sütunu sıfırlamıyor — çalışma ortamının verdiği kimlik de konak kapsamlı olabilir. #### Kenar ve İşlev Katmanı Kapsam katmana göre değişiyor: çalışma ortamı kimliği her katmanda aynı biçimde vermiyor, bazılarında hiç vermiyor. ```js // kosum4.mjs — kenar ve islev katmaninda kimlik nasil veriliyor: kapsam ve kalici kopya ayri sayilir import { AD, ORTAM, IS_YUKU, KATMAN, KENAR_NOKTA } from './kimlik.mjs'; const O = ORTAM.length; const katmanda = (kt) => AD.filter((a) => IS_YUKU[a].katman === kt); const kalici = (kt) => (KATMAN[kt][0] ? 0 : katmanda(kt).length * KENAR_NOKTA * O); console.log('katman is yuku ornek ortamin verdigi en dar kalici dondurmede'); console.log(' kimlik kapsam kopya dokunus'); for (const kt of Object.keys(KATMAN)) { const n = katmanda(kt).length; console.log(`${kt.padEnd(8)}${String(n).padStart(7)}${String(n * O).padStart(7)} ` + `${(KATMAN[kt][0] ? 'var' : 'yok').padEnd(17)}${KATMAN[kt][1].padEnd(10)}` + `${String(kalici(kt)).padStart(6)}${String(kalici(kt)).padStart(10)}`); } const alan = Object.keys(KATMAN).filter((k) => KATMAN[k][0]); const dar = alan.filter((k) => KATMAN[k][1] !== 'konak'); const say = (ks) => ks.reduce((a, k) => a + katmanda(k).length * O, 0); console.log(''); for (const [ad, v] of [ ['ortamin verdigi kimligi alabilen ornek', `${say(alan)} / ${AD.length * O}`], ['ornek ya da daha dar kapsam alabilen', `${say(dar)} / ${AD.length * O}`], ['konak kapsaminda kalan ornek', `${say(alan.filter((k) => KATMAN[k][1] === 'konak'))} / ${AD.length * O}`], ['hic alamayan ornek', `${say(Object.keys(KATMAN).filter((k) => !KATMAN[k][0]))} / ${AD.length * O}`], ['en iyi yolda sistemde kalan kalici kopya', Object.keys(KATMAN).reduce((a, k) => a + kalici(k), 0)], ]) console.log(`${ad.padEnd(42)}${v}`); ``` ``` katman is yuku ornek ortamin verdigi en dar kalici dondurmede kimlik kapsam kopya dokunus makine 2 6 var konak 0 0 kap 5 15 var ornek 0 0 islev 2 6 var cagri 0 0 kenar 1 3 yok dagitim 36 36 ortamin verdigi kimligi alabilen ornek 27 / 30 ornek ya da daha dar kapsam alabilen 21 / 30 konak kapsaminda kalan ornek 6 / 30 hic alamayan ornek 3 / 30 en iyi yolda sistemde kalan kalici kopya 36 ``` Makine katmanında kimlik var ama en dar kapsam konaktır: makineye verilen kimliği o makinede koşan her şey okuyabiliyor. Kap katmanında örnek kapsamı mümkün, her iş yükü kendi kimliğini alabiliyor. İşlev katmanı en darıdır — kimlik çağrı başına veriliyor, çağrı bitince ortadan kalkıyor, kalıcı kopya sıfır. Kenar satırı ötekilerden ayrı duruyor. Kenar noktalarında yerel bir kimlik uç noktası yok; kimlik dağıtım paketinin içinde gidiyor ve on iki nokta çarpı üç ortam otuz altı kalıcı kopya ediyor. Döndürme de aynı otuz altı yere dokunuyor. Kimliği en kötü koşullarda taşıyan katman, dışarıya bakan katmandır. Alt blok toplamı veriyor. Otuz örneğin yirmi yedisi çalışma ortamının verdiği kimliği alabiliyor ama yalnız yirmi biri örnek ya da daha dar kapsam alabiliyor; altısı konak kapsamında kalıyor, üçü hiç alamıyor. En iyi yol seçildiğinde bile sistemde otuz altı kalıcı kopya kalıyor, hepsi tek bir katmanda. Yetmiş dokuzdan otuz altıya inmek gerçek bir kazançtır ama sıfır olmuyor; kalan kalem katmanın verdiği imkânsızlıktan kalıyor. #### Özet - Dosyada duran anahtar 5 yerde 79 kopya hâlinde ve hepsi kalıcı; 49'u erişim kaydı tutmayan bir yerde. Ortam değişkeni kalıcı kopyayı 39'a indiriyor. Çalışma ortamının verdiği kimlikte 30 kopya var ama kalıcı kopya 0, kayıtsız kopya 0 — kazanç kopya sayısında değil, kopyanın kalıcılığında ve kaydedilebilirliğindedir. - Döndürme dosya yolunda 69 elle dokunuş ve 30 yeniden başlatma, ortam değişkeninde 30 dokunuş ve 30 yeniden başlatma, çalışma ortamı kimliğinde 0 istiyor. - Döndürmenin hiç ulaşamadığı kopya dosya yolunda 10 (9 yedek, 1 dizüstü), ortam değişkeninde 9 (çökme dökümü); bunlar iptalin güvenle yapılıp yapılamayacağını belirsiz bırakıyor. - Konak kapsamlı kimlik `(örnek, izin)` kalemini 66'dan 120'ye çıkarıyor: 54 fazladan izin, gerçek ihtiyacın %82'si. Ele geçen bir örnek 30 `(örnek, iş yükü)` kaleminde fazladan erişim açıyor; 30 örneğin 9'unda konak paylaşımı olmadığı için bu kalem hiç doğmuyor. - Katman kimliği belirliyor: 30 örneğin 27'si çalışma ortamının kimliğini alabiliyor ama yalnız 21'i örnek ya da daha dar kapsam alabiliyor, 6'sı konak kapsamında kalıyor, 3'ü hiç alamıyor. - En iyi yolda bile 36 kalıcı kopya kalıyor ve hepsi kenar katmanında; orada yerel kimlik uç noktası olmadığı için kimlik dağıtım paketiyle 12 noktaya çoğalıyor. #### Sonraki Adım Bu ders kimliğin nereden geldiğini değiştirdi ama o kimliğin ne yapabildiğine hiç bakmadı. Kapsam ölçülürken çıkan sayı bunu zaten söylüyor: `k1` kimliği altı izin taşıyor ve üstündeki üç iş yükünün hiçbiri altısını birden kullanmıyor. Örnek kapsamına inildiğinde bile aynı soru duruyor — bir iş yüküne yazılan izin kümesi, o iş yükünün gerçekten kullandığı kümeyle aynı mı? Sonraki dersin sorusu budur. Kullanım geçmişi ile verilmiş politika yan yana konduğunda kullanılmayan izin oranı kaç çıkıyor, daraltılmış politika kaç satır ediyor ve daraltma kaç meşru işi durduruyor — geçmişte hiç görünmemiş ama gerekli olan nadir yol, daraltmanın bedelidir. ### En Az Yetki Uygulaması Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/en-az-yetki-uygulamasi Verilen izin ile kullanılan izin yan yana konur: kullanılmayan izin oranı, daraltılmış politikanın satır sayısı ve daraltmanın durdurduğu meşru iş sayılır. Gözlem penceresi taranır ve güvenli daraltma eşiği sayıyla verilir. Önceki ders kimliğin nereden geldiğini değiştirdi; ne yapabildiği açık kaldı. Politika belgeleri yazılırken izinler çoğunlukla tek tek değil aile düzeyinde verilir: bir satır ölçüm ailesinin bütün izinlerini açar, çünkü satır yazmak pahalı, izin saymak ucuzdur. Bu dersin sorusu o satırların ne kadarının gerçekten kullanıldığıdır. Verilen izin kümesi ile kullanım geçmişi yan yana konuyor ve üç şey sayılıyor: **kullanılmayan izin oranı**, daraltılmış politikanın kaç satır ettiği ve **daraltmanın kaç meşru işi durdurduğu**. Üçüncüsü ilk ikisi kadar önemlidir: geçmişte hiç görünmemiş bir yol, gerekli olmadığı anlamına gelmez. - **BI31.** Sekiz iş yükü, sekiz kaynak ailesi ve on sekiz izin kurgusal bölgesel ölçüm ağına aittir; ölçülen şey `node` ile yazılan modeldir. - **BI32.** Gerçek ihtiyaç listesi ölçülmedi, seçildi; her yolun ortalama kullanım aralığı bir model kararıdır. Gerçekte bu liste bilinmez — dersin noktası zaten onun bilinmemesidir. - **BI33.** Kullanım geçmişi kendi yazılan doğrusal eşlemeli üreteçle üretildi. Tohum görünür ve sabittir; çıktı koşumdan koşuma aynı kalır. - **BI34.** Bir izin ya kullanıldı ya kullanılmadı. Koşul ifadesi ve kaynak düzeyinde daraltma modellenmiyor; bunlar daraltmayı derinleştirir, yönünü değiştirmez. - **BI35.** Verilen politika aile düzeyinde yazıldı, daraltılmış politika izin düzeyinde yazılıyor. Satır sayısı bu yüzden ayrı bir ölçüdür. - **BI36.** Sınama dönemi ikinci doksan gündür ve aynı üreteç akışından gelir. Daraltılmış politikanın kaç meşru işi durdurduğu orada sayılıyor. #### Verilen İzin ile Gerçek İhtiyaç Model üç şeyi ayrı tutuyor: aile düzeyinde yazılmış politika, onun açtığı izin kümesi ve her iş yükünün gerçekten ihtiyaç duyduğu yollar. Üçüncüsü gerçek bir sistemde bilinmez; burada bilinir kılınıyor ki daraltmanın isabeti ölçülebilsin. ```js // yetki.mjs — verilen izin, gercek ihtiyac ve kullanim gecmisi modeli // Kurgusal bolgesel olcum agi; sekiz is yuku, sekiz kaynak ailesi. Olculen sey bu modeldir. export const AILE = { olcum: ['oku', 'yaz', 'sil'], kuyruk: ['oku', 'yaz', 'yonet'], arsiv: ['oku', 'yaz', 'sil'], fatura: ['oku', 'yaz'], 'is-emri': ['oku', 'yaz'], gunluk: ['oku', 'yaz'], yapilandirma: ['oku', 'yaz'], posta: ['gonder'], }; export const IZIN = Object.entries(AILE).flatMap(([a, e]) => e.map((x) => `${a}-${x}`)); // Verilen politika aile duzeyinde yazildi: bir satir bir ailenin butun izinlerini veriyor. export const VERILEN = { 'okuma-toplayici': ['olcum', 'kuyruk'], 'dogrulayici': ['olcum', 'kuyruk'], 'gunluk-tasiyici': ['gunluk', 'yapilandirma'], 'faturalama': ['fatura', 'posta', 'arsiv'], 'is-emri': ['is-emri', 'kuyruk', 'posta'], 'gecelik-toplu-is': ['olcum', 'arsiv', 'fatura'], 'arsivleyici': ['arsiv'], 'rapor-uretici': ['fatura', 'arsiv', 'gunluk'], }; export const OZNE = Object.keys(VERILEN); // Gercek ihtiyac: izin -> ortalama kullanim araligi (gun). Model karari; olculmedi, secildi. export const GERCEK = { 'okuma-toplayici': { 'olcum-yaz': 1, 'kuyruk-yaz': 1, 'olcum-oku': 3 }, 'dogrulayici': { 'olcum-oku': 1, 'kuyruk-oku': 1, 'olcum-yaz': 2, 'olcum-sil': 30 }, 'gunluk-tasiyici': { 'gunluk-yaz': 1, 'yapilandirma-oku': 7 }, 'faturalama': { 'fatura-oku': 1, 'fatura-yaz': 1, 'posta-gonder': 2, 'arsiv-oku': 45 }, 'is-emri': { 'is-emri-yaz': 1, 'is-emri-oku': 1, 'kuyruk-oku': 1, 'posta-gonder': 5 }, 'gecelik-toplu-is': { 'olcum-oku': 1, 'arsiv-yaz': 1, 'fatura-oku': 7, 'olcum-sil': 20 }, 'arsivleyici': { 'arsiv-oku': 1, 'arsiv-yaz': 1, 'arsiv-sil': 60 }, 'rapor-uretici': { 'fatura-oku': 1, 'arsiv-oku': 7, 'gunluk-oku': 30 }, }; export const DONEM = 90; // gozlenen gun sayisi export const TOHUM = 20260802; // uretecin tohumu; gorunur ve sabit export const PENCERE = [1, 7, 14, 30, 60, 90]; export const verilenIzin = (o) => VERILEN[o].flatMap((a) => AILE[a].map((x) => `${a}-${x}`)); export const verilenCift = OZNE.flatMap((o) => verilenIzin(o).map((i) => `${o}|${i}`)); export const gercekCift = OZNE.flatMap((o) => Object.keys(GERCEK[o]).map((i) => `${o}|${i}`)); export const araligi = (c) => GERCEK[c.split('|')[0]][c.split('|')[1]]; // Kendi uretecimiz: dogrusal eslesmeli uretec; tohumdan baslar, kosumdan kosuma ayni diziyi verir. export function uretec(tohum) { let s = tohum >>> 0; return () => { s = (Math.imul(s, 1664525) + 1013904223) >>> 0; return s / 4294967296; }; } // Gecmis: her gun her gercek cift 1/aralik olasilikla kullanilir. export function gecmisUret(gun, tohum) { const r = uretec(tohum), g = []; for (let d = 0; d < gun; d++) for (const c of gercekCift) if (r() < 1 / araligi(c)) g.push([d, c]); return g; } ``` ```js // kosum1.mjs — verilen izin ile gercek ihtiyac yan yana: kullanilmayan izin orani import { OZNE, VERILEN, GERCEK, IZIN, verilenIzin, verilenCift, gercekCift } from './yetki.mjs'; console.log('ozne satir verilen gercek kullanilmayan'); let satir = 0; for (const o of OZNE) { const v = verilenIzin(o), g = Object.keys(GERCEK[o]); satir += VERILEN[o].length; console.log(`${o.padEnd(18)}${String(VERILEN[o].length).padStart(5)}${String(v.length).padStart(9)}` + `${String(g.length).padStart(8)}${String(v.length - g.length).padStart(15)}`); } const kullanilmayan = verilenCift.length - gercekCift.length; console.log(''); for (const [ad, v] of [ ['izin katalogu', IZIN.length], ['verilen politika satiri (ozne, aile)', satir], ['verilen (ozne, izin) kalemi', verilenCift.length], ['gercekten gereken kalem', gercekCift.length], ['kullanilmayan izin kalemi', `${kullanilmayan} (%${Math.round((kullanilmayan / verilenCift.length) * 100)})`], ]) console.log(`${ad.padEnd(38)}${v}`); ``` ``` ozne satir verilen gercek kullanilmayan okuma-toplayici 2 6 3 3 dogrulayici 2 6 4 2 gunluk-tasiyici 2 4 2 2 faturalama 3 6 4 2 is-emri 3 6 4 2 gecelik-toplu-is 3 8 4 4 arsivleyici 1 3 3 0 rapor-uretici 3 7 3 4 izin katalogu 18 verilen politika satiri (ozne, aile) 19 verilen (ozne, izin) kalemi 46 gercekten gereken kalem 27 kullanilmayan izin kalemi 19 (%41) ``` On dokuz satırlık politika kırk altı `(özne, izin)` kalemi açıyor; gerçekten gereken yirmi yedi. On dokuz kalem, yani verilen iznin yüzde kırk biri hiç kullanılmıyor. Bu kalemler yanlışlıkla eklenmedi — hiçbiri tek tek yazılmadı. Aile düzeyinde yazılan bir satır, ailenin bütün izinlerini birlikte getirdi. Satır sütunu farkın nereden geldiğini gösteriyor. Arşivleyici tek satırla üç izin alıyor ve üçünü de kullanıyor; kullanılmayan izni sıfır. Rapor üretici üç satırla yedi izin alıyor ve üçünü kullanıyor; dördü boşta. Gecelik toplu iş üç satırla sekiz izin alıyor, dördü boşta. Bir satır ne kadar geniş bir aileye dokunuyorsa fazlalık o kadar büyüyor; ölçüm ve arşiv aileleri üçer izin taşıyor ve fazlalığın çoğu bu iki ailenin silme izninde birikiyor. #### Kullanım Geçmişi Kullanılmayan izni gerçek bir sistemde bulmanın tek yolu geçmişe bakmaktır. Model doksan günlük bir kullanım geçmişi üretiyor; ardından gelen doksan gün sınama dönemi olarak ayrılıyor. ```js // kosum2.mjs — 90 gunluk kullanim gecmisi uretilir; nadir yollar ayri sayilir import { DONEM, TOHUM, gercekCift, araligi, gecmisUret } from './yetki.mjs'; const tam = gecmisUret(2 * DONEM, TOHUM); // ilk donem gozlem, ikincisi sinama const gecmis = tam.filter(([d]) => d < DONEM); const sayim = new Map(gercekCift.map((c) => [c, 0])); for (const [, c] of gecmis) sayim.set(c, sayim.get(c) + 1); console.log(`tohum ${TOHUM}, donem ${DONEM} gun, olay ${gecmis.length}, sinama donemi ${tam.length - gecmis.length} olay\n`); console.log('araligi 7 gun ve uzeri olan gercek yollar:'); console.log('cift aralik 90 gunde ilk gorulme'); for (const c of gercekCift.filter((x) => araligi(x) >= 7)) { const ilk = gecmis.find(([, x]) => x === c); console.log(`${c.padEnd(34)}${String(araligi(c)).padStart(6)}${String(sayim.get(c)).padStart(10)}` + `${(ilk ? `${ilk[0] + 1}. gun` : 'gorulmedi').padStart(13)}`); } const gorulen = new Set(gecmis.map(([, c]) => c)); console.log(''); for (const [ad, v] of [ ['gercek yol', gercekCift.length], ['90 gunde en az bir kez gorulen', gorulen.size], ['90 gunde hic gorulmeyen gercek yol', gercekCift.filter((c) => !gorulen.has(c)).join(', ') || 'yok'], ]) console.log(`${ad.padEnd(36)}${v}`); ``` ``` tohum 20260802, donem 90 gun, olay 1545, sinama donemi 1521 olay araligi 7 gun ve uzeri olan gercek yollar: cift aralik 90 gunde ilk gorulme dogrulayici|olcum-sil 30 1 8. gun gunluk-tasiyici|yapilandirma-oku 7 12 1. gun faturalama|arsiv-oku 45 2 25. gun gecelik-toplu-is|fatura-oku 7 15 3. gun gecelik-toplu-is|olcum-sil 20 7 5. gun arsivleyici|arsiv-sil 60 0 gorulmedi rapor-uretici|arsiv-oku 7 9 6. gun rapor-uretici|gunluk-oku 30 3 25. gun gercek yol 27 90 gunde en az bir kez gorulen 26 90 gunde hic gorulmeyen gercek yol arsivleyici|arsiv-sil ``` Doksan günde bin beş yüz kırk beş olay birikiyor ama bu sayı yanıltıcıdır: olayların ezici çoğunluğu günlük koşan on beş yoldan geliyor. Tablo yalnız aralığı bir haftadan uzun olanları listeliyor. Doğrulayıcının silme izni doksan günde bir kez kullanıldı, sekizinci gün; faturalama arşivi iki kez okudu, ilki yirmi beşinci gün. Son satır bu dersin sert bulgusudur. Arşivleyicinin silme izni doksan günün hiçbir gününde kullanılmadı. Yirmi yedi gerçek yoldan yirmi altısı görüldü, biri görülmedi — ve görülmeyen o yol gerçek bir yoldur. Geçmişe bakan bir daraltma onu kullanılmayan izin sayar ve keser. Kesildikten sonra ne olacağı, o yolun ne zaman koşacağına bağlıdır; altmış günde bir koşan bir yol için bu, kesmeden sonraki herhangi bir gün olabilir. #### Gözlem Penceresi Taraması Gözlem penceresi bir seçimdir: kısa pencere daha çok keser, uzun pencere daha az yanılır. İkisi arasındaki değiş tokuş sayıyla çıkarılabilir. ```js // kosum3.mjs — gozlem penceresi taranir: ne kadar kesiyor, ne kadar yanlis kesiyor import { DONEM, TOHUM, PENCERE, verilenCift, gercekCift, gecmisUret } from './yetki.mjs'; const tam = gecmisUret(2 * DONEM, TOHUM); const gecmis = tam.filter(([d]) => d < DONEM), sinama = tam.filter(([d]) => d >= DONEM); console.log('pencere daraltilmis kullanilmayan yanlis sinamada engellenen'); console.log('(gun) satir izin orani kesme engellenen is yuku'); for (const p of PENCERE) { const gor = new Set(gecmis.filter(([d]) => d >= DONEM - p).map(([, c]) => c)); const yanlis = gercekCift.filter((c) => !gor.has(c)); const engel = sinama.filter(([, c]) => !gor.has(c)); const oran = Math.round(((verilenCift.length - gor.size) / verilenCift.length) * 100); console.log(`${String(p).padEnd(9)}${String(gor.size).padEnd(13)}${`%${oran}`.padEnd(15)}` + `${String(yanlis.length).padEnd(9)}${String(engel.length).padEnd(12)}` + `${new Set(engel.map(([, c]) => c.split('|')[0])).size}`); } console.log('\npencere daraldikca hangi gercek yollar kesiliyor:'); for (const p of PENCERE) { const gor = new Set(gecmis.filter(([d]) => d >= DONEM - p).map(([, c]) => c)); const y = gercekCift.filter((c) => !gor.has(c)); console.log(` ${String(p).padStart(2)} gun ${y.length ? y.slice(0, 4).join(', ') + (y.length > 4 ? ` (+${y.length - 4})` : '') : 'yok'}`); } ``` ``` pencere daraltilmis kullanilmayan yanlis sinamada engellenen (gun) satir izin orani kesme engellenen is yuku 1 19 %59 8 69 7 7 22 %52 5 12 4 14 23 %50 4 10 3 30 24 %48 3 5 2 60 25 %46 2 4 1 90 26 %43 1 0 0 pencere daraldikca hangi gercek yollar kesiliyor: 1 gun okuma-toplayici|olcum-oku, dogrulayici|olcum-sil, gunluk-tasiyici|yapilandirma-oku, faturalama|arsiv-oku (+4) 7 gun dogrulayici|olcum-sil, faturalama|arsiv-oku, gecelik-toplu-is|olcum-sil, arsivleyici|arsiv-sil (+1) 14 gun dogrulayici|olcum-sil, faturalama|arsiv-oku, gecelik-toplu-is|olcum-sil, arsivleyici|arsiv-sil 30 gun dogrulayici|olcum-sil, faturalama|arsiv-oku, arsivleyici|arsiv-sil 60 gun dogrulayici|olcum-sil, arsivleyici|arsiv-sil 90 gun arsivleyici|arsiv-sil ``` Tablo tek bir seçimin iki sonucunu yan yana koyuyor. Tek günlük pencere kırk altı kalemin yüzde elli dokuzunu kesiyor ve daraltılmış politika on dokuz satıra iniyor — verilen politikayla aynı sayı, ama bu kez izin düzeyinde ve çok daha dar. Bedeli sağdaki iki sütunda: sekiz meşru yol kesiliyor ve sınama döneminde altmış dokuz iş yedi ayrı iş yükünde duruyor. Pencere büyüdükçe her iki taraf da yumuşuyor. Otuz günlük pencerede kesme oranı yüzde kırk sekize düşüyor, yanlış kesme üçe, engellenen iş beşe iniyor. Doksan günlük pencerede yanlış kesme bire, engellenen iş sıfıra iniyor. Kesilen izin oranı yüzde elli dokuzdan yüzde kırk üçe geriledi; yani uzun pencerenin bedeli, kesilebilecek on altı puanlık izni kesmemektir. Son iki satır arasındaki fark dikkat ister. Doksan günlük pencerede yanlış kesme bir, engellenen iş sıfır. Kesilen yol arşivleyicinin silme iznidir ve sınama döneminde de hiç koşmamıştır. Yanlış kesmenin faturası kesildiği gün gelmiyor — yol koştuğu gün geliyor. Alt blok sırayı veriyor: pencere daraldıkça önce nadir yollar, sonra haftalık yollar, en sonunda günlük olmayan her şey kesiliyor. #### Güvenli Daraltma Eşiği Gözlenen doksan gün bir yolu kaçırmaya yetiyorsa, kaç gün yetmez? Bu soru geçmişe değil aralığa bakarak yanıtlanır: aralığı `d` gün olan bir yolun `p` günlük pencerede hiç görünmeme olasılığı `(1 − 1/d)^p` değeridir. ```js // kosum4.mjs — guvenli daraltma esigi: bir yolun kacirilma olasiligi pencereyle nasil dusuyor import { DONEM, gercekCift, araligi } from './yetki.mjs'; const RISK = 0.01; // kabul edilen kacirma olasiligi const kacirma = (d, p) => Math.pow(1 - 1 / d, p); const gereken = (d) => (d === 1 ? 1 : Math.ceil(Math.log(RISK) / Math.log(1 - 1 / d))); const araliklar = [...new Set(gercekCift.map(araligi))].sort((a, b) => a - b); console.log('aralik yol 90 gunde kacirma %1 risk icin pencere'); for (const d of araliklar) { const n = gercekCift.filter((c) => araligi(c) === d).length; console.log(`${String(d).padStart(6)}${String(n).padStart(5)}` + `${`%${(kacirma(d, DONEM) * 100).toFixed(1)}`.padStart(18)}${String(gereken(d)).padStart(18)} gun`); } console.log(''); for (const [ad, v] of [ ['en nadir gercek yolun araligi', `${Math.max(...araliklar)} gun`], ['guvenli daraltma esigi (%1 risk)', `${Math.max(...araliklar.map(gereken))} gun`], ['gozlenen pencere', `${DONEM} gun`], ['90 gunde beklenen yanlis kesme', gercekCift.reduce((a, c) => a + kacirma(araligi(c), DONEM), 0).toFixed(2)], ]) console.log(`${ad.padEnd(34)}${v}`); ``` ``` aralik yol 90 gunde kacirma %1 risk icin pencere 1 15 %0.0 1 gun 2 2 %0.0 7 gun 3 1 %0.0 12 gun 5 1 %0.0 21 gun 7 3 %0.0 30 gun 20 1 %1.0 90 gun 30 2 %4.7 136 gun 45 1 %13.2 205 gun 60 1 %22.0 275 gun en nadir gercek yolun araligi 60 gun guvenli daraltma esigi (%1 risk) 275 gun gozlenen pencere 90 gun 90 gunde beklenen yanlis kesme 0.46 ``` Tablo eşiği aralık aralık veriyor. Günlük koşan on beş yol için bir gün yetiyor; haftalık koşan üç yol için otuz gün. Yirmi günlük aralıkta gereken pencere doksan güne çıkıyor — gözlenen dönemin tamamı, tek bir yol için. Altmış günlük aralıkta gereken pencere iki yüz yetmiş beş gün, yani gözlenenin üç katı. Sağdan ikinci sütun doksan günlük pencerede kalan riski veriyor. Altmış günlük yolun kaçırılma olasılığı yüzde yirmi iki, kırk beş günlük yolun yüzde on üç, otuz günlük iki yolun her biri için yüzde beş. Toplandığında doksan günde beklenen yanlış kesme sayısı sıfır virgül kırk altı yol; koşumda gerçekleşen bir yol. Model ile koşum aynı büyüklük mertebesindedir. Güvenli daraltma eşiği bu tablonun tek satırlık cevabıdır: iki yüz yetmiş beş gün. Bu sayı bir sistem özelliği değil, en nadir meşru yolun aralığının bir fonksiyonudur; aralığı bilinmeyen bir sistemde eşik de bilinmez. Doksan günlük pencereyle daraltmak yüzde kırk üç kesme ve yarım yanlış kesme demektir — kabul edilebilir olup olmadığı, o yarımın hangi iş yükünde çıkacağına bağlıdır. #### Özet - Aile düzeyinde yazılmış 19 satırlık politika 46 `(özne, izin)` kalemi açıyor; gerçekten gereken 27. Kullanılmayan izin 19 kalem, verilen iznin %41'i — ve hiçbiri tek tek yazılmadı, hepsi satırın genişliğinden geldi. - 90 günlük geçmişte 1.545 olay birikiyor ama 27 gerçek yoldan yalnız 26'sı görünüyor. Görünmeyen yol arşivleyicinin silme iznidir; aralığı 60 gün ve geçmişe bakan bir daraltma onu keser. - Pencere taraması değiş tokuşu veriyor: 1 günlük pencere %59 kesiyor ama 8 meşru yolu durduruyor ve sınama döneminde 7 iş yükünde 69 iş engelleniyor; 90 günlük pencere %43 kesiyor, 1 yanlış kesme yapıyor, 0 iş engelliyor. - Yanlış kesmenin faturası kesildiği gün gelmiyor: 90 günlük pencerede kesilen tek yol sınama döneminde de koşmadı, engellenen iş 0 göründü. - Daraltma satır sayısını düşürmüyor: 19 satırlık aile düzeyi politika, 90 günlük pencerede 26 satırlık izin düzeyi politikaya dönüşüyor. Dar politika daha uzun politikadır. - Güvenli daraltma eşiği %1 kaçırma riski için 275 gündür — en nadir yolun 60 günlük aralığının yaklaşık 4,6 katı. Gözlenen 90 günde o yolun kaçırılma olasılığı %22 ve beklenen yanlış kesme 0,46 yoldur. #### Sonraki Adım Bu ders bir politika kümesini daraltmayı ölçtü ve daraltmanın nerede durduğunu gösterdi. Ama tabloların hepsi tek bir varsayım üzerinde duruyor: bütün bu iş yükleri aynı yerde, aynı sınırın içinde. Kırk altı kalemin hepsi tek bir hesapta yazılıysa bir kimliğin ele geçirilmesi o hesabın tamamına açılan bir kapıdır ve daraltma yalnız anahtarın şeklini değiştirir, kapının genişliğini değil. Sonraki dersin sorusu bu yüzden sınırın kendisidir: aynı iş yükü kümesi tek hesapta, ortama göre ayrılmış hesaplarda ve iş yüküne göre ayrılmış hesaplarda kurulduğunda patlama yarıçapı kaç kaynak ediyor, kota nasıl paylaşılıyor, fatura ayrışıyor mu ve kaç hesap ile kaç politika kopyası yönetmek gerekiyor. ### Hesap ve Kuruluş Yapısı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/hesap-ve-kurulus-yapisi Aynı iş yükü kümesi üç yapıda kurulur — tek hesap, ortama göre hesap, iş yüküne göre hesap. Patlama yarıçapı, kota paylaşımı, faturanın ayrışması ve yönetim yükü sayılır; kuruluş düzeyi koruma bandının ne kesip ne kesemediği ölçülür. Önceki iki ders kimliğin nereden geldiğini ve ne yapabildiğini ölçtü; ikisi de tek bir sınırın içinde kaldı. Politika daraltıldıktan sonra bile bir soru yanıtsız duruyor: bu iş yükleri hangi sınırın içinde? Aynı sekiz iş yükü ve üç ortam üç ayrı yapıda kurulabilir — hepsi tek hesapta, ortama göre ayrılmış hesaplarda ya da iş yüküne göre ayrılmış hesaplarda. Bu ders üçünü yan yana kuruyor ve dört şey sayıyor: patlama yarıçapı, kotanın kaç iş yükü arasında paylaşıldığı, faturanın kaç kaleme ayrıştığı ve kaç hesapla kaç politika kopyasının yönetildiği. Sonda kuruluş düzeyi koruma bandının ne kesip ne kesemediği ölçülüyor. - **BI37.** Sekiz iş yükü, üç ortam, sekiz kaynak ailesi ve yirmi dört kaynak kurgusal bölgesel ölçüm ağına aittir; ölçülen şey `node` ile yazılan modeldir. - **BI38.** Patlama yarıçapı iki kümenin birleşimidir: kimliğin politikayla eriştiği kaynaklar ve hesabının içindeki kaynaklar. Hesap içinde yükselme mümkün, hesap sınırı geçilmez varsayıldı. - **BI39.** Kota hesap başına verildi ve tek bir sayı olarak modellendi. Kurgu birimdir; gerçek bir fiyat ya da sınır listesi değildir. - **BI40.** Talep sabittir; ani yük, geri çekilme ve kuyruklanma modellenmiyor. Bunlar sınıra çarpma anını değiştirir, hangi hesabın çarptığını değiştirmez. - **BI41.** Bir iş yükünün fatura payı ancak hesabında tek başınaysa doğrudan okunabilir sayıldı; etiketleme yoluyla dağıtım bu derste ölçülmüyor. - **BI42.** Kuruluş düzeyi koruma bandı hesaba iliştirilir ve hesabın içini ayıramaz. Bu bir model kararıdır; bandın ortama göre kesebilmesi hesap sınırının ortamı ayırmasına bağlıdır. #### Aynı Küme, Üç Yapı Model kaynakları aile ve ortam çiftiyle adlandırıyor, her ailenin bir sahip iş yükü var ve üç yapı tek bir soruya farklı yanıt veriyor: bir iş yükü hangi hesaba düşüyor. Geri kalanı — politika, kaynak, talep — üç yapıda aynı. ```js // hesap.mjs — ayni is yuku kumesi uc hesap yapisinda kurulur; kurgusal olcum agi modeli export const ORTAM = ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']; export const AILE = ['olcum', 'kuyruk', 'arsiv', 'fatura', 'is-emri', 'gunluk', 'yapilandirma', 'posta']; export const IZIN = { // aile -> ailenin acilan izinleri olcum: ['oku', 'yaz', 'sil'], kuyruk: ['oku', 'yaz', 'yonet'], arsiv: ['oku', 'yaz', 'sil'], fatura: ['oku', 'yaz'], 'is-emri': ['oku', 'yaz'], gunluk: ['oku', 'yaz'], yapilandirma: ['oku', 'yaz'], posta: ['gonder'], }; export const VERILEN = { // is yuku -> erisimi olan aileler 'okuma-toplayici': ['olcum', 'kuyruk'], 'dogrulayici': ['olcum', 'kuyruk'], 'gunluk-tasiyici': ['gunluk', 'yapilandirma'], 'faturalama': ['fatura', 'posta', 'arsiv'], 'is-emri': ['is-emri', 'kuyruk', 'posta'], 'gecelik-toplu-is': ['olcum', 'arsiv', 'fatura'], 'arsivleyici': ['arsiv'], 'rapor-uretici': ['fatura', 'arsiv', 'gunluk'], }; export const SAHIP = { // kaynak ailesinin sahibi is yuku olcum: 'okuma-toplayici', kuyruk: 'dogrulayici', arsiv: 'arsivleyici', fatura: 'faturalama', 'is-emri': 'is-emri', gunluk: 'gunluk-tasiyici', yapilandirma: 'gunluk-tasiyici', posta: 'faturalama', }; export const GERCEK = { // gercekten kullanilan yollar 'okuma-toplayici': ['olcum-yaz', 'kuyruk-yaz', 'olcum-oku'], 'dogrulayici': ['olcum-oku', 'kuyruk-oku', 'olcum-yaz', 'olcum-sil'], 'gunluk-tasiyici': ['gunluk-yaz', 'yapilandirma-oku'], 'faturalama': ['fatura-oku', 'fatura-yaz', 'posta-gonder', 'arsiv-oku'], 'is-emri': ['is-emri-yaz', 'is-emri-oku', 'kuyruk-oku', 'posta-gonder'], 'gecelik-toplu-is': ['olcum-oku', 'arsiv-yaz', 'fatura-oku', 'olcum-sil'], 'arsivleyici': ['arsiv-oku', 'arsiv-yaz', 'arsiv-sil'], 'rapor-uretici': ['fatura-oku', 'arsiv-oku', 'gunluk-oku'], }; export const OZNE = Object.keys(VERILEN); export const TALEP = { // kurgu birim: dakikada istek, uretim olceginde 'okuma-toplayici': 420, 'dogrulayici': 260, 'gunluk-tasiyici': 90, 'faturalama': 140, 'is-emri': 110, 'gecelik-toplu-is': 380, 'arsivleyici': 70, 'rapor-uretici': 60, }; export const ORTAM_OLCEK = { gelistirme: 0.1, hazirlik: 0.3, uretim: 1 }; export const KOTA = 1000; // hesap basina kota, kurgu birim export const KAYNAK = AILE.flatMap((a) => ORTAM.map((o) => `${a}@${o}`)); export const KIMLIK = OZNE.flatMap((s) => ORTAM.map((o) => `${s}@${o}`)); // Uc yapi: bir is yukunun hangi hesaba dustugu. export const YAPI = { 'tek-hesap': () => 'tek', 'ortama-gore': (s, o) => o, 'is-yukune-gore': (s, o) => `${s}@${o}`, }; export const kimlikHesap = (y, k) => YAPI[y](k.split('@')[0], k.split('@')[1]); export const kaynakHesap = (y, r) => YAPI[y](SAHIP[r.split('@')[0]], r.split('@')[1]); // Politikayla erisilen kaynaklar: kimligin kendi ortamindaki verilen aileler. export const politikaKaynak = (k) => VERILEN[k.split('@')[0]].map((a) => `${a}@${k.split('@')[1]}`); // Hesabindaki kaynaklar: ele gecen kimlik hesap icinde yukselirse acilan kume. export const hesapKaynak = (y, k) => KAYNAK.filter((r) => kaynakHesap(y, r) === kimlikHesap(y, k)); export const patlama = (y, k) => new Set([...hesapKaynak(y, k), ...politikaKaynak(k)]).size; // Kurulus duzeyi koruma bandi: [izin, hangi ortamda kesilir] export const UST_SINIR = [ ['olcum-sil', (o) => o !== 'uretim'], ['arsiv-sil', (o) => o !== 'uretim'], ['yapilandirma-yaz', () => true], ]; export const verilenIzin = (s) => VERILEN[s].flatMap((a) => IZIN[a].map((x) => `${a}-${x}`)); ``` ```js // kosum1.mjs — patlama yaricapi: bir kimlik ele gecerse kac kaynak aciliyor import { KAYNAK, KIMLIK, YAPI, kimlikHesap, hesapKaynak, patlama, politikaKaynak } from './hesap.mjs'; console.log(`kaynak ${KAYNAK.length}, kimlik ${KIMLIK.length}\n`); console.log('yapi hesap en genis ortalama (kimlik, kaynak) politika'); console.log(' patlama patlama kalemi kadari'); for (const y of Object.keys(YAPI)) { const p = KIMLIK.map((k) => patlama(y, k)); const hesap = new Set(KIMLIK.map((k) => kimlikHesap(y, k))).size; const pol = KIMLIK.reduce((a, k) => a + politikaKaynak(k).length, 0); console.log(`${y.padEnd(18)}${String(hesap).padStart(5)}${String(Math.max(...p)).padStart(10)}` + `${(p.reduce((a, x) => a + x, 0) / p.length).toFixed(1).padStart(10)}` + `${String(p.reduce((a, x) => a + x, 0)).padStart(18)}${String(pol).padStart(10)}`); } console.log('\nis yukune gore yapida uretim kimlikleri hesabinda politikayla patlama'); for (const k of KIMLIK.filter((x) => x.endsWith('uretim'))) console.log(` ${k.padEnd(38)}${String(hesapKaynak('is-yukune-gore', k).length).padStart(9)}` + `${String(politikaKaynak(k).length).padStart(13)}${String(patlama('is-yukune-gore', k)).padStart(9)}`); ``` ``` kaynak 24, kimlik 24 yapi hesap en genis ortalama (kimlik, kaynak) politika patlama patlama kalemi kadari tek-hesap 1 24 24.0 576 57 ortama-gore 3 8 8.0 192 57 is-yukune-gore 24 3 2.4 57 57 is yukune gore yapida uretim kimlikleri hesabinda politikayla patlama okuma-toplayici@uretim 1 2 2 dogrulayici@uretim 1 2 2 gunluk-tasiyici@uretim 2 2 2 faturalama@uretim 2 3 3 is-emri@uretim 1 3 3 gecelik-toplu-is@uretim 0 3 3 arsivleyici@uretim 1 1 1 rapor-uretici@uretim 0 3 3 ``` Tek hesapta yirmi dört kimliğin her biri, ele geçirildiğinde yirmi dört kaynağın hepsini açıyor. Ortama göre ayrıldığında bu sayı sekize, iş yüküne göre ayrıldığında en fazla üçe iniyor. Toplam `(kimlik, kaynak)` kalemi beş yüz yetmiş altıdan elli yediye düşüyor — on kat. Son sütun yapının nerede durduğunu söylüyor. Politikanın tek başına verdiği erişim üç yapıda da elli yedi kalemdir; hesap yapısı bu sayıyı değiştirmiyor, yalnız üstüne ne eklendiğini belirliyor. Tek hesapta beş yüz on dokuz kalem hesap sınırından geliyor; iş yüküne göre ayrılmış yapıda ekleme sıfırdır. Daraltılmış bir politika ancak hesap sınırı onu destekliyorsa gerçekten dar demektir. Alt blok nedenini gösteriyor. Gecelik toplu iş ve rapor üretici hiçbir kaynağa sahip değil; hesaplarında sıfır kaynak var, yarıçapları tamamen politikadan geliyor. Arşivleyici tek aileye sahip ve tek aileye erişiyor, yarıçapı bir. Yapının ne kadar sıkabileceğini sahiplik dağılımı belirliyor. #### Kota Paylaşımı ve Kalan Hesap yalnız bir güvenlik sınırı değil, aynı zamanda bir kota kabıdır. ```js // kosum2.mjs — kota paylasimi: hangi hesap sinira carpiyor, sinira kac birim kaliyor import { KIMLIK, YAPI, KOTA, TALEP, ORTAM_OLCEK, kimlikHesap } from './hesap.mjs'; const talep = (k) => Math.round(TALEP[k.split('@')[0]] * ORTAM_OLCEK[k.split('@')[1]]); console.log(`hesap basina kota ${KOTA} kurgu birim; toplam talep ${KIMLIK.reduce((a, k) => a + talep(k), 0)}\n`); console.log('yapi hesap kotayi paylasan en dolu sinira asan'); console.log(' en cok kimlik hesap kalan hesap'); for (const y of Object.keys(YAPI)) { const h = new Map(); for (const k of KIMLIK) { const a = kimlikHesap(y, k); h.set(a, [(h.get(a)?.[0] ?? 0) + talep(k), (h.get(a)?.[1] ?? 0) + 1]); } const yuk = [...h.values()], enDolu = Math.max(...yuk.map((v) => v[0])); console.log(`${y.padEnd(18)}${String(h.size).padStart(5)}${String(Math.max(...yuk.map((v) => v[1]))).padStart(17)}` + `${String(enDolu).padStart(10)}${String(KOTA - enDolu).padStart(9)}` + `${String(yuk.filter((v) => v[0] > KOTA).length).padStart(6)}`); } console.log('\nortama gore yapida hesap yuku:'); for (const o of ['gelistirme', 'hazirlik', 'uretim']) { const t = KIMLIK.filter((k) => k.endsWith(o)).reduce((a, k) => a + talep(k), 0); console.log(` ${o.padEnd(12)}talep ${String(t).padStart(4)} kalan ${String(KOTA - t).padStart(5)}`); } ``` ``` hesap basina kota 1000 kurgu birim; toplam talep 2142 yapi hesap kotayi paylasan en dolu sinira asan en cok kimlik hesap kalan hesap tek-hesap 1 24 2142 -1142 1 ortama-gore 3 8 1530 -530 1 is-yukune-gore 24 1 420 580 0 ortama gore yapida hesap yuku: gelistirme talep 153 kalan 847 hazirlik talep 459 kalan 541 uretim talep 1530 kalan -530 ``` Tek hesapta yirmi dört kimlik aynı bin birimlik kotayı paylaşıyor ve toplam talep iki bin yüz kırk iki. Sınıra kalan eksi bin yüz kırk iki birim; yani hesap kotayı iki kattan fazla aşıyor. Aşmanın sonucu bir iş yükünün değil hepsinin yavaşlamasıdır — geliştirme ortamında koşan bir sınama, üretim ortamındaki toplayıcıyla aynı kabın içindedir. Ortama göre ayrıldığında kap üçe bölünüyor ve asıl bilgi alt blokta. Geliştirmede sekiz yüz kırk yedi, hazırlıkta beş yüz kırk bir birim boşta duruyor; üretim ise beş yüz otuz birim aşıyor. Toplam talep değişmedi, yalnız nereye düştüğü değişti — ve boşta duran bin üç yüz seksen sekiz birim üretimin eksiğini kapatmıyor, çünkü kotalar devredilemiyor. İş yüküne göre ayrılmış yapıda hiçbir hesap sınıra çarpmıyor; en dolu hesapta beş yüz seksen birim kalıyor. Bedeli yirmi dört ayrı kotadır — her biri ayrı izlenmesi, artırılması ve unutulması gereken bir sınır. Kota paylaşımı azaldıkça çarpma riski düşüyor, sınır sayısı artıyor. #### Fatura ve Yönetim Yükü Hesap sınırı üçüncü bir şeyi daha belirliyor: faturanın kaç kaleme ayrıldığını ve kaç politika belgesinin bakımını. ```js // kosum3.mjs — faturanin ayrismasi ve yonetim yuku: kac hesap, kac politika kopyasi import { KIMLIK, YAPI, kimlikHesap, kaynakHesap, politikaKaynak } from './hesap.mjs'; console.log('yapi fatura dogrudan kimlik kaynak toplam'); console.log(' kalemi okunan temelli temelli politika'); for (const y of Object.keys(YAPI)) { const h = new Map(); for (const k of KIMLIK) h.set(kimlikHesap(y, k), (h.get(kimlikHesap(y, k)) ?? 0) + 1); const yalniz = KIMLIK.filter((k) => h.get(kimlikHesap(y, k)) === 1).length; const capraz = KIMLIK.reduce((a, k) => a + politikaKaynak(k).filter((r) => kaynakHesap(y, r) !== kimlikHesap(y, k)).length, 0); console.log(`${y.padEnd(18)}${String(h.size).padStart(6)}${`${yalniz}/${KIMLIK.length}`.padStart(10)}` + `${String(KIMLIK.length).padStart(10)}${String(capraz).padStart(10)}${String(KIMLIK.length + capraz).padStart(10)}`); } console.log('\nis yukune gore yapida capraz hesap erisimi:'); for (const k of KIMLIK.filter((x) => x.endsWith('uretim'))) { const c = politikaKaynak(k).filter((r) => kaynakHesap('is-yukune-gore', r) !== kimlikHesap('is-yukune-gore', k)); console.log(` ${k.padEnd(26)}${String(c.length).padStart(2)} ${c.map((r) => r.split('@')[0]).join(', ') || '-'}`); } ``` ``` yapi fatura dogrudan kimlik kaynak toplam kalemi okunan temelli temelli politika tek-hesap 1 0/24 24 0 24 ortama-gore 3 0/24 24 0 24 is-yukune-gore 24 24/24 24 33 57 is yukune gore yapida capraz hesap erisimi: okuma-toplayici@uretim 1 kuyruk dogrulayici@uretim 1 olcum gunluk-tasiyici@uretim 0 - faturalama@uretim 1 arsiv is-emri@uretim 2 kuyruk, posta gecelik-toplu-is@uretim 3 olcum, arsiv, fatura arsivleyici@uretim 0 - rapor-uretici@uretim 3 fatura, arsiv, gunluk ``` Fatura kalemi hesap sayısıdır: bir, üç, yirmi dört. İlk iki yapıda hiçbir iş yükünün payı hesap düzeyinde okunamıyor; ortama göre ayrılmış yapıda ortam toplamı okunuyor ama iş yükü payı okunmuyor. Üçüncü yapıda yirmi dördün yirmi dördü okunuyor. Sağdaki üç sütun bedeli veriyor. Kimlik temelli politika sayısı üç yapıda da yirmi dörttür. Değişen kaynak temelli politikadır: iş yüküne göre ayrılmış yapıda otuz üç çapraz hesap erişimi doğuyor ve her biri kaynağın hesabında ayrıca yazılması gereken bir belge. Toplam politika belgesi yirmi dörtten elli yediye çıkıyor. Alt blok çapraz erişimin nerede biriktiğini gösteriyor. Hiçbir kaynağa sahip olmayan iki iş yükü üçer çapraz erişim taşıyor; günlük taşıyıcı ve arşivleyici hiç taşımıyor, çünkü eriştiği her aileye sahipler. Yapıyı bölmenin maliyeti tam olarak sahiplikle erişimin örtüşmediği kadardır. #### Kuruluş Düzeyi Koruma Bandı Hesapların üstüne bir üst sınır politikası konabilir: hesap içinde ne yazılırsa yazılsın, bandın kestiği izin geçmez. Bandın gücü hesap sınırına bağlıdır, çünkü band hesaba iliştirilir. ```js // kosum4.mjs — kurulus duzeyi koruma bandi: ne kesiyor, ne kesemiyor import { ORTAM, KIMLIK, YAPI, UST_SINIR, GERCEK, verilenIzin, kimlikHesap, patlama } from './hesap.mjs'; const ayirir = (y) => { // hesap sinirlari ortami ayiriyor mu const h = new Map(); for (const k of KIMLIK) { const a = kimlikHesap(y, k); h.set(a, new Set([...(h.get(a) ?? []), k.split('@')[1]])); } return [...h.values()].every((s) => s.size === 1); }; const uygula = (y) => UST_SINIR.filter(([, ko]) => ayirir(y) || ORTAM.every(ko)); const verilenToplam = KIMLIK.reduce((a, k) => a + verilenIzin(k.split('@')[0]).length, 0); console.log(`verilen (kimlik, izin) kalemi ${verilenToplam}\n`); console.log('yapi ortam kesilen verilenin durdurulan banttan sonra'); console.log(' ayriliyor kalem yuzdesi mesru yol en genis patlama'); for (const y of Object.keys(YAPI)) { let kes = 0, dur = 0; for (const [izin, ko] of uygula(y)) for (const k of KIMLIK) { const [s, o] = k.split('@'); if (!ko(o) || !verilenIzin(s).includes(izin)) continue; kes++; if (GERCEK[s].includes(izin)) dur++; } console.log(`${y.padEnd(18)}${(ayirir(y) ? 'evet' : 'hayir').padEnd(11)}${String(kes).padStart(5)}` + `${`%${Math.round((kes / verilenToplam) * 100)}`.padStart(11)}${String(dur).padStart(11)}` + `${String(Math.max(...KIMLIK.map((k) => patlama(y, k)))).padStart(18)}`); } console.log('\nbant kurallarinin tek tek kestigi kalem (ortam ayrilan yapida):'); for (const [izin, ko] of UST_SINIR) { const k = KIMLIK.filter((x) => ko(x.split('@')[1]) && verilenIzin(x.split('@')[0]).includes(izin)); console.log(` ${izin.padEnd(18)}${String(k.length).padStart(3)} kalem, mesru ` + `${k.filter((x) => GERCEK[x.split('@')[0]].includes(izin)).length}`); } ``` ``` verilen (kimlik, izin) kalemi 138 yapi ortam kesilen verilenin durdurulan banttan sonra ayriliyor kalem yuzdesi mesru yol en genis patlama tek-hesap hayir 3 %2 0 24 ortama-gore evet 17 %12 6 8 is-yukune-gore evet 17 %12 6 3 bant kurallarinin tek tek kestigi kalem (ortam ayrilan yapida): olcum-sil 6 kalem, mesru 4 arsiv-sil 8 kalem, mesru 2 yapilandirma-yaz 3 kalem, mesru 0 ``` Band üç kural taşıyor: üretim dışında ölçüm silme, üretim dışında arşiv silme ve her yerde yapılandırma yazma. Ortamı ayıran iki yapıda üçü de uygulanabiliyor ve yüz otuz sekiz kalemin on yedisini, yani yüzde on ikisini kesiyor. Tek hesapta yalnız üçüncü kural uygulanabiliyor: hesap sınırı ortamı ayırmadığı için "üretim dışında" koşulu bir yere iliştirilemiyor ve kesilen kalem üçte kalıyor. Dördüncü sütun bandın bedelini veriyor: kesilen on yedi kalemin altısı meşru bir yolu durduruyor. Alt blok bunu kural kural ayırıyor — ölçüm silme altı kalem kesiyor, dördü meşru; arşiv silme sekiz kesiyor, ikisi meşru; yapılandırma yazma üç kesiyor, hiçbiri meşru değil. Üçüncü kural bedelsiz, ilk ikisi değil. Son sütun bandın kesemediğini gösteriyor. Band uygulandıktan sonra da en geniş patlama yarıçapı yirmi dört, sekiz ve üç kalıyor. Band izinleri keser, sınırları kurmaz: silme iznini kaldırmak ele geçen bir kimliğin kaç kaynağa dokunabildiğini değiştirmiyor. Onu değiştiren tek şey kaynakların hangi hesapta durduğudur. #### Özet - Aynı 24 kaynak ve 24 kimlik üç yapıda kurulduğunda en geniş patlama yarıçapı 24 → 8 → 3; toplam `(kimlik, kaynak)` kalemi 576'dan 57'ye düşüyor. - Politikanın tek başına verdiği erişim üç yapıda da 57 kalemdir; tek hesapta üstüne 519 kalem ekleniyor, iş yüküne göre ayrılmış yapıda ekleme 0. Daraltılmış politika ancak hesap sınırı destekliyorsa gerçekten dardır. - Kota hesap başına 1.000 kurgu birim: tek hesapta sınır 1.142 birim aşılıyor; ortama göre üretim hesabı 530 aşarken geliştirme ve hazırlıkta 1.388 birim boşta kalıyor ve devredilemiyor; iş yüküne göre hiçbir hesap aşmıyor, en dolusunda 580 birim kalıyor. - Fatura kalemi 1 → 3 → 24; iş yükü payı ilk iki yapıda 0/24, üçüncüde 24/24 doğrudan okunuyor. Bedeli politika sayısıdır: 24 belge 57'ye çıkıyor, çünkü 33 çapraz hesap erişimi doğuyor. - Kuruluş düzeyi koruma bandı ortamı ayıran yapılarda 138 kalemin 17'sini (%12) kesiyor ve 6 meşru yolu durduruyor; tek hesapta ortam koşulu iliştirilemediği için yalnız 3 kalem kesiyor. Gücü kendi metninden değil hesap yapısından geliyor — ve kesemediği şey patlama yarıçapıdır: banttan sonra da en geniş yarıçap 24 / 8 / 3 kalıyor. #### Sonraki Adım Bu konu bir soruyu sonuna kadar götürdü: kim ne yapabiliyor. Kullanıcılar ve roller yazıldı, politikalar iki yönden değerlendirildi, yetki geçici hâle geldi, iş yüküne kimlik verildi, verilen izin kullanılan izinle karşılaştırıldı ve hesaplar ayrıldı. Ama bütün bu ölçümler tek bir fiile bakıyordu: yapmak. Erişim daraltıldıktan sonra bile listede kalan özneler var — patlama yarıçapı sıfır olmadı, üç oldu. Sorulmayan soru şudur: o üç kaynağa erişebilen bir özne veriyi okuduğunda ne görecek? Diskte duran kayıt açık mı, kablodan geçen istek okunabilir mi, kaydı çözen anahtar kimde duruyor? Sonraki ders erişimi değil, erişilenin kendisini ölçüyor. ## Güvenlik ve Uyumluluk Kiralanan katmanda verinin ve erişimin korunması: anahtar yönetimi servisi ve müşteri anahtarlarıyla beklemede şifreleme, aktarımda uçtan uca şifreleme zorunluluğu, sır saklama servislerinde döndürme ve erişim denetimi, API çağrılarını izleyen denetim günlükleri, sapmayı otomatik yakalayan yapılandırma uyum denetimi, özel uç noktalarla genel internetten çıkarma, anormal etkinlik uyarılarıyla tehdit tespiti ve denetim gereksinimlerinin buluta yansıması. ### Beklemede Şifreleme Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/beklemede-sifreleme Beklemede duran veri üç seçenekle karşılaştırılır: şifreleme yok, sağlayıcı anahtarı, müşteri anahtarı. Kaç öznenin çözebildiği, anahtar kullanımının denetim kaydına düşüp düşmediği ve müşteri anahtarının getirdiği yük gerçek zarf şifrelemesiyle sayılır; anahtar kaybında 14 kümenin 3.973 GB'ı kalıcı olarak okunamaz hale gelir. Önceki konu kimin neyi yapabildiğini yazdı: özne–işlem–kaynak matrisi çıkarıldı, politika belgeleri değerlendirildi, hesap sınırları çizildi. O defterin atladığı bir soru var — erişebilen biri veriyi açtığında **ne görüyor?** Erişim listesi kapının kimlere açıldığını söyler, ardındaki kutunun içini söylemez. Bu ders beklemede duran veri için üç seçeneği tek ölçüyle karşılaştırır: şifreleme yok, sağlayıcı anahtarı, **müşteri anahtarı**. Ölçü **kaç öznenin kaç veri kümesini çözebildiğidir**; yanına iki sütun konur — anahtar kullanımının kiracının denetim kaydında görünmesi ve müşteri anahtarının getirdiği yük. Şifreli sırların depoda tutulması ve oradaki anahtar yerleşimi depo tabanlı dağıtım konusunda ölçüldü; burada ölçülen, anahtar **kiralanan bir servisin içinde** durduğunda kimin elinde olduğudur. Ölçüm **bölgesel ölçüm ağı** üzerindedir ve **kurgudur**. Veri kümeleri, özne kataloğu ve okuma sayıları `node` ile yazılmış bir **modeldir**; şifreleme `node:crypto` ile gerçekten koşar, anahtar türetme tohumları ve içerik değerleri uydurmadır. **BG1.** Beklemede duran veri 14 veri kümesindedir: üç ortam, yedi tür (ham ölçüm, özet, fatura, arşiv, yedek, anlık görüntü, günlük arşivi). Hacimler kurgudur. **BG2.** Özne kataloğu 23 birimdir: beş ekipte 20 kişi ve üç iş yükü kimliği. **BG3.** Veri erişimi ile **anahtar kullanma izni ayrı iki eksendir**; müşteri anahtarı seçeneğinde çözme bu iki kümenin kesişimidir. Anahtar ortam başına birdir. **BG4.** Her öznenin işini yapmak için düz metne ihtiyaç duyup duymadığı yazılıdır: yedekleme işi ve platform ekibi şifreli baytı taşır, açmaz. **BG5.** Şifreleme zarf biçimindedir: her kümenin bir veri anahtarı vardır, veri anahtarı ana anahtarla sarılır. Sarma ve çözme gerçekten koşar. **BG6.** Müşteri anahtarında her çözme bir denetim kaydı satırı üretir; sağlayıcı anahtarında anahtar kullanımı kiracının kaydına düşmez. Anahtar döndürme dönemi 365 gündür (kurgu politika). #### Üç Seçenek, Tek Soru: Kim Çözebiliyor ```js // depo.mjs — beklemede duran veri kumeleri, ozneler ve uc sifreleme secenegi. MODELDIR. // Bolgesel olcum agi KURGUDUR: ekip adlari, kume adlari ve okuma sayilari uydurmadir. export const ORTAM = ["gelistirme", "hazirlik", "uretim"]; const TEMEL = ["ham-olcum", "ozet", "fatura"]; const EK = { gelistirme: [], hazirlik: ["yedek"], uretim: ["arsiv", "yedek", "anlik-goruntu", "gunluk-arsivi"] }; const GB = { "ham-olcum": 420, ozet: 18, fatura: 6, arsiv: 900, yedek: 1340, "anlik-goruntu": 760, "gunluk-arsivi": 210 }; const OKUMA = { "ham-olcum": 4, ozet: 9, fatura: 6, arsiv: 1, yedek: 0, "anlik-goruntu": 0, "gunluk-arsivi": 2 }; // ozne basina gunluk duz metin okumasi export const KUME = ORTAM.flatMap((o) => [...TEMEL, ...EK[o]].map((t) => ({ ad: `${o}/${t}`, ortam: o, tur: t, gb: o === "uretim" ? GB[t] : Math.round(GB[t] / (o === "hazirlik" ? 6 : 20)) }))); // duzMetin: isini yapmak icin cozulmus veriye ihtiyaci var mi. Yedekleme sifreli bayti kopyalar. export const OZNE = [ { ad: "olcum ekibi", n: 6, duzMetin: true, anahtar: ["gelistirme", "hazirlik"], erisim: [["*", "ham-olcum"], ["*", "ozet"]] }, { ad: "fatura ekibi", n: 4, duzMetin: true, anahtar: ["gelistirme", "hazirlik"], erisim: [["*", "fatura"]] }, { ad: "veri ekibi", n: 5, duzMetin: true, anahtar: ["uretim"], erisim: [["uretim", "*"]] }, { ad: "platform ekibi", n: 3, duzMetin: false, anahtar: [], erisim: [["*", "*"]] }, { ad: "uretim nobeti", n: 2, duzMetin: true, anahtar: ["uretim"], erisim: [["uretim", "ozet"], ["uretim", "fatura"]] }, { ad: "toplayici kimligi", n: 1, duzMetin: true, anahtar: ORTAM, erisim: [["*", "ham-olcum"]] }, { ad: "raporlama kimligi", n: 1, duzMetin: true, anahtar: ["uretim"], erisim: [["*", "ozet"], ["*", "fatura"]] }, { ad: "yedekleme isi", n: 1, duzMetin: false, anahtar: [], erisim: [["*", "yedek"], ["*", "arsiv"], ["*", "anlik-goruntu"]] }, ]; export const YAS = { gelistirme: 288, hazirlik: 141, uretim: 322 }; // musteri anahtarinin yasi export const OMUR = 365; // kurgu dondurme donemi, gun const uyar = (k, [o, t]) => (o === "*" || k.ortam === o) && (t === "*" || k.tur === t); export const erisir = (z, k) => z.erisim.some((c) => uyar(k, c)); export const anahtarVar = (z, k) => z.anahtar.includes(k.ortam); export const OZNE_SAYISI = OZNE.reduce((a, z) => a + z.n, 0); export const okuma = (z, k) => (z.duzMetin ? z.n * OKUMA[k.tur] : 0); // Uc secenek: cozmeyi hangi kosul belirliyor. "tam" = eksik anahtar izinleri tamamlanmis hali. export const SECENEK = { "sifreleme yok": (z, k) => erisir(z, k), "saglayici anahtari": (z, k) => erisir(z, k), "musteri anahtari": (z, k) => erisir(z, k) && anahtarVar(z, k), "musteri anahtari (tam)": (z, k) => erisir(z, k) && (anahtarVar(z, k) || z.duzMetin), }; export const cift = (f) => OZNE.flatMap((z) => KUME.filter((k) => f(z, k)).map((k) => ({ z, k }))); export const cozer = (f) => OZNE.filter((z) => KUME.some((k) => f(z, k))) .reduce((a, z) => a + z.n, 0); if (import.meta.url === `file://${process.argv[1]}`) { const toplamGb = KUME.reduce((a, k) => a + k.gb, 0); console.log(`model: ${KUME.length} veri kumesi (${toplamGb} GB, kurgu), ` + `${OZNE_SAYISI} ozne / ${OZNE.length} grup, ${OZNE_SAYISI * KUME.length} olasi cift`); const B = [23, 15, 13, 10, 11, 17]; const yz = (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])).join(""); console.log("\n" + yz(["secenek", "cozebilen ozne", "cozme cifti", "en genis", "kayit/gun", "altyapi yolu"])); for (const [ad, f] of Object.entries(SECENEK)) { const c = cift(f); const kayit = ad === "sifreleme yok" || ad === "saglayici anahtari" ? 0 : c.reduce((a, x) => a + okuma(x.z, x.k), 0); console.log(yz([ad, cozer(f), c.length, Math.max(...OZNE.map((z) => KUME.filter((k) => f(z, k)).length)), kayit, ad === "sifreleme yok" ? "acik, sayilamaz" : "kapali"])); } const acik = cift(SECENEK["sifreleme yok"]); const musteri = new Set(cift(SECENEK["musteri anahtari"]).map((x) => `${x.z.ad}|${x.k.ad}`)); const kirik = acik.filter((x) => !musteri.has(`${x.z.ad}|${x.k.ad}`)); console.log(`\nmusteri anahtarina gecince kapanan cift: ${kirik.length}; ` + `bunlarin ${kirik.filter((x) => x.z.duzMetin).length} tanesi duz metin isteyen mesru is`); for (const z of OZNE) { const d = kirik.filter((x) => x.z.ad === z.ad); if (d.length) console.log(` ${z.ad.padEnd(20)} ${String(d.length).padStart(3)} cift, ` + `${String(d.reduce((a, x) => a + okuma(x.z, x.k), 0)).padStart(3)} gunluk okuma, ` + `duz metin gerek: ${z.duzMetin}`); } const her = cift(SECENEK["musteri anahtari"]).length; console.log(`\nsifrelemenin hicbir secenekte kapatmadigi cift: ${her} ` + `(yetkili kimlik zaten okuyor); izinler tamamlaninca ${cift(SECENEK["musteri anahtari (tam)"]).length}`); const tam = cift(SECENEK["musteri anahtari (tam)"]); console.log("\n" + yz(["anahtar (ortam)", "yas (gun)", "kalan gun", "kume", "cozme/gun"])); for (const o of ORTAM) { const k = tam.filter((x) => x.k.ortam === o); console.log(yz([o, YAS[o], OMUR - YAS[o], KUME.filter((x) => x.ortam === o).length, k.reduce((a, x) => a + okuma(x.z, x.k), 0)])); } } ``` ``` model: 14 veri kumesi (3973 GB, kurgu), 23 ozne / 8 grup, 322 olasi cift secenek cozebilen ozne cozme cifti en genis kayit/gun altyapi yolu sifreleme yok 23 45 14 0 acik, sayilamaz saglayici anahtari 23 45 14 0 kapali musteri anahtari 19 20 7 371 kapali musteri anahtari (tam) 19 27 7 503 kapali musteri anahtarina gecince kapanan cift: 25; bunlarin 7 tanesi duz metin isteyen mesru is olcum ekibi 2 cift, 78 gunluk okuma, duz metin gerek: true fatura ekibi 1 cift, 24 gunluk okuma, duz metin gerek: true platform ekibi 14 cift, 0 gunluk okuma, duz metin gerek: false raporlama kimligi 4 cift, 30 gunluk okuma, duz metin gerek: true yedekleme isi 4 cift, 0 gunluk okuma, duz metin gerek: false sifrelemenin hicbir secenekte kapatmadigi cift: 20 (yetkili kimlik zaten okuyor); izinler tamamlaninca 27 anahtar (ortam) yas (gun) kalan gun kume cozme/gun gelistirme 288 77 3 121 hazirlik 141 224 4 121 uretim 322 43 7 261 ``` Tablonun ilk iki satırı birbirinin aynısıdır ve dersin ilk kararı oradadır. Sağlayıcı anahtarına geçmek **çözebilen özne sayısını bir tane bile azaltmıyor**: 23 özne, 45 çift, en geniş öznenin elinde 14 kümenin hepsi. Sağlayıcı anahtarında çözme veri erişimiyle birlikte otomatik gerçekleşir; okuma isteğini yapan özne için şifreleme görünmez bir katmandır. Değiştirdiği tek sütun altyapı yoludur: disk, yedek ortamı, elden çıkarılan donanım ve sağlayıcı tarafındaki işletim erişimi kapanır. O sütunun "açık, sayılamaz" değeri kendi başına bir kalemdir; kaç öznenin bu yoldan okuyabildiği **kiracının defterinde yazmaz**. Müşteri anahtarı satırı ölçüyü ilk kez oynatıyor: 23 özne 19'a, 45 çift 20'ye, en geniş yetki 14 kümeden 7'ye iner. Bunun bedeli aşağıdaki dökümdedir. Kapanan 25 çiftin **7 tanesi düz metne gerçekten ihtiyaç duyan meşru iştir**: ölçüm ekibinin üretim ham ölçümü ve özeti, fatura ekibinin üretim faturası, raporlama kimliğinin geliştirme ve hazırlık kümeleri — günde 132 okuma durur. Eksik anahtar izinleri verildiğinde bu işler geri açılır ve çift sayısı 20'den 27'ye çıkar. Kalan fark 45'e göre 18 çifttir ve tamamı düz metne ihtiyacı olmayan öznelerdir: platform ekibinin 14 çifti ve yedekleme işinin 4 çifti. **Müşteri anahtarının gerçek kazancı bu 18 çifttir** — 45'ten 27'ye, yüzde kırk. Geri kalanı anahtar iznini erişim izninin kopyası haline getirmekle biter. Son sütun ikinci kazancı veriyor: aynı 503 çözme sağlayıcı anahtarında 0 kayıt satırı üretiyor, müşteri anahtarında 503. Anahtar kullanımının görünürlüğü, çözme yetkisinin daralmasından bağımsız bir kalemdir. Sınır tablosu anahtar ömrünü sayıyor: üretim anahtarı 322 günlük, 365 günlük döneme **43 gün kaldı** ve o döndürme 7 kümeyi ilgilendiriyor. #### Anahtarın Kendi Yükü: Döndürme, Yedek ve Kayıp ```js // zarf.mjs — zarf sifreleme gercekten kosar: veri anahtari sarilir, dondurulur, kaybedilir. // ANAHTAR VE ICERIK DEGERLERI KURGUDUR. Turetme tohumu gorunur ki cikti yeniden uretilebilsin. import { scryptSync, createCipheriv, createDecipheriv, createHash } from "node:crypto"; import { KUME, cift, okuma, SECENEK } from "./depo.mjs"; const anaAnahtar = (s) => scryptSync(`kurgu-ana-parola-s${s}`, "kurgu-tuz-0001", 32, { N: 16384 }); const veriAnahtari = (k) => createHash("sha256").update(`kurgu-veri-anahtari|${k.ad}`).digest(); const iv = (etiket) => createHash("sha256").update(`iv|${etiket}`).digest().subarray(0, 12); const icerik = (k) => Buffer.from(`kurgu-kayit|${k.ad}|`.repeat(Math.max(4, k.gb))); const sar = (k, s) => { // veri anahtarini ana anahtarla sarar const c = createCipheriv("aes-256-gcm", anaAnahtar(s), iv(`${k.ad}#${s}`)); const g = Buffer.concat([c.update(veriAnahtari(k)), c.final()]); return { kume: k.ad, surum: s, govde: g, etiket: c.getAuthTag() }; }; const ac = (sarili, s) => { // sarili anahtari acar; yanlis anahtar atar const d = createDecipheriv("aes-256-gcm", anaAnahtar(s), iv(`${sarili.kume}#${sarili.surum}`)); d.setAuthTag(sarili.etiket); return Buffer.concat([d.update(sarili.govde), d.final()]); }; const sifrele = (k, va) => { const c = createCipheriv("aes-256-gcm", va, iv(k.ad)); return { govde: Buffer.concat([c.update(icerik(k)), c.final()]), etiket: c.getAuthTag() }; }; const coz = (k, va, kutu) => { const d = createDecipheriv("aes-256-gcm", va, iv(k.ad)); d.setAuthTag(kutu.etiket); return Buffer.concat([d.update(kutu.govde), d.final()]); }; const sarili = KUME.map((k) => sar(k, 1)); const kutu = KUME.map((k, i) => sifrele(k, ac(sarili[i], 1))); const nesneBayt = kutu.reduce((a, x) => a + x.govde.length, 0); const sariliBayt = sarili.reduce((a, x) => a + x.govde.length + x.etiket.length, 0); const dogru = KUME.every((k, i) => coz(k, ac(sarili[i], 1), kutu[i]).equals(icerik(k))); console.log(`${KUME.length} kume sifrelendi: ${nesneBayt} bayt nesne, ${sariliBayt} bayt ` + `sarili anahtar; hepsi geri cozuldu: ${dogru}`); console.log(`ornek sarili anahtar ${sarili[0].kume} -> ${sarili[0].govde.toString("base64")}`); const B = [36, 8, 8, 16]; const yz = (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])).join(""); console.log("\n" + yz(["dondurme bicimi", "sarma", "nesne", "dokunulan bayt"])); const yeniSarili = KUME.map((k) => sar(k, 2)); // ana anahtar 1 -> 2 const acilan = KUME.map((k, i) => coz(k, ac(yeniSarili[i], 2), kutu[i]).equals(icerik(k))); console.log(yz(["ana anahtar (yalniz sarma)", KUME.length, 0, sariliBayt])); console.log(yz(["veri anahtari (yeniden sifreleme)", KUME.length, KUME.length, nesneBayt + sariliBayt])); console.log(`ana anahtar dondurulduktan sonra nesneler bozulmadan aciliyor: ` + `${acilan.every(Boolean)} (${acilan.filter(Boolean).length}/${KUME.length})`); // anahtar kaybi: sarili anahtarlar duruyor, ana anahtar surum 2 elde yok. Sahte surumle denenir. let kayipKume = 0, kayipGb = 0; for (const [i, s] of yeniSarili.entries()) { try { coz(KUME[i], ac(s, 9), kutu[i]); } catch { kayipKume++; kayipGb += KUME[i].gb; } } console.log(`\nana anahtar kaybi: sarili anahtar acilmiyor, ${kayipKume}/${KUME.length} kume ` + `okunamiyor, ${kayipGb} GB kalici kayip`); const geri = yeniSarili.map((s, i) => coz(KUME[i], ac(s, 2), kutu[i]).equals(icerik(KUME[i]))); console.log(`anahtar yedeginden geri getirilince: ${geri.filter(Boolean).length}/` + `${KUME.length} kume dogru cozuluyor — sifreli bayt yedegi tek basina yetmiyor`); const gunluk = cift(SECENEK["musteri anahtari (tam)"]).reduce((a, x) => a + okuma(x.z, x.k), 0); console.log(`\ndenetim kaydi: musteri anahtarinda ${gunluk} anahtar kullanimi/gun, ` + `30 gunde ${gunluk * 30} satir; saglayici anahtarinda ayni ${gunluk} cozme icin 0 satir`); ``` ``` 14 kume sifrelendi: 110110 bayt nesne, 672 bayt sarili anahtar; hepsi geri cozuldu: true ornek sarili anahtar gelistirme/ham-olcum -> ZlpDt4j6C7N+EAH7PufTZiBJ2rlZSinVP8dhgHFvKic= dondurme bicimi sarma nesne dokunulan bayt ana anahtar (yalniz sarma) 14 0 672 veri anahtari (yeniden sifreleme) 14 14 110782 ana anahtar dondurulduktan sonra nesneler bozulmadan aciliyor: true (14/14) ana anahtar kaybi: sarili anahtar acilmiyor, 14/14 kume okunamiyor, 3973 GB kalici kayip anahtar yedeginden geri getirilince: 14/14 kume dogru cozuluyor — sifreli bayt yedegi tek basina yetmiyor denetim kaydi: musteri anahtarinda 503 anahtar kullanimi/gun, 30 gunde 15090 satir; saglayici anahtarinda ayni 503 cozme icin 0 satir ``` Şifreleme gerçekten koştu: 14 küme şifrelendi, sarılı anahtarlar açıldı ve içerik bire bir geri geldi. Ana anahtarı döndürmek 14 sarma işlemi ve 672 bayta dokunur; **nesne baytına hiç dokunmaz.** Veri anahtarını döndürmek aynı 14 sarmaya ek olarak 14 nesnenin tamamını yeniden şifreler: 110.782 bayt, yüz altmış kat. Sarma katmanının varlık sebebi budur — sık döndürülen anahtar veriye değil, anahtara dokunur. Karşılığında şu doğar: ana anahtar döndürüldükten sonra da **veri anahtarı aynı veri anahtarıdır.** Sarılı hali değişti, sardığı şey değişmedi. Veri anahtarı bir yerde açık kalmışsa döndürme onu kapatmaz; kapatmak için 110.782 baytlık satıra geçmek gerekir. Ucuz döndürme ile kapatıcı döndürme aynı işlem değildir ve tabloda ayrı satırlarda durur. Kayıp satırı müşteri anahtarının en sert kalemidir ve çalıştırılmış bir denemedir: ana anahtar sürüm 2 elde yokken 14 kümenin **hiçbiri** açılmıyor, 3.973 GB kalıcı olarak okunamaz. Şifreli baytların yedeği duruyordu ve işe yaramadı; anahtar yedeğinden gelen sürüm 2 ile aynı 14 küme doğru çözüldü. Müşteri anahtarına geçmek, **yedekleme planının kapsamına veriyi değil anahtarı** eklemek demektir. #### Şifrelemenin Kapatmadığı Yol Üç seçenekte de açık kalan 20 çift — izinler tamamlandığında 27 — bu dersin adı konması gereken kalemidir. Bunlar **yetkili kimliklerin okumasıdır**. Veri ekibinin 5 üyesi üretim ortamının yedi kümesini açar, çünkü hem veri erişimi hem anahtar izni onda toplanmıştır. Beklemede şifreleme bu yola karşı hiçbir şey yapmaz ve yapması da beklenmez: özne kimlik doğrulamasından geçmiş, politika belgesi izin vermiş, anahtar servisi çözmüştür. Şifrelemenin kapattığı yol tek bir sütundur: kiracının okuyamadığı, sayamadığı ve denetleyemediği altyapı tarafı. Sağlayıcı anahtarı o sütunu kapatır ve karşılığında hiçbir şey istemez. Müşteri anahtarı iki şey daha ekler — çözme yetkisini erişim yetkisinden ayırır (45 çiftten 27'ye) ve anahtar kullanımını kiracının kendi kaydına düşürür (0 satırdan günde 503'e) — istediği bedel de sayılıdır: 7 meşru işin durması, yedeklenmesi gereken yeni bir sır ve kaybedildiğinde 3.973 GB'ı geri getirilemez bir anahtar. #### Özet - Sağlayıcı anahtarı çözebilen özneyi 23'ten indirmiyor, çifti 45'te bırakıyor; kapattığı tek şey kiracının sayamadığı altyapı yoludur. - Müşteri anahtarı çiftleri 45'ten 20'ye indiriyor; eksik izinler tamamlanınca 27'ye çıkıyor ve kalıcı kazanç, düz metne ihtiyacı olmayan öznelerin 18 çiftidir. - Daraltmanın bedeli: kapanan 25 çiftin 7'si düz metin isteyen meşru iştir, günde 132 okuma durur; en geniş öznenin yetkisi 14 kümeden 7'ye iner. - Ana anahtar döndürme 14 sarma ve 672 bayt, veri anahtarı döndürme 14 nesne ve 110.782 bayttır; ucuz döndürme veri anahtarını değiştirmediği için açık kalmış bir veri anahtarını kapatmaz. - Anahtar kaybı çalıştırılarak gösterildi: 14/14 küme açılmıyor, 3.973 GB kalıcı kayıp; şifreli bayt yedeği yetmiyor, anahtar yedeği 14/14 kümeyi geri getiriyor. - Anahtar kullanımı yalnız müşteri anahtarında görünüyor: aynı 503 çözme için 0 satıra karşı günde 503, 30 günde 15.090 satır; üretim anahtarının 365 günlük dönemine 43 gün kaldı. #### Sonraki Adım Beklemede duran veri için soru yanıtlandı. Ama veri yalnız beklemede durmuyor — kümeler, ortamlar ve ölçüm uçlarıyla toplayıcı arasında sürekli **hareket ediyor**. Bir sonraki ders o hareketi ölçer: bağlantı bacaklarının kaçı şifreli, kaçı "iç ağ" gerekçesiyle açık bırakılmış, şifreleme politikayla zorunlu kılındığında kaç bağlantı kırılıyor ve kaç kalem yapılandırma değişiyor. ### Aktarımda Şifreleme Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/aktarimda-sifreleme Aktarım şifrelemesi zorunlu kılındığında ne oluyor sayılır: 16 bağlantı bacağının 9'u açık, 4'ünün durumu bilinmiyor. Üç aşamalı zorlama 23 yapılandırma kalemi değiştiriyor ve 79 bağlantı kırıyor; 34'ü yükseltilemiyor. Altı yolun ancak biri uçtan uca kanıtlı hale geliyor, hepsi için kendi katmanında şifreleme gerekiyor. Beklemede duran veri için soru yanıtlandı. Veri hareket ettiğinde ise ortada bir kutu değil, bir **zincir** var: ölçüm ağının bir kaydı kenar cihazdan alım ucuna, oradan ağ geçidine, toplayıcıya ve veritabanına gidiyor; her sıçrama ayrı bir bacak ve her bacağın kendi durumu var. Bu dersin sorusu el sıkışmanın maliyeti değil — o ölçüm daha önce yapıldı — şifrelemenin hangi noktada sonlandığı da değil; o da ölçüldü. Buranın sorusu **zorunlu kılmaktır**: hangi bacaklar şifreli, hangileri "iç ağ" gerekçesiyle açık bırakılmış, politikayla zorunlu kılınınca **kaç bağlantı kırılıyor** ve kaç kalem yapılandırma değişiyor. Üçüncü bir durum daha var: sağlayıcının kendi ağı içindeki taşımanın şifreli olup olmadığı **kiracı tarafından doğrulanamaz**. O bacaklar "bilinmiyor" olarak durur, sağlayıcının varsayılanı bir **varsayım** olarak yazılır ve bilinmiyor olmanın kendisi bir kalem sayılır. Ölçüm **bölgesel ölçüm ağı** üzerindedir, **kurgudur** ve `node` ile yazılmış bir **modeldir**. **BG7.** Veri yolu 16 bağlantı bacağına ayrılır; bacak kataloğu, istemci sayıları, yapılandırma kalemleri ve istek hacimleri kurgudur. **BG8.** Her bacak üç ağ türünden birindedir: genel ağ, özel hat, sağlayıcı içi ağ. **BG9.** Bacağın durumu üç değerlidir — şifreli, açık, **bilinmiyor**. Üçüncü değer yalnız sağlayıcı içi taşıma için kullanılır ve doğrulanamaz. **BG10.** Her açık bacakta şifrelemeyi desteklemeyen istemci sayısı ve bunların kaçının yükseltilebildiği yazılıdır; yükseltilemeyen istemci zorlamada kalıcı olarak kırılır. **BG11.** Zorlama üç aşamadadır: önce genel ağ, sonra özel hat, sonra sağlayıcı içi ağ. Geçiş penceresi 90 gündür (kurgu) ve uyarı modunda 61 gün geçmiştir. **BG12.** "Bilinmiyor" bacakların şifreli olduğu ancak kiracının kendi katmanında şifreleme yapmasıyla kanıtlanabilir; bunun yapılandırma bedeli bacak başına yazılıdır. #### Bacaklar, Yollar ve Aşamalı Zorlama ```js // bacak.mjs — aktarim bacaklari, yollar ve asamali zorlama. MODELDIR. // Bolgesel olcum agi KURGUDUR: bacak katalogu, istemci sayilari ve istek hacimleri uydurmadir. // durum "bilinmiyor" = saglayici ici tasima; kiraci dogrulayamaz, VARSAYIM olarak durur. export const BACAK = [ // id, ad, ag, durum, istemci, destekmeyen, yapKalemi, istekBin, kanitKalemi, yukseltilebilir ["b1", "kenar cihaz -> alim ucu", "genel", "acik", 340, 54, 3, 4820, 0, 38], ["b2", "alim ucu -> ag gecidi", "saglayici-ici", "sifreli", 6, 0, 1, 4820, 0, 0], ["b3", "ag gecidi -> toplayici", "saglayici-ici", "bilinmiyor", 12, 0, 2, 4820, 4, 0], ["b4", "toplayici -> veritabani", "saglayici-ici", "acik", 12, 0, 4, 1960, 0, 0], ["b5", "toplayici -> kuyruk", "saglayici-ici", "acik", 12, 2, 2, 3100, 0, 2], ["b6", "isleyici -> kuyruk", "saglayici-ici", "acik", 9, 0, 2, 3100, 0, 0], ["b7", "isleyici -> nesne deposu", "saglayici-ici", "bilinmiyor", 9, 0, 1, 640, 3, 0], ["b8", "isleyici -> onbellek", "saglayici-ici", "acik", 9, 9, 2, 5400, 0, 0], ["b9", "servis -> gunluk toplayici", "saglayici-ici", "acik", 21, 0, 3, 8900, 0, 0], ["b10", "gunluk toplayici -> arsiv", "saglayici-ici", "bilinmiyor", 2, 0, 1, 190, 2, 0], ["b11", "arsiv -> ikincil bolge", "saglayici-ici", "bilinmiyor", 2, 0, 1, 190, 2, 0], ["b12", "fatura ihraci -> mutabakat", "genel", "sifreli", 1, 0, 1, 12, 0, 0], ["b13", "is ortagi beslemesi -> alim", "genel", "acik", 7, 3, 2, 260, 0, 1], ["b14", "operator -> yonetim ucu", "genel", "sifreli", 20, 0, 1, 45, 0, 0], ["b15", "yonetim ucu -> servis", "saglayici-ici", "acik", 20, 0, 3, 45, 0, 0], ["b16", "olcum agi bakim kanali", "ozel-hat", "acik", 28, 11, 2, 70, 0, 4], ].map(([id, ad, ag, durum, istemci, kirilan, yap, istek, kanit, yuk]) => ({ id, ad, ag, durum, istemci, kirilan, yap, istek, kanit, yuk })); export const YOL = { // bir istegin gectigi bacak dizisi "olcum alimi": ["b1", "b2", "b3", "b4"], "ozet uretimi": ["b5", "b6", "b7"], "gunluk akisi": ["b9", "b10", "b11"], "fatura ihraci": ["b4", "b7", "b12"], "yonetim erisimi": ["b14", "b15"], "is ortagi alimi": ["b13", "b3", "b4"], }; export const bul = (id) => BACAK.find((b) => b.id === id); export const AG = ["genel", "ozel-hat", "saglayici-ici"]; // zorlama asamalarinin sirasi export const PENCERE = 90, GECEN = 61; // kurgu gecis penceresi, gun const top = (l, f) => l.reduce((a, b) => a + f(b), 0); const B = [26, 7, 9, 10, 12, 13, 15]; export const yz = (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); if (import.meta.url === `file://${process.argv[1]}`) { console.log(`model: ${BACAK.length} bacak, ${Object.keys(YOL).length} yol, ` + `${top(BACAK, (b) => b.istek)} bin istek/gun (kurgu)`); console.log("\n" + yz(["ag turu", "bacak", "sifreli", "acik", "bilinmiyor", "istemci", "istek(bin)"])); for (const a of AG) { const l = BACAK.filter((b) => b.ag === a); const s = (d) => l.filter((b) => b.durum === d).length; console.log(yz([a, l.length, s("sifreli"), s("acik"), s("bilinmiyor"), top(l, (b) => b.istemci), top(l, (b) => b.istek)])); } // asamali zorlama: her asamada o ag turundeki acik bacaklar sifreye cekilir. const durum = new Map(BACAK.map((b) => [b.id, b.durum])); console.log("\n" + yz(["asama", "bacak", "yap.kal.", "kirilan", "istek(bin)", "kalan acik", "bilinmiyor"])); const satir = (ad, l) => { for (const b of l) durum.set(b.id, "sifreli"); console.log(yz([ad, l.length, top(l, (b) => b.yap), top(l, (b) => b.kirilan), top(l, (b) => b.istek), [...durum.values()].filter((d) => d === "acik").length, [...durum.values()].filter((d) => d === "bilinmiyor").length])); }; satir("0. uyari modu", []); for (const a of AG) satir(`${AG.indexOf(a) + 1}. ${a}`, BACAK.filter((b) => b.ag === a && durum.get(b.id) === "acik")); // yol basina uctan uca: bir yolun her bacagi sifreliyse yol kanitli sayilir. const yolSatir = (ad, d) => { const l = YOL[ad].map(bul); const say = (x) => l.filter((b) => d(b) === x).length; console.log(yz([ad, l.length, say("sifreli"), say("acik"), say("bilinmiyor"), say("bilinmiyor") === 0 && say("acik") === 0 ? "kanitli" : "hayir", top(l.filter((b) => d(b) !== "sifreli"), (b) => b.istek)])); }; console.log("\n" + yz(["yol (zorlamadan once)", "bacak", "sifreli", "acik", "bilinmiyor", "uctan uca", "kanitsiz(bin)"])); for (const ad of Object.keys(YOL)) yolSatir(ad, (b) => b.durum); console.log("\n" + yz(["yol (uc asama sonrasi)", "bacak", "sifreli", "acik", "bilinmiyor", "uctan uca", "kanitsiz(bin)"])); for (const ad of Object.keys(YOL)) yolSatir(ad, (b) => durum.get(b.id)); } ``` ``` model: 16 bacak, 6 yol, 38372 bin istek/gun (kurgu) ag turu bacak sifreli acik bilinmiyor istemci istek(bin) genel 4 2 2 0 368 5137 ozel-hat 1 0 1 0 28 70 saglayici-ici 11 1 6 4 114 33165 asama bacak yap.kal. kirilan istek(bin) kalan acik bilinmiyor 0. uyari modu 0 0 0 0 9 4 1. genel 2 5 57 5080 7 4 2. ozel-hat 1 2 11 70 6 4 3. saglayici-ici 6 16 11 22505 0 4 yol (zorlamadan once) bacak sifreli acik bilinmiyor uctan uca kanitsiz(bin) olcum alimi 4 1 2 1 hayir 11600 ozet uretimi 3 0 2 1 hayir 6840 gunluk akisi 3 0 1 2 hayir 9280 fatura ihraci 3 1 1 1 hayir 2600 yonetim erisimi 2 1 1 0 hayir 45 is ortagi alimi 3 0 2 1 hayir 7040 yol (uc asama sonrasi) bacak sifreli acik bilinmiyor uctan uca kanitsiz(bin) olcum alimi 4 3 0 1 hayir 4820 ozet uretimi 3 2 0 1 hayir 640 gunluk akisi 3 1 0 2 hayir 380 fatura ihraci 3 2 0 1 hayir 640 yonetim erisimi 2 2 0 0 kanitli 0 is ortagi alimi 3 2 0 1 hayir 4820 ``` İlk tablo bir kalıbı hemen ele veriyor: genel ağdaki 4 bacağın 2'si şifreli, sağlayıcı içi 11 bacağın yalnız 1'i. Şifreleme dışarıya bakan yüzde uygulanmış, içeride uygulanmamıştır — gerekçe yazılıdır: "iç ağ". O gerekçenin taşıdığı hacim sayılıdır: sağlayıcı içi bacaklardan günde 33.165 bin istek geçiyor, toplamın yüzde seksen altısı. Aşama tablosu faturayı üçe bölüyor. Genel ağ aşaması ucuzdur — 2 bacak, 5 yapılandırma kalemi — ama **57 bağlantı kırar**, çünkü kenar cihazların 54'ü ve iş ortağı beslemesinin 3 istemcisi şifreli aktarımı desteklemiyor. Özel hat aşaması 1 bacak, 2 kalem, 11 kırık. Sağlayıcı içi aşama en pahalısıdır: 6 bacak, 16 kalem ve günde 22.505 bin isteğin yolu; kırdığı bağlantı ise yalnız 11'dir. Dağılım sezgiye ters çıkıyor — en çok yapılandırma değiştiren aşama, en az bağlantı kıran aşamadır. Yol tabloları asıl cümleyi kuruyor. Zorlamadan önce **altı yolun hiçbiri uçtan uca şifreli değil.** Üç aşamadan sonra da yalnız biri kanıtlı hale geliyor: yönetim erişimi, çünkü geçtiği iki bacak da doğrulanabilir. Kalan beş yol en az bir "bilinmiyor" bacak taşıdığı için kanıtlanamıyor. Kanıtsız hacim 11.600'den 4.820 bin isteğe düşüyor ama sıfırlanmıyor; sebebi tek bir bacaktır — ağ geçidiyle toplayıcı arasındaki sıçrama, ölçüm alımının ve iş ortağı alımının ortak parçası. #### Zorunlu Kılmanın Defteri ```js // kirilan.mjs — zorunlu kilmanin defteri: kirilan baglanti, kalici kirik, istisna ve kanit bedeli. import { BACAK, YOL, PENCERE, GECEN } from "./bacak.mjs"; const gen = (B) => (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); const yz = gen([28, 9, 11, 10, 8, 10, 12]); // kirilan baglanti tablosu const yk = gen([27, 10, 14, 11, 13, 13, 15]); // karar tablosu const SINIR = 2; // kurgu politika: kalici istisna tavani const top = (l, f) => l.reduce((a, b) => a + f(b), 0); const ACIK = BACAK.filter((b) => b.durum === "acik"); const BILINMIYOR = BACAK.filter((b) => b.durum === "bilinmiyor"); const kalici = (b) => b.kirilan - b.yuk; console.log(yz(["kirilan bacak", "istemci", "destekmez", "yukselir", "kalici", "yap.kal.", "istek(bin)"])); for (const b of ACIK.filter((x) => x.kirilan > 0)) console.log(yz([b.ad, b.istemci, b.kirilan, b.yuk, kalici(b), b.yap, b.istek])); console.log(yz(["toplam", top(ACIK, (b) => b.istemci), top(ACIK, (b) => b.kirilan), top(ACIK, (b) => b.yuk), top(ACIK, kalici), top(ACIK, (b) => b.yap), top(ACIK, (b) => b.istek)])); // Bir karar: hangi bacaklar zorlanir, hangileri kendi katmaninda sifrelenir, vekil kurulur mu. const degerlendir = (zorlanan, kendi, vekil) => { const d = new Map(BACAK.map((b) => [b.id, b.durum])); let kirik = 0, yap = 0; for (const b of BACAK) { if (zorlanan.has(b.id)) { d.set(b.id, "sifreli"); yap += b.yap; kirik += vekil ? 0 : kalici(b); } if (kendi.has(b.id)) { d.set(b.id, "sifreli"); yap += b.kanit; } } if (vekil) yap += 3 * BACAK.filter((b) => zorlanan.has(b.id) && kalici(b) > 0).length; const kanitli = Object.values(YOL) .filter((y) => y.every((id) => d.get(id) === "sifreli")).length; const kanitsiz = top(BACAK.filter((b) => d.get(b.id) !== "sifreli"), (b) => b.istek); return { kirik, yap, kanitli, kanitsiz, istisna: BACAK.filter((b) => b.durum === "acik" && !zorlanan.has(b.id)).length }; }; const id = (l) => new Set(l.map((b) => b.id)); const bos = new Set(); const muaf = ACIK.filter((b) => kalici(b) > 0); // kalici kirik ureten bacaklar const KARAR = { "0 uyari modu": [bos, bos, false], "1 zorlama, istisnasiz": [id(ACIK), bos, false], "2 zorlama + vekil katman": [id(ACIK), bos, true], "3 vekil + kendi sifrelemen": [id(ACIK), id(BILINMIYOR), true], "4 zorlama + istisna": [id(ACIK.filter((b) => kalici(b) === 0)), bos, false], }; console.log("\n" + yk(["karar", "zorlanan", "kalici kirik", "muaf acik", "kanitli yol", "ek yap.kal.", "kanitsiz(bin)"])); for (const [ad, [z, k, v]] of Object.entries(KARAR)) { const s = degerlendir(z, k, v); console.log(yk([ad, z.size, s.kirik, s.istisna, `${s.kanitli}/${Object.keys(YOL).length}`, s.yap, s.kanitsiz])); } const acikIstek = top(ACIK, (b) => b.istek); console.log(`\ngecis penceresi: ${PENCERE} gun, ${GECEN} gun gecti, ${PENCERE - GECEN} gun kaldi; ` + `uyari modunda gecen surede ${acikIstek * GECEN} bin istek acik bacaktan gecti`); console.log(`kalici istisna siniri ${SINIR} bacak (kurgu politika); istenen ${muaf.length}, ` + `${muaf.length - SINIR} bacak sinirin disinda`); console.log(`istemci yukseltmesi: ${top(ACIK, (b) => b.yuk)} istemci, ` + `${ACIK.filter((b) => b.yuk > 0).length} bacakta; geri kalan ${top(ACIK, kalici)} istemci ` + `yukseltilemiyor`); console.log(`\nbilinmiyor kalemi: ${BILINMIYOR.length} bacak, ` + `${top(BILINMIYOR, (b) => b.istek)} bin istek/gun, kanit bedeli ` + `${top(BILINMIYOR, (b) => b.kanit)} yapilandirma kalemi`); for (const b of BILINMIYOR) console.log(` ${b.ad.padEnd(26)} ${String(b.istek).padStart(6)} bin/gun, ` + `kanit ${b.kanit} kalem, varsayim: saglayici ici tasima sifreli`); ``` ``` kirilan bacak istemci destekmez yukselir kalici yap.kal. istek(bin) kenar cihaz -> alim ucu 340 54 38 16 3 4820 toplayici -> kuyruk 12 2 2 0 2 3100 isleyici -> onbellek 9 9 0 9 2 5400 is ortagi beslemesi -> alim 7 3 1 2 2 260 olcum agi bakim kanali 28 11 4 7 2 70 toplam 458 79 45 34 23 27655 karar zorlanan kalici kirik muaf acik kanitli yol ek yap.kal. kanitsiz(bin) 0 uyari modu 0 0 9 0/6 0 33495 1 zorlama, istisnasiz 9 34 0 1/6 23 5840 2 zorlama + vekil katman 9 0 0 1/6 35 5840 3 vekil + kendi sifrelemen 9 0 0 6/6 46 0 4 zorlama + istisna 5 0 4 1/6 14 16390 gecis penceresi: 90 gun, 61 gun gecti, 29 gun kaldi; uyari modunda gecen surede 1686955 bin istek acik bacaktan gecti kalici istisna siniri 2 bacak (kurgu politika); istenen 4, 2 bacak sinirin disinda istemci yukseltmesi: 45 istemci, 4 bacakta; geri kalan 34 istemci yukseltilemiyor bilinmiyor kalemi: 4 bacak, 5840 bin istek/gun, kanit bedeli 11 yapilandirma kalemi ag gecidi -> toplayici 4820 bin/gun, kanit 4 kalem, varsayim: saglayici ici tasima sifreli isleyici -> nesne deposu 640 bin/gun, kanit 3 kalem, varsayim: saglayici ici tasima sifreli gunluk toplayici -> arsiv 190 bin/gun, kanit 2 kalem, varsayim: saglayici ici tasima sifreli arsiv -> ikincil bolge 190 bin/gun, kanit 2 kalem, varsayim: saglayici ici tasima sifreli ``` Kırılan bağlantı tablosu tek bir sayıyı ayırıyor: 79 istemci şifreli aktarımı desteklemiyor, 45'i yükseltilebiliyor ve **34'ü yükseltilemiyor**. En sert satır önbellek bacağıdır: 9 istemcinin 9'u da desteklemiyor, hiçbiri yükseltilemiyor ve o bacak günde 5.400 bin istek taşıyor. İkincisi kenar cihazlarıdır: 54 cihazın 16'sı sahada duran, yazılımı değişmeyen donanım. Karar tablosu beş yolu yan yana koyuyor. Uyarı modu hiçbir şey kırmaz ve hiçbir şeyi kanıtlamaz; 61 günde açık bacaklardan 1.686.955 bin istek geçmiştir ve bu geriye dönük kapatılamaz. İstisnasız zorlama 23 kalem değiştirir ve 34 bağlantıyı kalıcı koparır. Vekil katman kırığı sıfırlar, 12 kalem ekler: 35. Bu üç kararın hiçbiri kanıtlı yolu 1/6'nın üstüne çıkarmaz; çıkaran tek satır dördüncüsüdür — "bilinmiyor" bacakları kendi katmanında şifrelemek 11 kalem daha ekler, toplam 46 olur ve **6/6 yol kanıtlı** hale gelir. Son karar tersini gösteriyor: kalıcı kırık üreten 4 bacağı muaf tutmak yükü 14 kaleme indirir ve hiçbir bağlantı kırmaz, ama kanıtsız hacim 16.390 bin istek/güne çıkar. Kurgu politika 2 kalıcı istisna tanıyor; istenen 4'tür ve **2 bacak sınırın dışındadır.** Geçiş penceresinin 90 gününün 61'i geçti, **29 gün kaldı.** Dört "bilinmiyor" bacağın her birinin yanında aynı cümle var: varsayım, sağlayıcı içi taşımanın şifreli olduğudur. Günde 5.840 bin istek taşıyorlar ve durumları kiracının hiçbir yapılandırmasından okunmuyor. Bilinmemek, açık olmakla aynı şey değildir ama **kanıtlanabilir olmakla da aynı şey değildir.** #### Özet - 16 bacağın 3'ü şifreli, 9'u açık, 4'ünün durumu bilinmiyor; sağlayıcı içi 11 bacağın yalnız 1'i şifreli ve o bacaklardan günde 33.165 bin istek geçiyor. - Üç aşamalı zorlama 23 kalem değiştiriyor; en pahalı aşama (sağlayıcı içi, 16 kalem) en az bağlantı kırandır (11), en ucuz aşama 57 bağlantı kırar. - 79 istemci şifreli aktarımı desteklemiyor; 45'i yükseltilebiliyor, 34'ü yükseltilemiyor ve vekil katman bu 34'ü kurtarırken 12 kalem ekliyor. - Zorlamadan önce hiçbir yol uçtan uca şifreli değil; üç aşamadan sonra 1/6, kendi katmanında şifreleme eklenince 6/6 ve kanıtsız hacim 33.495'ten sıfıra iner. - Muafiyet yolu yükü 14 kaleme indiriyor, kanıtsız hacmi 16.390 bin istek/güne çıkarıyor; kurgu politika 2 istisna tanıyor, 2 bacak sınırın dışında. Geçiş penceresinden 29 gün kaldı. #### Sonraki Adım Veri beklemede ve aktarımda şifreli hale getirildi. İkisi de aynı şeye dayanıyor: bir anahtar ya da kimlik bilgisi bir yerde saklanıyor ve servisler onu okuyor. Bir sonraki ders o saklama katmanına döner ve tek bir soruyu ölçer: sır döndürüldüğünde eski ile yeni değerin birlikte geçerli olduğu **pencere** ne kadar olmalı — kısa pencere kaç istemciyi kaçırıyor, uzun pencere sızıntı süresini ne kadar uzatıyor. ### Sır Saklama Servisleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/sir-saklama-servisleri Sır döndürmenin ölçüsü penceredir: eski ile yeni değerin birlikte geçerli olduğu süre taranır. Kısa pencere 44 istemciyi kaçırıyor, sıfır kaçıran pencere 3.624 dakika ve yılda 601.584 dakika eski sır bırakıyor. Yalnız başlangıçta okuyan 18 istemciyi düzeltmek pencereyi 227 dakikaya indiriyor; 41 sırrın 17'si hiç döndürülmemiş. Beklemede ve aktarımda şifreleme kurulduğunda ikisi de aynı şeye dayanıyordu: bir anahtar ya da kimlik bilgisi bir yerde duruyor ve servisler onu okuyor. O yer bir **sır saklama servisidir** ve kiralanan her katman gibi bir karar devreder. Bu dersin ölçtüğü karar tek bir sayıda toplanır: **döndürme penceresi.** Sır döndürüldüğünde eski değer bir anda geçersiz olmaz; bir süre eski ve yeni değer birlikte kabul edilir, istemciler bu sürede yeni değeri alır. Pencere kapandığında eski değer reddedilir ve o ana kadar yeni değeri okumamış her istemci kırılır. Pencere iki yönde birden ölçülür ve iki yön ters işaretlidir. **Kısa pencere kaçırılan istemci üretir**; uzun pencere eski sırrın geçerli kaldığı süreyi uzatır — sızmış bir değer o süre boyunca çalışmaya devam eder. Sırların hangi yollardan sızdığı — kayıt satırları, ortam değişkenleri, yapı çıktısı katmanları — daha önce tarandı ve burada tekrarlanmaz; buranın konusu döndürmenin kendisidir. Ölçüm **bölgesel ölçüm ağı** üzerindedir, **kurgudur** ve `node` ile yazılmış bir **modeldir**. Modelde **gerçek sır değeri yoktur**: yalnız sır adları, istemci sayıları ve zamanlar taşınır. **BG13.** Sır saklama servisinde 41 sır vardır: üç ortam, beş servis, beş sır türü ve üç kuruluş çapında sır. **BG14.** Sırları okuyan 83 istemci örneği vardır. Okuma biçimi üç değerlidir: her istekte okur, önbellekli okur (önbellek ömrü 240 dakika), yalnız başlangıçta okur (dağıtım aralığı 4.320 dakika). **BG15.** Döndürme penceresi eski ve yeni sırrın birlikte geçerli olduğu süredir; pencere bitmeden yeni değeri almamış istemci **kaçırılmış** sayılır ve kırılır. **BG16.** Her istemci örneği dakikada 12 istek yapar (kurgu birim). **BG17.** Döndürme dönemi 90 gündür (kurgu politika). Sırların bir kısmı otomatik, bir kısmı elle döndürülür, bir kısmı hiç döndürülmemiştir. **BG18.** Rastgelelik kendi yazılan doğrusal üreteçten gelir; tohum 20260415'tir ve çıktıda görünür. Son 90 gündeki insan okumaları modelde sayılıdır. #### Pencereyi Taramak ```js // sir.mjs — sir saklama servisi, istemci envanteri ve dondurme penceresi taramasi. MODELDIR. // Bolgesel olcum agi KURGUDUR. GERCEK SIR YOKTUR: yalniz sir ADLARI ve sayilar modellenir. // Rastgelelik kendi yazilmis dogrusal uretecten gelir; tohum asagida gorunur. export const TOHUM = 20260415; export const uretec = (t) => { let s = t >>> 0; return () => (s = (s * 1664525 + 1013904223) >>> 0) / 4294967296; }; const ORTAM = ["gelistirme", "hazirlik", "uretim"]; const KATALOG = [ ["toplayici", ["veritabani-parolasi", "alim-anahtari"]], ["dogrulayici", ["veritabani-parolasi", "imzalama-anahtari"]], ["faturalama", ["veritabani-parolasi", "dis-uc-jetonu", "imzalama-anahtari"]], ["isemri", ["veritabani-parolasi", "dis-uc-jetonu"]], ["arsivci", ["veritabani-parolasi", "bakim-kimligi"]], ]; export const SIR = [ ...ORTAM.flatMap((o) => KATALOG.flatMap(([s, tl]) => tl.map((t) => ({ ad: `${o}/${s}/${t}`, ortam: o, servis: s, tur: t })))), ...KATALOG.map(([s]) => ({ ad: `uretim/${s}/bakim-kimligi`, ortam: "uretim", servis: s, tur: "bakim-kimligi" })), ...["olcum-agi-bakim", "ikincil-bolge-kopya", "is-ortagi-besleme"].map((a) => ({ ad: `kurulus/${a}`, ortam: "kurulus", servis: "paylasilan", tur: "dis-uc-jetonu" })), ]; // Istemci ornekleri: her sirri okuyan surecler. Okuma bicimi alis zamanini belirler. const r = uretec(TOHUM); export const ISTEMCI = []; for (const s of SIR) { const n = 1 + Math.floor(r() * ({ uretim: 6, kurulus: 3, hazirlik: 2, gelistirme: 2 })[s.ortam]); for (let i = 0; i < n; i++) { const u = r(); ISTEMCI.push({ sir: s.ad, ortam: s.ortam, faz: r(), bicim: u < 0.45 ? "onbellek" : u < 0.75 ? "her-istek" : "baslangic" }); } } for (const s of SIR) { // dondurme gecmisi ve insan okumasi s.otomatik = r() < 0.55; s.yas = 40 + Math.floor(r() * 860); // sirrin olusturulmasindan bu yana, gun s.son = s.otomatik ? Math.floor(r() * 90) : (r() < 0.45 ? Math.floor(r() * 420) : null); s.insan = Math.floor(r() * 4); // son 90 gunde insan okumasi sayisi } export const ISTEK_DK = 12; // istemci basina dakikadaki istek (kurgu) export const PROFIL = { // istemci tarafinin alis davranisi "bugunku hal": { onbellek: 240, dagitim: 4320, degisen: [] }, "onbellek 60 dk": { onbellek: 60, dagitim: 4320, degisen: ["onbellek"] }, "baslangic okurlari": { onbellek: 240, dagitim: 60, degisen: ["baslangic"] }, "hepsi yeniden okur": { onbellek: 60, dagitim: 60, degisen: ["onbellek", "baslangic"] }, }; export const alis = (c, p) => c.bicim === "her-istek" ? 1 : Math.ceil(c.faz * (c.bicim === "onbellek" ? p.onbellek : p.dagitim)); export const kaciran = (p, W) => ISTEMCI.filter((c) => alis(c, p) > W); export const DONEM = 90, YIL = 365; // kurgu dondurme donemi, gun const B = [13, 20, 15, 18, 20]; export const yz = (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); if (import.meta.url === `file://${process.argv[1]}`) { const bicimSay = (b) => ISTEMCI.filter((c) => c.bicim === b).length; console.log(`model (tohum ${TOHUM}): ${SIR.length} sir, ${ISTEMCI.length} istemci ornegi — ` + `${bicimSay("her-istek")} her istekte okur, ${bicimSay("onbellek")} onbellekli, ` + `${bicimSay("baslangic")} yalniz baslangicta okur`); const p = PROFIL["bugunku hal"]; console.log(`\nbugunku hal: onbellek omru ${p.onbellek} dk, dagitim araligi ${p.dagitim} dk; ` + `en gec alis ${Math.max(...ISTEMCI.map((c) => alis(c, p)))} dk`); console.log("\n" + yz(["pencere(dk)", "kacirilan istemci", "etkilenen sir", "kirilan istek/dk", "yillik acik (dk)"])); const yillik = Math.round((YIL / DONEM) * SIR.length); // yilda toplam dondurme sayisi for (const W of [0, 1, 30, 60, 120, 240, 720, 1440, 2880, 3624]) { const k = kaciran(p, W); console.log(yz([W, k.length, new Set(k.map((c) => c.sir)).size, k.length * ISTEK_DK, W * yillik])); } } ``` ``` model (tohum 20260415): 41 sir, 83 istemci ornegi — 27 her istekte okur, 38 onbellekli, 18 yalniz baslangicta okur bugunku hal: onbellek omru 240 dk, dagitim araligi 4320 dk; en gec alis 3624 dk pencere(dk) kacirilan istemci etkilenen sir kirilan istek/dk yillik acik (dk) 0 83 40 996 0 1 56 34 672 166 30 53 32 636 4980 60 44 30 528 9960 120 38 29 456 19920 240 18 17 216 39840 720 14 14 168 119520 1440 10 10 120 239040 2880 3 3 36 478080 3624 0 0 0 601584 ``` Tablonun iki ucu kararı çerçeveliyor. Üstte pencere sıfırdır: eski değer aynı anda reddedilir, 83 istemci örneğinin **hepsi** kaçırır ve dakikada 996 istek düşer. Altta pencere 3.624 dakikadır — altmış saat — ve hiçbir istemci kaçırmaz. İkisinin arası bir seçim değil, bir takas eğrisidir. Ortadaki satırlar takasın şeklini gösteriyor. Bir saatlik pencere 44 istemciyi kaçırıyor: 30 sırrı etkiliyor ve dakikada 528 isteği kesiyor. Dört saat (240 dakika) kaçıranı 18'e düşürüyor, çünkü önbellek ömrü 240 dakikadır ve o sınırda bütün önbellekli istemciler değeri yenilemiş oluyor. Kalan 18, yalnız başlangıçta okuyan istemcilerdir ve onlar dört saatte değil, ancak bir sonraki dağıtımda okur. Bir günlük pencere bile 10'unu kaçırıyor. Son sütun ters yöndeki bedeli sayıyor. 41 sır 90 günlük dönemle yılda 166 kez döndürülüyor; her döndürmede pencere boyunca eski değer geçerli kalıyor. Sıfır kaçıran pencerede yıllık toplam **601.584 dakika** eder — 417 güne denk, yani yılın her anında ortalama 1,14 sır eski değeriyle de çalışıyor demektir. Sızmış bir sır, sızıntının fark edilmesinden bağımsız olarak o süre boyunca kabul edilir. Bir saatlik pencerede aynı toplam 9.960 dakikaya, altmışta bire iner. İki sayı da kabul edilebilir değildir: 44 kırık istemci de, yılda 417 gün açık kalan eski sır da. Pencere tek başına ayarlanacak bir düğme değildir; **istemci tarafı değişmeden hiçbir pencere değeri iyi değildir.** #### İstemci Tarafı ve Hiç Döndürülmeyen Sırlar ```js // dondurme.mjs — otomatik dondurmenin istemci tarafi, dondurulmemis sirlar ve okuma yuzeyi. import { SIR, ISTEMCI, PROFIL, alis, kaciran, ISTEK_DK, DONEM } from "./sir.mjs"; const gen = (B) => (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); const yp = gen([21, 10, 14, 18, 14, 16]); const ortanca = (l) => l.length ? [...l].sort((a, b) => a - b)[Math.floor(l.length / 2)] : 0; console.log(yp(["profil", "degisen", "pencere(dk)", "yillik acik (dk)", "60 dk kacan", "60 dk istek/dk"])); for (const [ad, p] of Object.entries(PROFIL)) { const enGec = Math.max(...ISTEMCI.map((c) => alis(c, p))); const degisen = ISTEMCI.filter((c) => p.degisen.includes(c.bicim)).length; const k60 = kaciran(p, 60).length; console.log(yp([ad, degisen, enGec, enGec * Math.round((365 / DONEM) * SIR.length), k60, k60 * ISTEK_DK])); } const hic = SIR.filter((s) => s.son === null); const oto = SIR.filter((s) => s.otomatik); const elle = SIR.filter((s) => s.son !== null && !s.otomatik); const ys = gen([24, 8, 14, 12, 20]); console.log("\n" + ys(["dondurme sinifi", "sir", "en gec (gun)", "ortanca", "doneme kalan/asan"])); const satir = (ad, l, alan) => { const v = l.map((s) => s[alan]); const enGec = Math.max(...v, 0); console.log(ys([ad, l.length, enGec, ortanca(v), enGec <= DONEM ? `${DONEM - enGec} gun kaldi` : `${enGec - DONEM} gun asildi`])); }; satir("otomatik dondurulen", oto, "son"); satir("elle dondurulen", elle, "son"); satir("hic dondurulmemis", hic, "yas"); for (const s of [...hic].sort((a, b) => b.yas - a.yas).slice(0, 4)) console.log(` ${s.ad.padEnd(38)} ${String(s.yas).padStart(4)} gun, ` + `${ISTEMCI.filter((c) => c.sir === s.ad).length} istemci, ` + `son 90 gunde ${s.insan} insan okumasi`); const insanli = SIR.filter((s) => s.insan > 0); const kesisim = insanli.filter((s) => s.son === null); console.log(`\nokuma yuzeyi: ${insanli.length}/${SIR.length} sir son 90 gunde bir insan tarafindan ` + `okundu (${SIR.reduce((a, s) => a + s.insan, 0)} okuma, hepsi denetim kaydinda)`); console.log(`bunlarin ${kesisim.length} tanesi hic dondurulmemis sirdir; ` + `bu ${kesisim.length} sirri ${ISTEMCI.filter((c) => kesisim.some((s) => s.ad === c.sir)).length} ` + `istemci ornegi okuyor`); const enGenis = SIR.map((s) => [s.ad, ISTEMCI.filter((c) => c.sir === s.ad).length]) .sort((a, b) => b[1] - a[1])[0]; console.log(`en genis sir: ${enGenis[0]} — ${enGenis[1]} istemci ornegi; ` + `dondurulunce bu ${enGenis[1]} ornegin hepsi yeni degeri almak zorunda`); ``` ``` profil degisen pencere(dk) yillik acik (dk) 60 dk kacan 60 dk istek/dk bugunku hal 0 3624 601584 44 528 onbellek 60 dk 38 3624 601584 18 216 baslangic okurlari 18 227 37682 26 312 hepsi yeniden okur 56 57 9462 0 0 dondurme sinifi sir en gec (gun) ortanca doneme kalan/asan otomatik dondurulen 16 88 64 2 gun kaldi elle dondurulen 8 371 209 281 gun asildi hic dondurulmemis 17 826 442 736 gun asildi uretim/isemri/bakim-kimligi 826 gun, 5 istemci, son 90 gunde 1 insan okumasi hazirlik/arsivci/bakim-kimligi 789 gun, 1 istemci, son 90 gunde 1 insan okumasi kurulus/is-ortagi-besleme 760 gun, 1 istemci, son 90 gunde 0 insan okumasi uretim/dogrulayici/imzalama-anahtari 748 gun, 6 istemci, son 90 gunde 2 insan okumasi okuma yuzeyi: 34/41 sir son 90 gunde bir insan tarafindan okundu (68 okuma, hepsi denetim kaydinda) bunlarin 15 tanesi hic dondurulmemis sirdir; bu 15 sirri 34 istemci ornegi okuyor en genis sir: uretim/toplayici/veritabani-parolasi — 6 istemci ornegi; dondurulunce bu 6 ornegin hepsi yeni degeri almak zorunda ``` Profil tablosu bu dersin en ters sonucunu veriyor. Önbellek ömrünü 240 dakikadan 60'a çekmek **38 istemciye dokunur ve pencereyi hiç kısaltmaz**: sıfır kaçıran pencere 3.624 dakikada kalır, yıllık açık süre 601.584 dakikada kalır. Kazandığı tek şey bir saatlik pencerede kaçıranın 44'ten 18'e inmesidir. Sebep açıktır: bağlayıcı kısıt önbellek değil, **yalnız başlangıçta okuyan 18 istemcidir**; onlar önbellek ömrünü hiç dinlemez. Üçüncü satır bunu doğruluyor. Yalnız o 18 istemciyi yeniden okur hale getirmek — yarısından az dokunuşla — pencereyi 3.624 dakikadan **227 dakikaya**, yıllık açık süreyi 601.584'ten 37.682 dakikaya indirir: on altıda bir. Dördüncü satır ikisini birleştirir: 56 istemci değişir, pencere 57 dakikaya iner, yıllık açık süre 9.462 dakika olur ve bir saatlik pencerede kaçıran **sıfırdır**. Otomatik döndürmenin istemci tarafında gerektirdiği şey budur — sırrı yeniden okuma yeteneği birinci, önbellek ömrü ikincidir. Yeniden okuma yoksa döndürme her seferinde bir dağıtım bekler. Değişikliğin kendisi de bir kalemdir ve tabloda ilk sütunda duruyor. Yeniden okuma yeteneği eklemek 18 istemcide kod değişikliği ister; önbellek ömrünü kısaltmak 38 istemcide yapılandırma değişikliği. İkisi birden 56 örnek eder ve o 56 örneğin her biri ayrı bir dağıtım kalemidir. Sıralama bu yüzden önemlidir: 18 istemcilik iş, 38 istemcilik işten on altı kat fazla kazandırıyor ve tek başına yapıldığında pencereyi dört saatin altına indiriyor. Hiçbir şey yapılmazsa döndürme dönemi işlemez — 17 sırrın hiç döndürülmemiş olmasının teknik karşılığı da budur. Alt tablo aynı sorunun envanter yüzüdür. 41 sırrın 16'sı otomatik döndürülüyor ve en gecikmişine 90 günlük döneme **2 gün kalmış**. 8 sır elle döndürülüyor ve en gecikmişi dönemi 281 gün aşmış. Geriye kalan **17 sır hiç döndürülmemiş** — envanterin yüzde kırkı — ve en yaşlısı 826 günlük. Bunu ölçmek için ayrı bir tarama gerekmedi: son döndürme alanı boş olan kayıtlar sayıldı. Son üç satır sırayı belirliyor. 41 sırrın 34'ü son 90 günde en az bir kez bir insan tarafından okundu — toplam 68 okuma ve hepsi denetim kaydında duruyor. Bu 34 sırrın **15'i hiç döndürülmemiş sırlardır** ve o 15 sırrı 34 istemci örneği okuyor. Kesişim döndürme sırasını verir: insan eli değmiş ve hiç döndürülmemiş sır, envanterin geri kalanından önce gelir. En geniş sır üretim toplayıcısının veritabanı parolasıdır; 6 istemci örneği okuyor ve döndürüldüğünde altısının da yeni değeri alması gerekir — pencere kararı tam olarak bu altı örnek için verilir. #### Özet - Döndürme penceresi iki yönde ölçüldü: sıfır pencerede 83 istemcinin hepsi kaçırıyor, 3.624 dakikalık pencerede hiçbiri kaçırmıyor; bir saatlik pencerede 44 istemci ve dakikada 528 istek. - Uzun pencerenin bedeli sayıldı: 41 sır yılda 166 kez döndürülüyor ve 3.624 dakikalık pencere yılda 601.584 dakika eski sır bırakıyor; bir saatlik pencerede aynı toplam 9.960 dakikadır. - Önbellek ömrünü dörtte bire indirmek 38 istemciye dokunuyor ve sıfır kaçıran pencereyi hiç kısaltmıyor; bağlayıcı kısıt yalnız başlangıçta okuyan 18 istemcidir. - O 18 istemciyi yeniden okur hale getirmek pencereyi 227 dakikaya, ikisi birden 57 dakikaya indiriyor; ikinci durumda bir saatlik pencerede kaçıran sıfırdır. - 41 sırrın 16'sı otomatik döndürülüyor (döneme 2 gün kaldı), 8'i elle (281 gün aşıldı) ve **17'si hiç döndürülmemiş**; en yaşlısı 826 günlük. - Son 90 günde 34 sır bir insan tarafından okundu (68 okuma, hepsi kayıtta) ve bunların 15'i hiç döndürülmemiş sırlardır; döndürme sırası bu kesişimden çıkar. #### Sonraki Adım Şifreleme kuruldu, sırlar döndürülebilir hale geldi ve her ölçümde aynı cümle geçti: "hepsi denetim kaydında". O cümle şimdiye kadar sınanmadı. Bir sonraki ders kaydın kendisini ölçer: bir olay kümesi denetim günlüğüne düşürülür ve **kaç soru yanıtlanabiliyor** sayılır — kim, ne zaman, hangi kaynak, hangi kimlikten. Kaydın kapsamadığı işlem türü adıyla yazılır, kaydı kimin silebildiği sayılır ve saklama süresiyle maliyet birlikte taranır. ### Denetim Günlükleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/denetim-gunlukleri Bir olay kümesi denetim kaydına düşürülür ve kaç sorunun yanıtlandığı sayılır: 480 olayın 273'ü dört soruyu birden yanıtlıyor, varsayılan yapılandırmada 88'i. Sekiz soruşturmanın 3'ü yanıtlanıyor. Kaydı 11 özne silebiliyor; ayrı hesaba taşımak 6 meşru işi durduruyor ve veri düzlemi kaydı yönetim düzleminin 772 katına mal oluyor. Önceki üç derste aynı cümle defalarca geçti: "hepsi denetim kaydında". Anahtar kullanımı kayda düşüyordu, sır okumaları kayda düşüyordu, politika değişiklikleri kayda düşüyordu. O cümle şimdiye kadar hiç sınanmadı. Bu ders onu sınar ve ölçüyü tek bir biçime indirir: bir olay kümesi denetim kaydına düşürülür ve **kaç soru yanıtlanabiliyor** sayılır. Sorular dörttür — kim, ne zaman, hangi kaynak, hangi kimlikten. Kaydın kapsamadığı bir işlem türü var ve adı yazılmalıdır: **veri düzlemi okumaları ve yazmaları.** Yönetim düzlemi çağrıları (politika değişikliği, anahtar kullanımı, kaynak oluşturma) varsayılan olarak kaydedilir; nesne okuma, nesne yazma ve kuyruk tüketimi kaydedilmez. Bu kayıt ayrı açılır ve **ayrıca ücretlendirilir**. İkinci konu kaydın kendisidir: bir denetim günlüğü de bir yüzeydir — kim silebiliyor, nereye yazılıyor, değiştirilemezliği nasıl sağlanıyor. Ölçüm **bölgesel ölçüm ağı** üzerindedir, **kurgudur** ve `node` ile yazılmış bir **modeldir**. Para birimi de kurgudur: "b" birimi uydurmadır, gerçek bir fiyat değildir. **BG19.** Olay örneklemi 480 işlemdir; günlük hacim yönetim düzleminde 2.400, veri düzleminde 1.860.000 olaydır (kurgu). **BG20.** Yönetim düzlemi kaydı varsayılan olarak açıktır; veri düzlemi kaydı ayrı açılır ve ayrıca ücretlendirilir. **BG21.** Olayın kimliği dört türdendir: kullanıcı, rol üstlenmiş kullanıcı, iş yükü kimliği, otomatik servis. Rol üstlenmede tekil özne ancak **oturum etiketi** varsa okunur. **BG22.** Toplu işlemler kaynağı tek tek adlandırmaz; kaynak alanı kapsayıcı adıyla dolar ve "hangi kaynak" sorusu yanıtsız kalır. **BG23.** Kaydın yazıldığı hedef için silebilen, değiştirebilen ve okuyan özne sayıları ile değiştirilemezlik kilidi modelde yazılıdır. **BG24.** Maliyet kurgu birimle hesaplanır: bin olay alımı 0,4 b, GB-ay saklama 12 b, olay boyutu 1,4 KB. Örneklemli kayıt tekil kaynak sorularını yanıtlamaz. Üreteç kendi yazılmıştır; tohum 20260722'dir. #### Kaç Soru Yanıtlanabiliyor ```js // olay.mjs — denetim kaydina dusen olaylar ve yanitlanabilen sorular. MODELDIR. // Bolgesel olcum agi KURGUDUR. Uretec kendi yazilmistir; tohum asagida gorunur. export const TOHUM = 20260722; const uretec = (t) => { let s = t >>> 0; return () => (s = (s * 1664525 + 1013904223) >>> 0) / 4294967296; }; export const YONETIM = ["politika-degisikligi", "anahtar-kullanma", "rol-ustlenme", "ag-kurali-degisikligi", "sir-okuma", "kaynak-olusturma"]; export const VERI = ["nesne-okuma", "nesne-yazma", "nesne-silme", "kuyruk-tuketimi"]; export const GUNLUK = { yonetim: 2400, veri: 1860000 }; // gunluk olay hacmi (kurgu) const r = uretec(TOHUM); export const OLAY = Array.from({ length: 480 }, () => { const veriMi = r() < 0.72; const islem = veriMi ? VERI[Math.floor(r() * VERI.length)] : YONETIM[Math.floor(r() * YONETIM.length)]; const u = r(); const kimlik = u < 0.18 ? "kullanici" : u < 0.52 ? "rol-ustlenme" : u < 0.86 ? "is-yuku" : "otomatik-servis"; return { duzlem: veriMi ? "veri" : "yonetim", islem, kimlik, etiket: kimlik === "rol-ustlenme" ? r() < 0.38 : true, // oturum etiketi tekil ozneyi verir ayrinti: r() > (veriMi ? 0.34 : 0.12) }; // toplu islem kaynagi adlandirmaz }); // Dort soru: kayitta duran bir olay hangilerini yanitliyor. export const SORU = { "ne zaman": () => true, "hangi kimlikten": () => true, "hangi kaynak": (o) => o.ayrinti, "kim (tekil ozne)": (o) => o.kimlik !== "rol-ustlenme" || o.etiket, }; export const kayitta = (o, veriAcik) => o.duzlem === "yonetim" || veriAcik; // Sorusturma: bir soru bir isleme, bir alana ve geriye bakis suresine baglidir. export const SORUSTURMA = [ ["uretim politika belgesini kim degistirdi", "politika-degisikligi", "kim (tekil ozne)", 12], ["arsivden hangi nesneler okundu", "nesne-okuma", "hangi kaynak", 5], ["musteri anahtarini hangi kimlik kullandi", "anahtar-kullanma", "hangi kimlikten", 40], ["olcum kaydini kim sildi", "nesne-silme", "kim (tekil ozne)", 3], ["ag kurali ne zaman gevsetildi", "ag-kurali-degisikligi", "ne zaman", 210], ["bakim kimligi hangi sirri okudu", "sir-okuma", "hangi kaynak", 60], ["is ortagi jetonunu kim okudu", "sir-okuma", "kim (tekil ozne)", 150], ["yedek hangi kaynaga yazildi", "nesne-yazma", "hangi kaynak", 400], ]; export const yanit = (s, veriAcik, saklama) => { const [, islem, alan, gun] = s; const l = OLAY.filter((o) => o.islem === islem && kayitta(o, veriAcik) && SORU[alan](o)); if (gun > saklama) return ["hayir", `saklama ${saklama} gun < ${gun}`]; if (l.length === 0) { const kapali = OLAY.some((o) => o.islem === islem) && VERI.includes(islem) && !veriAcik; return ["hayir", kapali ? "veri duzlemi kaydi kapali" : `${alan} alani bos`]; } return ["evet", `${l.length} olay`]; }; const gen = (B) => (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); const yz = gen([20, 12, 14, 18, 12]); if (import.meta.url === `file://${process.argv[1]}`) { const y = OLAY.filter((o) => o.duzlem === "yonetim").length; console.log(`model (tohum ${TOHUM}): ${OLAY.length} olay orneklemi — ${y} yonetim duzlemi, ` + `${OLAY.length - y} veri duzlemi; gunluk hacim ${GUNLUK.yonetim} / ${GUNLUK.veri} (kurgu)`); console.log("\n" + yz(["soru", "varsayilan", "veri de acik", "kayit disi kalan", "oran"])); for (const [ad, f] of Object.entries(SORU)) { const v = OLAY.filter((o) => kayitta(o, false) && f(o)).length; const t = OLAY.filter((o) => kayitta(o, true) && f(o)).length; console.log(yz([ad, v, t, OLAY.length - t, `${Math.round(100 * t / OLAY.length)}%`])); } const dort = (va) => OLAY.filter((o) => kayitta(o, va) && Object.values(SORU).every((f) => f(o))).length; console.log(yz(["dordu birden", dort(false), dort(true), OLAY.length - dort(true), `${Math.round(100 * dort(true) / OLAY.length)}%`])); for (const [va, sk, ad] of [[false, 90, "varsayilan (yonetim, 90 gun)"], [true, 90, "veri duzlemi acik (90 gun)"], [true, 365, "veri duzlemi acik (365 gun)"]]) { const s = SORUSTURMA.map((x) => yanit(x, va, sk)); console.log(`\n${ad}: ${s.filter((x) => x[0] === "evet").length}/${SORUSTURMA.length} soru ` + `yanitlaniyor`); if (ad.startsWith("varsayilan")) for (const [i, x] of SORUSTURMA.entries()) console.log(` ${x[0].padEnd(42)} ${s[i][0].padEnd(6)} ${s[i][1]}`); } } ``` ``` model (tohum 20260722): 480 olay orneklemi — 132 yonetim duzlemi, 348 veri duzlemi; gunluk hacim 2400 / 1860000 (kurgu) soru varsayilan veri de acik kayit disi kalan oran ne zaman 132 480 0 100% hangi kimlikten 132 480 0 100% hangi kaynak 119 352 128 73% kim (tekil ozne) 99 374 106 78% dordu birden 88 273 207 57% varsayilan (yonetim, 90 gun): 3/8 soru yanitlaniyor uretim politika belgesini kim degistirdi evet 16 olay arsivden hangi nesneler okundu hayir veri duzlemi kaydi kapali musteri anahtarini hangi kimlik kullandi evet 17 olay olcum kaydini kim sildi hayir veri duzlemi kaydi kapali ag kurali ne zaman gevsetildi hayir saklama 90 gun < 210 bakim kimligi hangi sirri okudu evet 15 olay is ortagi jetonunu kim okudu hayir saklama 90 gun < 150 yedek hangi kaynaga yazildi hayir saklama 90 gun < 400 veri duzlemi acik (90 gun): 5/8 soru yanitlaniyor veri duzlemi acik (365 gun): 7/8 soru yanitlaniyor ``` İlk sütun varsayılan yapılandırmanın kapsamıdır ve 480 olayın 348'i o sütunda hiç yoktur — veri düzlemi kaydı kapalıdır. "Ne zaman" ve "hangi kimlikten" soruları kalan 132 olayın hepsinde yanıtlanıyor; kayıt bu iki alanı her zaman taşır. Diğer iki soru taşımıyor. Veri düzlemi de açıldığında "hangi kaynak" 480 olayın 352'sinde yanıtlanıyor: kalan 128 olay **toplu işlemdir** ve kaynak alanı tek tek nesneleri değil kapsayıcıyı adlandırır. "Kim" sorusu 374'te yanıtlanıyor; eksik 106 olay rol üstlenmiş çağrılardır ve oturum etiketi taşımıyorlar. Kayıtta rolün adı var, o rolü üstlenen insanın adı yok — rol paylaşımlıysa soru orada biter. Dört soruyu **birden** yanıtlayan olay sayısı 273'tür, yani %57. Varsayılan yapılandırmada aynı sayı 88'dir: 480 olayın %18'i. Bu, "hepsi denetim kaydında" cümlesinin ölçülmüş karşılığıdır. Soruşturma listesi aynı sonucu somut sorularla veriyor: sekiz sorunun **üçü** yanıtlanıyor. Başarısızlıklar iki sınıfta toplanıyor ve ikisi ayrı kararlara bakıyor. İki soru veri düzlemi kaydı kapalı olduğu için, üç soru saklama süresi yetmediği için yanıtsız. Veri düzlemi açılınca 5/8, üstüne saklama 365 güne çıkınca 7/8 olur. Hangisinin önce yapılacağı bir maliyet sorusudur ve sonraki bölümde sayılıdır. #### Kaydın Kendi Yüzeyi ve Saklamanın Faturası ```js // kayit.mjs — kaydin kendi yuzeyi (silme, degistirilemezlik) ve saklama-maliyet taramasi. // Para birimi KURGUDUR: "b" birimi uydurmadir, gercek fiyat degildir. import { GUNLUK, SORUSTURMA, yanit } from "./olay.mjs"; const HEDEF = [ // kayit nereye yaziliyor. MODEL. ["ayni hesap, ayni kova", 11, 11, 14, "yok", 0, 0], ["ayni hesap, kilitli kova", 3, 0, 14, "saklama kilidi", 4, 2], ["ayri hesap, kilitli kova", 1, 0, 5, "saklama kilidi", 9, 6], ["ayri hesap + ikinci kopya", 0, 0, 5, "kilit + kopya", 14, 6], ].map(([ad, sil, degis, oku, kilit, ek, duran]) => ({ ad, sil, degis, oku, kilit, ek, duran })); const OLAY_KB = 1.4, ALIM_BIN = 0.4, SAKLAMA_GB = 12; // kurgu birim (b) const gb = (n, gun) => (n * gun * OLAY_KB) / (1024 * 1024); const aylik = (n, gun) => Math.round((n * 30 / 1000) * ALIM_BIN + gb(n, gun) * SAKLAMA_GB); const gen = (B) => (h) => h.map((v, j) => j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0])) .join(""); const yh = gen([27, 11, 16, 9, 19, 10, 12]); const ym = gen([14, 12, 14, 14, 14, 13, 13]); console.log(yh(["kayit hedefi", "silebilen", "degistirebilen", "okuyan", "degistirilemezlik", "ek kalem", "duran is"])); for (const h of HEDEF) console.log(yh([h.ad, h.sil, h.degis, h.oku, h.kilit, h.ek, h.duran])); console.log("\n" + ym(["saklama(gun)", "yonetim GB", "yonetim(b/ay)", "veri GB", "veri(b/ay)", "%5 orneklem", "kapsanan"])); for (const gun of [30, 90, 180, 365, 730]) { const t = SORUSTURMA.map((x) => yanit(x, true, gun)).filter((x) => x[0] === "evet").length; console.log(ym([gun, gb(GUNLUK.yonetim, gun).toFixed(2), aylik(GUNLUK.yonetim, gun), Math.round(gb(GUNLUK.veri, gun)), aylik(GUNLUK.veri, gun), aylik(GUNLUK.veri * 0.05, gun), `${t}/${SORUSTURMA.length}`])); } const kapsam = (va, gun) => SORUSTURMA.map((x) => yanit(x, va, gun)) .filter((x) => x[0] === "evet").length; const tut = (va, gun) => aylik(GUNLUK.yonetim, gun) + (va ? aylik(GUNLUK.veri, gun) : 0); console.log(`\nkapsam ve maliyet (kurgu birim b): varsayilan ${kapsam(false, 90)}/8 -> ` + `${tut(false, 90)} b/ay; veri duzlemi acik 90 gun ${kapsam(true, 90)}/8 -> ${tut(true, 90)} b/ay; ` + `365 gun ${kapsam(true, 365)}/8 -> ${tut(true, 365)} b/ay`); console.log(`veri duzlemi kaydini acmak: +${tut(true, 90) - tut(false, 90)} b/ay ve ` + `+${kapsam(true, 90) - kapsam(false, 90)} soru. Saklamayi 90 -> 365 gun: ` + `+${tut(true, 365) - tut(true, 90)} b/ay ve +${kapsam(true, 365) - kapsam(true, 90)} soru`); console.log(`ayni kapsamin iki yolu: yalniz yonetim duzlemi 365 gun ${kapsam(false, 365)}/8 -> ` + `${tut(false, 365)} b/ay; veri duzlemi acik 90 gun ${kapsam(true, 90)}/8 -> ${tut(true, 90)} b/ay`); console.log(`veri duzlemi kaydi yonetim duzlemi kaydinin ` + `${(aylik(GUNLUK.veri, 365) / aylik(GUNLUK.yonetim, 365)).toFixed(0)} katidir; %5 orneklem bu ` + `farki 20'ye boler ama tekil kaynak sorularini yanitlamaz`); ``` ``` kayit hedefi silebilen degistirebilen okuyan degistirilemezlik ek kalem duran is ayni hesap, ayni kova 11 11 14 yok 0 0 ayni hesap, kilitli kova 3 0 14 saklama kilidi 4 2 ayri hesap, kilitli kova 1 0 5 saklama kilidi 9 6 ayri hesap + ikinci kopya 0 0 5 kilit + kopya 14 6 saklama(gun) yonetim GB yonetim(b/ay) veri GB veri(b/ay) %5 orneklem kapsanan 30 0.10 30 75 23214 1161 3/8 90 0.29 32 224 25002 1250 5/8 180 0.58 36 447 27684 1384 6/8 365 1.17 43 906 33197 1660 7/8 730 2.34 57 1813 44074 2204 8/8 kapsam ve maliyet (kurgu birim b): varsayilan 3/8 -> 32 b/ay; veri duzlemi acik 90 gun 5/8 -> 25034 b/ay; 365 gun 7/8 -> 33240 b/ay veri duzlemi kaydini acmak: +25002 b/ay ve +2 soru. Saklamayi 90 -> 365 gun: +8206 b/ay ve +2 soru ayni kapsamin iki yolu: yalniz yonetim duzlemi 365 gun 5/8 -> 43 b/ay; veri duzlemi acik 90 gun 5/8 -> 25034 b/ay veri duzlemi kaydi yonetim duzlemi kaydinin 772 katidir; %5 orneklem bu farki 20'ye boler ama tekil kaynak sorularini yanitlamaz ``` Üstteki tablo dersin en rahatsız edici satırıyla başlıyor. Varsayılan yerleşimde denetim kaydı, kaydettiği olayların gerçekleştiği hesabın içinde duruyor ve **11 özne onu silebiliyor, 11'i değiştirebiliyor.** Kaydın anlamı buradan gelir: bir olayı yapabilen özne, o olayın kaydını da kaldırabiliyorsa kayıt bir kanıt değil, bir kolaylıktır. Saklama kilidi değiştirebileni sıfıra, silebileni 3'e indiriyor; bedeli 4 kalem yapılandırma ve **2 meşru işin durmasıdır** — kova üzerinde doğrudan çalışan iki iş kilitle uyuşmuyor. Ayrı hesaba taşımak silebileni 1'e indirir, ama okuyan özne sayısını 14'ten 5'e düşürür ve **6 meşru iş durur**: kaydı doğrudan sorgulayan ekipler erişimlerini kaybeder ve hesaplar arası okuma ayrıca kurulmadan geri gelmez. Daraltmanın bedeli budur ve 9 yapılandırma kalemiyle birlikte gelir. Son satır silebileni sıfırlar: kilit ve ikinci kopya, 14 kalem. Değiştirilemezlik ücretsiz bir özellik değil, 14 kalemlik bir yapılandırma ve 6 durmuş iştir. Alt tablo saklama ile maliyeti aynı satırda tutuyor. Yönetim düzlemi kaydı ucuzdur: 365 günde ayda 43 b, 1,17 GB. Veri düzlemi kaydı aynı sürede 33.197 b ve 906 GB — **772 kat**. "Kaydın kapsamadığı işlem türü" ücretsiz olduğu için kapsam dışında değildir; kapsam dışıdır çünkü açıldığında fatura üç basamak büyür. Yüzde beşlik örneklem bu farkı yirmiye böler, ama tekil kaynak sorularını yanıtlamaz: "arşivden hangi nesneler okundu" sorusu örneklemli bir kayıtta yanıtsızdır. Marjinal hesap sıralamayı belirliyor. Veri düzlemini açmak ayda 25.002 b ekliyor ve 2 soru kazandırıyor: soru başına 12.501 b. Saklamayı 90 günden 365 güne çıkarmak 8.206 b ekliyor ve yine 2 soru kazandırıyor: soru başına 4.103 b. Son satır kararı kesinleştiriyor — **yalnız yönetim düzlemi kaydını 365 gün saklamak 5/8 soruyu ayda 43 b'ye yanıtlıyor**, veri düzlemini açıp 90 gün saklamak aynı 5/8 için 25.034 b istiyor. Beş yüz seksen kat fark, tek bir yapılandırma sırasından doğuyor. #### Özet - 480 olayın 273'ü dört soruyu birden yanıtlıyor (%57); varsayılan yapılandırmada bu sayı 88'dir (%18), çünkü 348 olay veri düzlemindedir ve hiç kaydedilmez. - "Ne zaman" ve "hangi kimlikten" kayıtlı her olayda yanıtlanıyor; "hangi kaynak" 128 toplu işlemde, "kim" ise oturum etiketi taşımayan 106 rol üstlenme çağrısında yanıtsız kalıyor. - Sekiz soruşturmanın 3'ü varsayılan yapılandırmada yanıtlanıyor; iki soru veri düzlemi kapalı olduğu, üç soru saklama süresi yetmediği için düşüyor. - Kaydı varsayılan yerleşimde 11 özne silebiliyor ve 11'i değiştirebiliyor; kilit ve ayrı hesap bunu 0'a indiriyor, karşılığında 14 yapılandırma kalemi ve **6 meşru işin durması** geliyor. - Veri düzlemi kaydı yönetim düzlemi kaydının 772 katına mal oluyor (365 gün, kurgu birim); yüzde beşlik örneklem farkı yirmiye böler ama tekil kaynak sorularını yanıtlamaz. - Marjinal bedel sırayı veriyor: soru başına saklama uzatması 4.103 b, veri düzlemi açması 12.501 b; yalnız yönetim düzlemini 365 gün saklamak 5/8 soruyu ayda 43 b'ye yanıtlıyor. #### Sonraki Adım Şifreleme, döndürme ve kayıt kurulduğunda ortaya bir sorun çıkıyor: bunların hepsi **yapılandırma** olarak duruyor ve yapılandırma zamanla kayıyor. Bir kova kilidi kaldırılıyor, bir kayıt hedefi değiştiriliyor, bir bacak muafiyeti kalıcı hale geliyor. Bir sonraki ders bu kaymayı kural kümesiyle ölçer: kaç kaynak uyum kurallarından geçiyor, kaç tanesi geçmiyor ve otomatik düzeltme devreye girdiğinde kaç meşru yapılandırma bozuluyor. ### Yapılandırma Uyum Denetimi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/yapilandirma-uyum-denetimi Sapmanın otomatik tespiti: 22 kiralanmış kaynakta 6 kuralın koşturulması, 46 ateşleyen çiftin 40'ının işaretlenmesi, 38 gerçek uyumsuzluğun 32'sinin yakalanıp 6'sının kaçması, üç düzeltme kipinde açıkta kalan kaynağın 16'dan 6'ya inerken 8 meşru yapılandırmanın bozulması ve 6 meşru değişiklikten 5'inin durdurulması. Önceki ders kimin ne yaptığını kayda geçirdi: denetim günlüğü, geçmiş kipinde bir kayıttır ve sorusu "bu işlem oldu mu" sorusudur. Bu dersin sorusu şimdiki kiptedir — kaynağın **şu anki yapılandırması** kurala uyuyor mu? Kayıt, yanlış olanı gösterip göstermediği konusunda sessizdir; bir depoyu genel erişime açan işlem kayda düzgünce düşer ve kayıt o işlemin yanlış olduğunu söylemez. **Yapılandırma uyum denetimi** (configuration compliance), kaynak kümesinin üzerinde bir kural kümesi koşturup uyumsuz olanı işaretlemektir. Yapılandırma sapması M22/K01'de, sapmayı kapatan uzlaştırıcı döngü M22/K05'te ölçüldü; ikisi de burada tekrarlanmaz. Ayrım şudur: orada istenen durumu yazan da, sapmayı kapatan da aynı taraftı. Burada kaynak kiralanmıştır, kural kümesini başkası yazar ve düzeltme, kiralanan katmana **yazma yetkisi** ister — düzeltmenin kendisi bir erişim kalemi hâline gelir. #### Kural Kümesi ve Uyumsuz Kaynak Örnek kursun kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam. **BG25 — kaynak çizelgesi:** yirmi iki kaynak; her satır bir kaynağın sahibi ekibi, ortamını ve altı yapılandırma alanını taşır. **BG26 — kural kümesi:** altı kural; her kural bir yüklem, düzeltmenin değiştireceği alan ve düzeltilmiş değerden oluşur. **BG27 — istisna kayıtları:** dört kayıt; üçü kaynak, biri **ekip düzeyinde** yazılmıştır. **BG28 — gerçek uyumsuzluk etiketi:** otuz sekiz kaynak-kural çifti elle uyumsuz etiketlenmiştir; ikisi kural kümesinde karşılığı olmayan bir türdedir. **BG29 — değişiklik akışı:** yirmi değişiklik, altısı meşru etiketli. **BG30 — birim girdiler:** elle düzeltme kalem başına 25 dakika, denetleyicinin tarama başına değerlendirme kotası 240 (kurgu birim). Aşağıdaki dosya çizelgeleri, kuralları ve üç kipi kurar. Süreç içi bir **modeldir**; gerçek bulut kaynağı, denetleyici ya da düzeltme yoktur. ```js // uyum/denetim.mjs — kiralanan katmanda yapilandirma uyum denetimi. Surec ici model: bolgesel // olcum agi (kurgu); gercek bulut kaynagi, denetleyici ya da duzeltme yoktur. const satir = (s) => s.trim().split("\n").map((l) => l.trim().split("|")); const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); // Kaynak: ad|ekip|ortam|genel erisim|beklemede sifreleme|denetim gunlugu|yonetim portu genis|sahip etiketi|anahtar yasi (gun) const KAYNAK = satir(` olcum-depo|olcum|uretim|0|1|1|0|1|120 olcum-arsiv|olcum|uretim|0|0|1|0|1|900 olcum-sinama|olcum|sinama|1|0|0|1|0|500 akis-kuyruk|akis|uretim|0|1|1|0|1|200 akis-depo|akis|uretim|1|1|0|0|1|410 akis-gelistirme|akis|gelistirme|1|0|0|1|0|730 katalog-depo|katalog|uretim|0|1|1|0|1|90 katalog-kapi|katalog|uretim|1|1|1|0|1|150 katalog-sinama|katalog|sinama|0|0|1|1|1|380 kapi-genel|kapi|uretim|1|1|1|0|1|60 kapi-yonetim|kapi|uretim|0|1|1|1|1|340 kapi-gelistirme|kapi|gelistirme|1|1|0|1|0|620 isletim-gunluk|isletim|uretim|0|1|1|0|1|280 isletim-yedek|isletim|uretim|0|0|1|0|1|1100 isletim-arac|isletim|sinama|0|1|0|1|1|450 isletim-gelistirme|isletim|gelistirme|1|1|0|0|0|800 olcum-kenar|olcum|uretim|1|1|1|0|1|170 akis-arsiv|akis|uretim|0|0|1|0|0|960 katalog-yedek|katalog|uretim|0|1|0|0|1|520 kapi-sinama|kapi|sinama|0|1|1|1|1|300 isletim-kota|isletim|uretim|0|1|1|0|1|110 olcum-rapor|olcum|sinama|0|1|0|0|0|240`) .map(([ad, ekip, ortam, genel, sifre, gunluk, port, etiket, yas]) => ({ ad, ekip, ortam, genel: +genel, sifre: +sifre, gunluk: +gunluk, port: +port, etiket: +etiket, yas: +yas })); // Kural kumesi: kural kimligi -> [yuklem, duzeltmenin degistirdigi alan, duzeltilmis deger] const KURAL = { Y1: [(k) => k.genel === 1, "genel", 0], Y2: [(k) => k.sifre === 0, "sifre", 1], Y3: [(k) => k.gunluk === 0, "gunluk", 1], Y4: [(k) => k.port === 1, "port", 0], Y5: [(k) => k.etiket === 0, "etiket", 1], Y6: [(k) => k.yas > 365, "yas", 90], }; const AD = { Y1: "genel erisim kapali", Y2: "beklemede sifreleme", Y3: "denetim gunlugu", Y4: "yonetim portu dar", Y5: "sahip etiketi", Y6: "anahtar yasi <= 365", Y7: "aktarimda sifreleme" }; // Bildirilmis istisna kayitlari (model girdisi). Ucu kaynak, biri ekip duzeyinde yazilmistir. const ISTISNA = satir(` kapi-genel|Y1 olcum-kenar|Y1 isletim-yedek|Y6 ekip:akis|Y6`).map((x) => x.join("|")); const istisnali = (k, r) => ISTISNA.includes(`${k.ad}|${r}`) || ISTISNA.includes(`ekip:${k.ekip}|${r}`); // Elle etiketli gercek uyumsuzluk (model girdisi): sapmanin mesru olmadigi kaynak-kural ciftleri. // Y7 kural kumesinde yoktur; iki gercek uyumsuzluk bu turdedir. const GERCEK = satir(` olcum-sinama|Y1 Y2 Y3 Y4 Y5 Y6 akis-depo|Y1 Y3 Y6 akis-gelistirme|Y1 Y2 Y6 kapi-gelistirme|Y1 Y3 Y6 isletim-gelistirme|Y1 Y3 Y5 Y6 olcum-arsiv|Y2 katalog-sinama|Y2 Y4 Y6 isletim-yedek|Y2 Y6 akis-arsiv|Y2 Y5 Y6 isletim-arac|Y3 Y6 katalog-yedek|Y3 Y6 olcum-rapor|Y3 Y5 kapi-yonetim|Y4 kapi-sinama|Y4 akis-kuyruk|Y7 katalog-depo|Y7`).flatMap(([ad, r]) => r.split(" ").map((x) => `${ad}|${x}`)); const KURALLAR = Object.keys(KURAL); const TUM = [...KURALLAR, "Y7"]; // Atesleyen: yuklem dogru. Isaretlenen: atesleyen ve istisna kaydi yok. const atesle = (kume) => { const a = [], i = []; for (const k of kume) for (const r of KURALLAR) if (KURAL[r][0](k)) { a.push(`${k.ad}|${r}`); if (!istisnali(k, r)) i.push(`${k.ad}|${r}`); } return { atesleyen: a, isaretli: i }; }; const taban = atesle(KAYNAK); const yak = taban.isaretli.filter((x) => GERCEK.includes(x)); const yanlis = taban.isaretli.filter((x) => !GERCEK.includes(x)); const kacan = GERCEK.filter((x) => !taban.isaretli.includes(x)); const uyumsuzKaynak = new Set(taban.isaretli.map((x) => x.split("|")[0])); console.log(`${KAYNAK.length} kaynak, ${KURALLAR.length} kural, ${ISTISNA.length} istisna kaydi, ` + `${GERCEK.length} elle etiketli gercek uyumsuzluk`); console.log(`isaretlenen kaynak: ${uyumsuzKaynak.size}/${KAYNAK.length}, ` + `isaretlenen cift: ${taban.isaretli.length} (atesleyen ${taban.atesleyen.length})`); const K = [-8, -22, 11, 12, 11, 8, 15]; console.log(); yaz(K, "kural", "ne bakiyor", "atesleyen", "isaretlenen", "yakalanan", "kacan", "yanlis isaret"); for (const r of TUM) { const at = taban.atesleyen.filter((x) => x.endsWith(`|${r}`)).length; const is = taban.isaretli.filter((x) => x.endsWith(`|${r}`)); const y = is.filter((x) => GERCEK.includes(x)).length; const kc = GERCEK.filter((x) => x.endsWith(`|${r}`) && !is.includes(x)).length; yaz(K, r, AD[r], at, is.length, y, kc, is.length - y); } yaz(K, "toplam", "", taban.atesleyen.length, taban.isaretli.length, yak.length, kacan.length, yanlis.length); // Degisiklik akisi: kaynak|alan|yeni deger|mesru mu (model girdisi) const DEGISIKLIK = satir(` katalog-depo|genel|1|1 katalog-depo|gunluk|0|0 olcum-depo|port|1|0 olcum-depo|yas|900|0 akis-kuyruk|genel|1|1 akis-kuyruk|sifre|0|0 isletim-kota|port|1|1 isletim-kota|etiket|0|0 kapi-genel|gunluk|0|0 kapi-genel|yas|700|0 olcum-kenar|port|1|1 katalog-kapi|sifre|0|0 katalog-kapi|yas|800|0 isletim-gunluk|genel|1|1 isletim-gunluk|port|1|0 olcum-depo|etiket|0|0 akis-kuyruk|yas|900|1 kapi-yonetim|gunluk|0|0 isletim-kota|yas|600|0 katalog-depo|etiket|0|0`) .map(([ad, alan, deger, mesru]) => ({ ad, alan, deger: +deger, mesru: mesru === "1" })); // Uc kip: yalniz bildir, engelle, duzelt. Her kip ayni akisi ayni sirayla gorur. const kipKos = (kip) => { const durum = KAYNAK.map((k) => ({ ...k })); const bul = (ad) => durum.find((k) => k.ad === ad); let durdurulan = 0, geriAlinan = 0, bozulan = 0, duzeltilen = 0; if (kip === "duzelt") for (const k of durum) for (const r of KURALLAR) if (KURAL[r][0](k) && !istisnali(k, r)) { if (!GERCEK.includes(`${k.ad}|${r}`)) bozulan++; k[KURAL[r][1]] = KURAL[r][2]; duzeltilen++; } for (const d of DEGISIKLIK) { const k = bul(d.ad); const once = { ...k }; k[d.alan] = d.deger; const yeni = KURALLAR.filter((r) => KURAL[r][0](k) && !KURAL[r][0](once) && !istisnali(k, r)); if (yeni.length === 0) continue; if (kip === "engelle") { Object.assign(k, once); if (d.mesru) durdurulan++; } else if (kip === "duzelt") { for (const r of yeni) { k[KURAL[r][1]] = KURAL[r][2]; duzeltilen++; } if (d.mesru) geriAlinan++; } } // Pencere sonunda acikta kalan: hala gercek uyumsuzluk tasiyan kaynak ve cift const acik = new Set(), cift = []; for (const k of durum) { for (const r of KURALLAR) if (KURAL[r][0](k) && GERCEK.includes(`${k.ad}|${r}`)) { acik.add(k.ad); cift.push(`${k.ad}|${r}`); } if (GERCEK.includes(`${k.ad}|Y7`)) { acik.add(k.ad); cift.push(`${k.ad}|Y7`); } } // Denetleyicinin yazma yetkisi: yalnizca duzelt kipi alan yazar const alan = kip === "duzelt" ? KAYNAK.length * KURALLAR.length : 0; return { acik: acik.size, cift: cift.length, durdurulan, geriAlinan, bozulan, duzeltilen, alan }; }; const KIP = ["bildir", "engelle", "duzelt"], SONUC = {}; for (const kip of KIP) SONUC[kip] = kipKos(kip); const D = [-10, 15, 13, 11, 23, 20, 15]; console.log(); yaz(D, "kip", "acikta kaynak", "acikta cift", "duzeltme", "durdurulan/geri alinan", "bozulan mesru yap.", "yazma yetkisi"); for (const kip of KIP) { const s = SONUC[kip]; yaz(D, kip, s.acik, s.cift, s.duzeltilen, s.durdurulan + s.geriAlinan, s.bozulan, `${s.alan} alan`); } // Elle duzeltme yuku (kurgu birim): bildir kipinde her isaretli cift bir is kalemidir const DAKIKA = 25, KISI_SAAT = (n) => ((n * DAKIKA) / 60).toFixed(1); const mesruDeg = DEGISIKLIK.filter((d) => d.mesru).length; console.log(`\nbildir kipi kuyrugu: ${taban.isaretli.length} cift x ${DAKIKA} dk = ` + `${KISI_SAAT(taban.isaretli.length)} kisi-saat; akistaki ${DEGISIKLIK.length} degisikligin ` + `${mesruDeg} tanesi mesru etiketli`); console.log(`engelle: mesru degisikligin ${SONUC.engelle.durdurulan}/${mesruDeg} tanesi ` + `durduruldu; duzelt: ${SONUC.duzelt.geriAlinan}/${mesruDeg} tanesi geri alindi`); console.log(`kacan ${kacan.length} ciftin ${kacan.filter((x) => x.endsWith("|Y7")).length} tanesi ` + `kural kumesinde karsiligi olmayan tur, ` + `${kacan.filter((x) => !x.endsWith("|Y7")).length} tanesi istisna kaydinin kapsadigi cift`); const ekipIstisna = GERCEK.filter((x) => { const [ad, r] = x.split("|"); const k = KAYNAK.find((z) => z.ad === ad); return ISTISNA.includes(`ekip:${k.ekip}|${r}`); }).length; console.log(`ekip duzeyinde yazilmis tek istisna kaydi ${ekipIstisna} gercek uyumsuzlugu ortuyor`); // Sinir ve kalan (kurgu): denetleyicinin tarama basina degerlendirme kotasi const KOTA = 240, kullanilan = KAYNAK.length * KURALLAR.length; console.log(`\ndegerlendirme kotasi ${KOTA}/tarama; kullanilan ${KAYNAK.length} x ` + `${KURALLAR.length} = ${kullanilan}, kalan ${KOTA - kullanilan} -> ayni kural kumesiyle ` + `${Math.floor((KOTA - kullanilan) / KURALLAR.length)} kaynak daha, ya da ayni kaynak ` + `kumesiyle ${Math.floor(KOTA / KAYNAK.length) - KURALLAR.length} kural daha`); ``` ``` 22 kaynak, 6 kural, 4 istisna kaydi, 38 elle etiketli gercek uyumsuzluk isaretlenen kaynak: 15/22, isaretlenen cift: 40 (atesleyen 46) kural ne bakiyor atesleyen isaretlenen yakalanan kacan yanlis isaret Y1 genel erisim kapali 8 6 5 0 1 Y2 beklemede sifreleme 6 6 6 0 0 Y3 denetim gunlugu 8 8 7 0 1 Y4 yonetim portu dar 7 7 4 0 3 Y5 sahip etiketi 6 6 4 0 2 Y6 anahtar yasi <= 365 11 7 6 4 1 Y7 aktarimda sifreleme 0 0 0 2 0 toplam 46 40 32 6 8 kip acikta kaynak acikta cift duzeltme durdurulan/geri alinan bozulan mesru yap. yazma yetkisi bildir 16 38 0 0 0 0 alan engelle 16 38 0 5 0 0 alan duzelt 6 6 59 5 8 132 alan bildir kipi kuyrugu: 40 cift x 25 dk = 16.7 kisi-saat; akistaki 20 degisikligin 6 tanesi mesru etiketli engelle: mesru degisikligin 5/6 tanesi durduruldu; duzelt: 5/6 tanesi geri alindi kacan 6 ciftin 2 tanesi kural kumesinde karsiligi olmayan tur, 4 tanesi istisna kaydinin kapsadigi cift ekip duzeyinde yazilmis tek istisna kaydi 3 gercek uyumsuzlugu ortuyor degerlendirme kotasi 240/tarama; kullanilan 22 x 6 = 132, kalan 108 -> ayni kural kumesiyle 18 kaynak daha, ya da ayni kaynak kumesiyle 4 kural daha ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. Yirmi iki kaynak üzerinde altı kural kırk altı yerde ateşliyor, istisna kayıtları altısını süzüyor ve geriye kırk işaretli çift kalıyor. Kaynak düzeyinde bakıldığında yirmi ikinin on beşi uyumsuz görünüyor — bu, ilk taramada okunacak sayıdır ve tek başına yanıltıcıdır, çünkü işaretlenen her çift gerçekten uyumsuz değildir. #### Kural Başına Yakalanan ve Kaçan Alt tablo kuralları ayırıyor ve kuralların birbirine benzemediğini gösteriyor. Y2 temiz çalışıyor: altı yerde ateşliyor, altısı da gerçekten uyumsuz, yanlış işareti yok — çünkü yüklemi bir kaynağın niyetinden bağımsızdır, beklemede şifrelemenin kapalı olmasının meşru bir okuması yoktur. Y4 aynı biçimde yazılmış ama başka türlü davranıyor: yedi ateşlemenin dördü gerçek, üçü meşru bir yapılandırmayı işaretliyor; geliştirme ortamındaki bir yönetim aracının portunun açık olması o ortamın kendi düzenidir. Y5 de aynı: altı ateşlemenin ikisi geçici geliştirme kaynağına ait ve sahip etiketi bilerek boştur. Kırk işaretli çiftin otuz ikisi gerçek uyumsuzluk, sekizi **yanlış işaret**. Kaçan altı çift ise iki ayrı yerden geliyor ve ikisi de kuralın eşiğiyle ilgili değildir. Dördü istisna kayıtlarının altında duruyor: Y6 on bir yerde ateşliyor ama yalnız yedisi işaretleniyor, çünkü bir istisna kaydı **ekip düzeyinde** yazılmıştır ve tek başına üç gerçek uyumsuzluğu örtüyor. İstisnanın kapsamı, uyumsuzluğun kendisinden daha belirleyicidir — istisna kaydı yazma yetkisi bir denetim kalemidir ve kimin yazabildiği sayılmalıdır. Kalan iki kaçan çift kural kümesinde karşılığı olmayan bir türdedir: aktarımda şifreleme için yazılmış bir kural yoktur, dolayısıyla o iki kaynak için üretilen sayı da yoktur. Kuralları sıkılaştırmak bu boşluğu kapatmaz; boşluk eşikte değil, kural kümesinin kapsamındadır. #### Üç Düzeltme Kipi Yirmi değişiklikten oluşan akış üç kipte de aynı sırayla koşuyor. **Yalnız bildir** kipi hiçbir şeye dokunmaz: açıkta kalan otuz sekiz çift ve on altı kaynak duruyor, denetleyicinin kiralanan katmanda yazma yetkisi sıfır alandır, karşılığında kırk kalemlik bir elle düzeltme kuyruğu doğuyor — kalem başına 25 dakikayla 16,7 kişi-saat. **Engelle** kipi yeni değişikliği reddeder ama var olana dokunmaz; açıkta kalan sayı değişmiyor, on altı kaynak ve otuz sekiz çift aynen duruyor. Engellemenin bedeli ise başka bir sütunda: akıştaki altı meşru değişikliğin beşi durduruldu. Kaçan tek meşru değişikliğin nasıl geçtiği söylenmeye değer. Akış kuyruğunun anahtar yaşını uzatan değişikliği reddedilmedi, çünkü o ekibin Y6 için ekip düzeyinde bir istisna kaydı var — yani meşru işi geçiren kayıt ile üç gerçek uyumsuzluğu örten kayıt **aynı kayıttır**. İstisnayı daraltmak kaçanı dörtten bire indirir ve durdurulan meşru değişikliği beşten altıya çıkarır; iki sütun aynı düğmeye bağlıdır. **Düzelt** kipi açıkta kalanı on altı kaynaktan altıya, otuz sekiz çiftten altıya indiriyor. Kalan altı çift zaten kaçanlardır: dördü istisna kaydının örttüğü, ikisi kural kümesinde karşılığı olmayan tür. Denetleyici bunun için elli dokuz düzeltme yazıyor ve yirmi iki kaynağın altı alanına, yani yüz otuz iki alana yazma yetkisi istiyor. Kiralanan katmanda bu, hiçbir insanın sahip olmadığı genişlikte bir yetkidir: bir kaynağı ağa açan, şifrelemeyi çeviren ve anahtarı değiştiren tek özne, denetim aracının kendisi olur. #### Yanlış Düzeltmenin Bedeli Düzelt kipinin ikinci sütunu asıl ölçüdür: sekiz meşru yapılandırma bozuldu. Bunlar yanlış işaretlenen sekiz çiftin tamamıdır — kamuya açık olması gereken katalog kapısı kapatıldı, üç yönetim portu daraltıldı, iki geçici kaynağa sahip etiketi yazıldı, bir arşiv anahtarının ömrü kısaltıldı, bir sınama kaynağının günlüğü açıldı. Denetleyici bunların meşru olduğunu bilmiyor, çünkü meşruluk bilgisinin tek taşıyıcısı istisna kaydıdır ve bu sekiz çift için yazılmamıştır. Oran adıyla anılmalı: taban taramasındaki kırk düzeltmenin sekizi, yani her beş düzeltmeden biri meşru bir yapılandırmayı bozuyor. Üstüne akıştan gelen beş meşru değişiklik uygulandıktan sonra geri alınıyor. Kip seçimi bu yüzden bir kural sıkılığı seçimi değil, iki sütun arasında bir seçimdir: bildir kipi hiçbir meşru işi durdurmaz ve on altı kaynağı açıkta bırakır; düzelt kipi on kaynağı kapatır ve on üç meşru işlemi bozar ya da geri alır. Ortadaki engelle kipi ikisini de yapmaz — yeni uyumsuzluğu içeri sokmaz ama eskisini de kapatmaz; var olan on altı kaynak için hâlâ bir elle düzeltme kuyruğu gerekir. #### Sınır ve Kalan Denetleyicinin kendi sınırı da sayılır. Tarama başına değerlendirme kotası 240 birimdir; yirmi iki kaynak çarpı altı kural, 132 birim kullanıyor ve 108 kalıyor. Aynı kural kümesiyle on sekiz kaynak daha eklenebilir ya da aynı kaynak kümesiyle dört kural daha yazılabilir; ikisi birden yapılamaz. Kapsam boşluğunu kapatmak için yazılacak aktarımda şifreleme kuralı yirmi iki değerlendirme yer kaplar, yani kalan bütçenin beşte birini. Kota, kural yazmayı ücretsiz olmaktan çıkarır: kural kümesini büyütmek ile kaynak sayısını büyütmek aynı sınıra çarpar. #### Özet - Yirmi iki kaynak üzerinde altı kural kırk altı yerde ateşliyor, dört istisna kaydı altısını süzüyor; kırk işaretli çiftin otuz ikisi gerçek uyumsuzluk, sekizi yanlış işarettir. - Kaçan altı çiftin dördü istisna kayıtlarının altındadır ve tek bir ekip düzeyinde kayıt üç gerçek uyumsuzluğu örtüyor; ikisi kural kümesinde karşılığı olmayan türdür ve eşik sıkılaştırmakla kapanmaz. - Yalnız bildir kipi on altı kaynağı açıkta bırakır, hiçbir meşru işi durdurmaz ve kırk kalemlik bir kuyruk üretir (16,7 kişi-saat, kurgu birim). - Engelle kipi açıkta kalanı değiştirmez ama altı meşru değişikliğin beşini durdurur; geçen tek meşru değişiklik, üç gerçek uyumsuzluğu örten istisna kaydı sayesinde geçiyor. - Düzelt kipi açıkta kalanı on altı kaynaktan altıya indirir; karşılığında sekiz meşru yapılandırmayı bozar, beş meşru değişikliği geri alır ve yüz otuz iki alanda yazma yetkisi ister. - Denetleyicinin tarama başına 240 değerlendirmelik kotasının 132'si kullanılıyor; kalan 108 birim on sekiz kaynağa ya da dört kurala yeter, ikisine birden değil. #### Sonraki Adım Uyum denetimi kaynağın yapılandırmasını okudu ve ilk kuralı genel erişimle ilgiliydi: Y1 sekiz yerde ateşledi, altısı işaretlendi. Ama bu kural bir kaynağın açık olup olmadığına bakan tek bir bayrağı okuyor. Bayrak kapatıldığında o kaynağa gerçekten kaç yol kaldığı, hizmete hangi uçtan gidildiği ve adın nasıl çözümlendiği hiç sorulmadı. Sonraki ders yönetilen bir hizmete erişimin kaç yoldan sağlandığını sayar ve genel uç kapatıldığında kaç meşru erişimin kırıldığını ölçer. ### Ağ Yalıtımı ve Özel Uç Noktalar Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/ag-yalitimi-ve-ozel-uc-noktalar Yönetilen hizmete genel uçtan mı özel uçtan mı gidildiğinin ölçümü: 25 erişimde genel uç kapatılınca 12 meşru erişimin kırılması, 12 erişimin sıfır yola düşmesi, aynı adın 11 yerine 14 yerde özel adrese çözülmesi ve eksiklerin kapatılmasının 12 yeni özel uç ile ayda 180 kurgu birim tutması. Önceki ders bir kaynağın genel erişime açık olup olmadığını tek bir bayrakla okudu: Y1 sekiz yerde ateşledi, altısı işaretlendi. O bayrak bir kaynağın kendi ayarıdır. Bu dersin sorusu bir aşama öncesindedir — bir iş yükü **yönetilen bir hizmete** gittiğinde paketi hangi yoldan gidiyor? Ağ yalıtımının ve özel bağlantının kendisi M23/K02'de ölçüldü; burada tekrarlanmaz. Buranın nesnesi tek tek kiralanmış hizmetlerdir: bir nesne deposuna, bir kuyruğa ya da bir sır saklama servisine erişim, hizmetin **genel ucundan** mı yoksa özel ağın içine yerleştirilmiş bir **özel uç noktadan** mı geçiyor? Ayrımın ölçülebilir olmasının nedeni şudur: yönetilen hizmet varsayılan olarak genel bir adla ve genel bir adresle gelir. Özel uç nokta iki şeyi birden değiştirir — ağa yeni bir yol ekler ve adın **çözümlendiği adresi** değiştirir. İkisi ayrı ayrı bozulabilir ve bu ders ikisini ayrı ayrı sayar. #### Hizmet, Ağ ve Erişim Çizelgesi Örnek kursun kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır. **BG31 — yönetilen hizmet kataloğu:** yedi hizmet; altısı özel uç noktayı destekler, biri yalnız genel uç sunar. Her destekli hizmetin aylık bir özel uç kirası vardır (kurgu birim). **BG32 — üç özel ağ ve tek eşleme kaydı:** üretim ile sınama ağı eşlenmiştir, ortak ağ eşlenmemiştir. **BG33 — kurulu özel uç noktalar:** altı hizmetin altısı da yalnız üretim ağında kuruludur. **BG34 — ad çözümleme bölgesi:** özel kayıtları taşıyan bölge üretim ve ortak ağa bağlıdır, sınama ağına bağlı değildir. **BG35 — erişim çizelgesi:** yirmi beş erişim; yirmi ikisi meşru, üçü meşru değil, üçü bir atlama noktasına çevrilebilir. **BG36 — üç senaryo:** A genel uç açık, B genel uç kapalı, C genel uç kapalı ve eksikler kapatılmış. Aşağıdaki dosya bu çizelgeleri kurar ve üç senaryoyu koşturur. Süreç içi bir **modeldir**; gerçek ağ, ad kaydı ya da hizmet yoktur. ```js // yalitim/uc.mjs — yonetilen hizmete genel uctan mi ozel uctan mi gidildiginin olcumu. // Surec ici model: bolgesel olcum agi (kurgu); gercek ag, ad kaydi ya da hizmet yoktur. const satir = (s) => s.trim().split("\n").map((l) => l.trim().split("|")); const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); // Yonetilen hizmet: ad|ozel uc destegi|ozel uc aylik kirasi (kurgu birim) const HIZMET = Object.fromEntries(satir(` nesne-deposu|1|18 iliskisel-depo|1|18 kuyruk|1|14 sir-saklama|1|12 anahtar-yonetimi|1|12 gunluk-toplama|1|16 bildirim-hizmeti|0|0`).map(([ad, d, k]) => [ad, { destek: d === "1", kira: +k }])); // Ozel aglar ve esleme (model girdisi). ortak-ag eslenmemistir. const AG = ["uretim-ag", "sinama-ag", "ortak-ag"]; const ESLEME = [["uretim-ag", "sinama-ag"]]; const eslesik = (a, b) => a === b || ESLEME.some(([x, y]) => (x === a && y === b) || (x === b && y === a)); // Kurulu ozel uc noktalar: hizmet|ag. Alti hizmetin altisi da yalniz uretim aginda. const KURULU_A = satir(` nesne-deposu|uretim-ag iliskisel-depo|uretim-ag kuyruk|uretim-ag sir-saklama|uretim-ag anahtar-yonetimi|uretim-ag gunluk-toplama|uretim-ag`).map((x) => x.join("|")); // Ad cozumleme bolgesinin bagli oldugu aglar: sinama-ag baglanmamistir. const ZONA_A = ["uretim-ag", "ortak-ag"]; // Erisim: istemci|hizmet|konum (ag ya da dis)|mesru mu|atlama noktasina cevrilebilir mi const ERISIM = satir(` olcum-toplayici|nesne-deposu|uretim-ag|1|0 olcum-toplayici|kuyruk|uretim-ag|1|0 akis-isleyici|kuyruk|uretim-ag|1|0 akis-isleyici|iliskisel-depo|uretim-ag|1|0 akis-isleyici|anahtar-yonetimi|uretim-ag|1|0 katalog-servisi|iliskisel-depo|uretim-ag|1|0 katalog-servisi|sir-saklama|uretim-ag|1|0 kapi-servisi|gunluk-toplama|uretim-ag|1|0 kapi-servisi|bildirim-hizmeti|uretim-ag|1|0 sinama-kosucu|nesne-deposu|sinama-ag|1|0 sinama-kosucu|iliskisel-depo|sinama-ag|1|0 sinama-kosucu|kuyruk|sinama-ag|1|0 ortak-rapor|nesne-deposu|ortak-ag|1|0 ortak-rapor|iliskisel-depo|ortak-ag|1|0 ortak-rapor|gunluk-toplama|ortak-ag|1|0 yonetim-araci|iliskisel-depo|dis|1|1 yonetim-araci|sir-saklama|dis|1|1 yonetim-araci|anahtar-yonetimi|dis|1|1 gece-isi|nesne-deposu|dis|1|0 gece-isi|kuyruk|dis|1|0 kenar-yukleyici|nesne-deposu|dis|1|0 kenar-yukleyici|bildirim-hizmeti|dis|1|0 gelistirici-dizustu|nesne-deposu|dis|0|0 gelistirici-dizustu|iliskisel-depo|dis|0|0 bilinmeyen-istemci|nesne-deposu|dis|0|0`) .map(([istemci, hizmet, konum, mesru, atlama]) => ({ istemci, hizmet, konum, mesru: mesru === "1", atlama: atlama === "1" })); // Bir erisimin yollari ve ad cozumlemesi. genelAcik: hizmetin genel ucu hala aciksa. const olc = (e, { kurulu, zona, genelAcik, atlamaVar }) => { const ozelVar = (ag) => kurulu.includes(`${e.hizmet}|${ag}`); const ozelYol = e.konum !== "dis" && AG.some((a) => ozelVar(a) && eslesik(a, e.konum)); const genelYol = genelAcik(e.hizmet); // Ad cozumlemesi: ic bolgeye bagli bir agdan bakiliyorsa ve o hizmetin kaydi varsa ozel adres const kayitVar = AG.some((a) => ozelVar(a)); const cozum = e.konum !== "dis" && zona.includes(e.konum) && kayitVar ? "ozel" : "genel"; // Atlama noktasi: dis istemci ic ag uzerinden gecer, ad ic bolgeden cozulur const atlamaYolu = atlamaVar && e.atlama && kayitVar; const yollar = []; if (ozelYol) yollar.push("ozel"); if (genelYol) yollar.push("genel"); if (atlamaYolu) yollar.push("atlama"); const calisiyor = (cozum === "ozel" && ozelYol) || (cozum === "genel" && genelYol) || atlamaYolu; const durum = calisiyor ? (atlamaYolu && !(cozum === "ozel" && ozelYol) && !(cozum === "genel" && genelYol) ? "atlama" : cozum === "ozel" ? "ozel uc" : "genel uc") : (cozum === "ozel" ? "ad ozel, yol yok" : "ad genel, uc kapali"); return { yol: yollar.length, cozum, calisiyor, durum }; }; // Uc senaryo const hepsiDestekli = (h) => HIZMET[h].destek; const KURULU_C = AG.flatMap((a) => Object.keys(HIZMET).filter(hepsiDestekli).map((h) => `${h}|${a}`)); const SENARYO = { "A genel uc acik": { kurulu: KURULU_A, zona: ZONA_A, atlamaVar: false, genelAcik: () => true }, "B genel uc kapali": { kurulu: KURULU_A, zona: ZONA_A, atlamaVar: false, genelAcik: (h) => !HIZMET[h].destek }, "C eksikler kapatildi": { kurulu: KURULU_C, zona: AG, atlamaVar: true, genelAcik: (h) => !HIZMET[h].destek }, }; const S = [-22, 10, 12, 10, 16, 10, 14]; yaz(S, "senaryo", "ozel uc", "genel uc", "atlama", "kirilan mesru", "kesilen", "internetten"); const R = {}; for (const [ad, s] of Object.entries(SENARYO)) { const c = ERISIM.map((e) => ({ e, ...olc(e, s) })); const say = (d) => c.filter((x) => x.durum === d).length; R[ad] = { ozel: say("ozel uc"), genel: say("genel uc"), atlama: say("atlama"), kirilan: c.filter((x) => !x.calisiyor && x.e.mesru).length, kesilen: c.filter((x) => !x.calisiyor && !x.e.mesru).length, internet: c.filter((x) => x.calisiyor && x.durum === "genel uc").length, c, }; yaz(S, ad, R[ad].ozel, R[ad].genel, R[ad].atlama, R[ad].kirilan, R[ad].kesilen, R[ad].internet); } // Ad cozumlemesi: ayni ad hangi senaryoda hangi adrese cozuluyor const C = [-22, 14, 15]; console.log(); yaz(C, "senaryo", "ozel adrese", "genel adrese"); for (const ad of Object.keys(SENARYO)) yaz(C, ad, R[ad].c.filter((x) => x.cozum === "ozel").length, R[ad].c.filter((x) => x.cozum === "genel").length); // Genel uc kapatilinca kac yol kaliyor: erisim basina yol sayisi dagilimi const Y = [-22, 9, 9, 9, 14]; console.log(); yaz(Y, "senaryo", "0 yol", "1 yol", "2 yol", "toplam erisim"); for (const ad of Object.keys(SENARYO)) { const d = [0, 1, 2].map((n) => R[ad].c.filter((x) => x.yol === n).length); yaz(Y, ad, ...d, ERISIM.length); } // B senaryosunda kirilan mesru erisimlerin nedeni const B = [-24, 10]; console.log(); yaz(B, "B: kirilma nedeni", "erisim"); for (const n of ["ad ozel, yol yok", "ad genel, uc kapali"]) yaz(B, n, R["B genel uc kapali"].c.filter((x) => !x.calisiyor && x.e.mesru && x.durum === n).length); const konumlar = [...new Set(ERISIM.map((e) => e.konum))]; const KN = [-24, 10]; console.log(); yaz(KN, "B: kirilan mesru, konum", "erisim"); for (const k of konumlar) { const n = R["B genel uc kapali"].c.filter((x) => !x.calisiyor && x.e.mesru && x.e.konum === k); if (n.length) yaz(KN, k, n.length); } // Ozel uc noktanin maliyeti: her hizmet ve her ag icin ayri (kurgu birim) const kira = (kurulu) => kurulu.reduce((t, x) => t + HIZMET[x.split("|")[0]].kira, 0); const destekli = Object.keys(HIZMET).filter(hepsiDestekli).length; console.log(`\nozel uc: A/B ${KURULU_A.length} adet, aylik ${kira(KURULU_A)} birim; ` + `C ${KURULU_C.length} adet (${destekli} hizmet x ${AG.length} ag), aylik ${kira(KURULU_C)} birim`); console.log(`C, B'ye gore ${KURULU_C.length - KURULU_A.length} yeni ozel uc ve ` + `${kira(KURULU_C) - kira(KURULU_A)} birim/ay ekliyor; ` + `kirilan mesru erisim ${R["B genel uc kapali"].kirilan} -> ${R["C eksikler kapatildi"].kirilan}`); const kapatilamaz = Object.keys(HIZMET).filter((h) => !HIZMET[h].destek); console.log(`ozel uc desteklemeyen ${kapatilamaz.length} hizmet: ` + `${ERISIM.filter((e) => !HIZMET[e.hizmet].destek).length} erisim her senaryoda ` + `genel uctan geciyor; birim basina ${(kira(KURULU_C) / KURULU_C.length).toFixed(1)} birim ` + `ortalama kira`); // Kurulan her ozel uc bir hizmet ve bir ag icindir; kaci gercekten kullaniliyor const GEREKLI = [...new Set(ERISIM.filter((e) => e.mesru && e.konum !== "dis" && HIZMET[e.hizmet].destek).map((e) => `${e.hizmet}|${e.konum}`))]; const bosta = KURULU_C.filter((x) => !GEREKLI.includes(x)); console.log(`C'deki ${KURULU_C.length} ozel ucun ${GEREKLI.length} tanesi bir mesru erisim ` + `tarafindan kullaniliyor; ${bosta.length} tanesi bosta ve ayda ${kira(bosta)} birim yiyor`); console.log(`yalnizca gerekli ${GEREKLI.length} ozel uc kurulsa ayda ${kira(GEREKLI)} birim: ` + `ust sinir ${destekli} hizmet x ${AG.length} ag = ${destekli * AG.length}, kalan ` + `${destekli * AG.length - GEREKLI.length} kurulum`); ``` ``` senaryo ozel uc genel uc atlama kirilan mesru kesilen internetten A genel uc acik 8 14 0 3 0 14 B genel uc kapali 8 2 0 12 3 2 C eksikler kapatildi 14 2 3 3 3 2 senaryo ozel adrese genel adrese A genel uc acik 11 14 B genel uc kapali 11 14 C eksikler kapatildi 14 11 senaryo 0 yol 1 yol 2 yol toplam erisim A genel uc acik 0 14 11 25 B genel uc kapali 12 13 0 25 C eksikler kapatildi 6 19 0 25 B: kirilma nedeni erisim ad ozel, yol yok 3 ad genel, uc kapali 9 B: kirilan mesru, konum erisim sinama-ag 3 ortak-ag 3 dis 6 ozel uc: A/B 6 adet, aylik 90 birim; C 18 adet (6 hizmet x 3 ag), aylik 270 birim C, B'ye gore 12 yeni ozel uc ve 180 birim/ay ekliyor; kirilan mesru erisim 12 -> 3 ozel uc desteklemeyen 1 hizmet: 2 erisim her senaryoda genel uctan geciyor; birim basina 15.0 birim ortalama kira C'deki 18 ozel ucun 12 tanesi bir mesru erisim tarafindan kullaniliyor; 6 tanesi bosta ve ayda 78 birim yiyor yalnizca gerekli 12 ozel uc kurulsa ayda 192 birim: ust sinir 6 hizmet x 3 ag = 18, kalan 6 kurulum ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. İlk okunacak satır A senaryosudur ve rahatsız edicidir: özel uç noktalar kurulmuş, genel uç hâlâ açık ve yirmi beş erişimin **on dördü genel internetten geçiyor**. Özel uç kurulmuş olması trafiğin oradan geçtiği anlamına gelmiyor. Aynı satırda A senaryosunda bile üç meşru erişim kırık duruyor. #### Yol Sayısı ile Erişimin Ayrılması Yol dağılımı tablosu bu ayrımı taşıyor. A senaryosunda hiçbir erişim sıfır yolda değil: on dördü tek yolda, on biri iki yolda. Yani üretim ve sınama ağındaki on bir erişim için hem özel uç hem genel uç açıktır. Buna rağmen sınama ağındaki üç erişim genel uçtan gidiyor, çünkü **ad çözümleme bölgesi sınama ağına bağlı değil**. Yol vardır, ad onu göstermez. Ölçünün ayırdığı şey budur: özel uç noktayı kurmak bir yol açar, ad kaydını bağlamak o yolu kullanılır kılar ve ikisi ayrı işlerdir. Ortak ağdaki üç erişim ters tarafta durur. Ad bölgesi ortak ağa bağlıdır, dolayısıyla ad özel adrese çözülür; ama ortak ağ üretim ağıyla eşlenmemiştir ve özel adrese giden bir yol yoktur. A senaryosunda bile bu üç erişim kırıktır ve kırılma nedeni genel ucun kapatılması değildir. Ad çözümlemesi yönlendirmeden önce sonuç verir; adres yanlış tarafa çözüldüğünde açık duran genel uç bile kurtarmaz. #### Genel Uç Kapatıldığında Kalan B senaryosunda destekli altı hizmetin genel ucu kapatılıyor. Yirmi beş erişimin **on ikisi sıfır yola düşüyor**, on üçü tek yolda kalıyor ve iki yollu erişim kalmıyor. Kırılan meşru erişim üçten on ikiye çıkıyor; buna karşılık meşru olmayan üç erişim — geliştirici dizüstünün üretim deposuna iki doğrudan okuması ve kaynağı bilinmeyen bir istemci — kesiliyor. Kazanç sütunu budur ve üç kalemdir. Kırılan on ikinin nedenleri iki gruba ayrılıyor. Üçü "ad özel, yol yok" durumundadır ve zaten A'da da kırıktı; dokuzu "ad genel, uç kapalı" durumundadır ve doğrudan kapatmanın sonucudur. Konuma göre bakıldığında sınama ağından üç, ortak ağdan üç ve **dışarıdan altı** erişim kırılıyor. Dışarıdan gelen altısı bu dersin asıl uyarısıdır: gece toplu işi, kenar yükleyicisi ve yönetim aracı özel ağın içinde değildir, hiçbir zaman da olmamıştı. Genel ucun kapatılması bunları görmeden keser, çünkü kapatma kararı hizmet tarafında verilir ve hizmet tarafı istemcinin nerede olduğunu bilmez. #### Eksikleri Kapatmanın Faturası C senaryosunda üç şey birden yapılıyor: her destekli hizmet için her ağda özel uç kuruluyor, ad bölgesi üç ağa da bağlanıyor ve yönetim aracı için bir atlama noktası ekleniyor. Sonuç, kırılan meşru erişimi on ikiden üçe indiriyor; özel uçtan geçen erişim sekizden on dörde çıkıyor, üç erişim atlama noktası üzerinden geçiyor ve genel adrese çözülen ad sayısı on dörtten on bire iniyor. Kalan üç kırık erişim kapatılamayanlardır: gece toplu işinin iki erişimi ve kenar yükleyicisinin depo erişimi. Bunlar dışarıdan çalışır, atlama noktasına çevrilemez ve özel uç noktanın tanımı gereği erişemez. Bir özel uç nokta, ağın içinden erişimi çözer; ağın dışında kalan bir istemci için çözecek bir şeyi yoktur. Bu üç iş ya ağın içine taşınacak ya da genel uç açık kalacaktır. Faturanın kendisi ayrı bir kalemdir ve tek seferlik değildir. **Özel uç nokta hizmet başına ve ağ başına ayrı gerekir:** altı destekli hizmet çarpı üç ağ, on sekiz kurulum ve ayda 270 kurgu birim. B'ye göre on iki yeni özel uç ve 180 birim/ay eklenmiş oluyor — dokuz meşru erişimi kurtarmanın bedeli budur. On sekiz kurulumun yalnız on ikisi bir meşru erişim tarafından kullanılıyor; kalan altısı boştadır ve ayda 78 birim yiyor. Yalnız gerekli on ikisi kurulsaydı fatura 192 birim olurdu. Üst sınır on sekizdir ve on ikisi doludur; her yeni hizmet ya da yeni ağ bu çarpımı büyütür, çünkü tek bir özel uç birden çok hizmete hizmet etmez. Bir kalem hiçbir senaryoda kapanmıyor. Bildirim hizmeti özel uç noktayı desteklemez; ona giden iki erişim üç senaryoda da genel uçtan geçer. Kiralanan katmanın sınırı burada görünür hâle geliyor: yalıtımı ne kadar ileri götürebileceğine sağlayıcının hizmet başına verdiği yetenek karar veriyor ve bu kalem müzakere edilemez. #### Özet - Özel uç noktaların kurulu olması trafiğin oradan geçtiği anlamına gelmiyor: A senaryosunda yirmi beş erişimin on dördü genel internetten geçiyor ve üçü zaten kırık. - Yol ile ad çözümlemesi ayrı ölçülür. Sınama ağında iki yol açıktır ama ad bölgesi bağlı olmadığı için üç erişim genel uçtan gider; ortak ağda ad özele çözülür ama eşleme olmadığı için yol yoktur. - Genel uç kapatılınca yirmi beş erişimin on ikisi sıfır yola düşüyor; kırılan meşru erişim üçten on ikiye çıkıyor (sınama 3, ortak 3, dışarıdan 6) ve meşru olmayan üç erişim kesiliyor. - Eksikleri kapatmak kırılanı on ikiden üçe indiriyor; bedeli on iki yeni özel uç ve ayda 180 kurgu birimdir. Kalan üç erişim ağın dışındadır ve özel uç noktayla çözülemez. - Özel uç nokta hizmet başına ve ağ başına ayrı gerekir: altı hizmet çarpı üç ağ, on sekizlik üst sınırın on ikisi kullanılıyor, altısı boşta ayda 78 birim yiyor. - Bir hizmet özel uç noktayı desteklemiyor; ona giden iki erişim her senaryoda genel uçtan geçer ve bu sınıra kiracının verebileceği bir karar yoktur. #### Sonraki Adım Genel uç kapatıldı, yollar sayıldı ve dışarıda kalan üç erişim adıyla yazıldı. Ama kapanan yol yalnız beklenen istemcileri değil, beklenmeyenleri de dışarıda bırakmayı amaçlıyordu; kesilen üç meşru olmayan erişim bunu gösterdi. Sorun şu ki o üçü, çizelgede yazılı oldukları için sayılabildi. Çizelgede olmayan, özel ağın içinden gelen ve geçerli kimlik bilgisi taşıyan bir etkinlik hiçbir tabloda görünmedi. Sonraki ders anormal etkinliği ölçer: bilinen bir olay kümesinde tespit kurallarının kaçını yakaladığını, kaçını kaçırdığını ve kaç yanlış alarm ürettiğini sayar. ### Tehdit Tespiti Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/tehdit-tespiti Anormal etkinlik uyarılarının bilinen olay kümesinde ölçülmesi: 30 olayda 9 tespit kuralının 11 zararlının 9'unu yakalaması, 13 yanlış alarm üretmesi, 8 olayın yalnız tek bir sinyal kaynağıyla yakalanması, üç kaynağın ayda 612 kurgu birim tutması ve yanlış alarm eşiği aşılınca iki kural kapanınca yakalananın 7'ye inmesi. Önceki ders genel ucu kapattı ve çizelgede yazılı üç meşru olmayan erişimi kesti. O üçü kesilebildi, çünkü çizelgede vardılar. Özel ağın içinden gelen, geçerli kimlik bilgisi taşıyan ve izin verilmiş bir işlemi yapan bir etkinlik hiçbir erişim tablosunda görünmez; erişim denetimi onu meşru sayar, çünkü tanımı gereği meşrudur. **Tehdit tespiti** (threat detection) bu boşluğu hedefler: yetki kontrolünün geçirdiği etkinliğin **olağandışı** olup olmadığını sorar. Sorunun biçimi bu yüzden başkadır. Erişim kararı ikili bir yüklemdir ve doğru yanıtı tanımlıdır; tespit ise bir tahmindir ve üç sayıyla ölçülür: yakalanan, kaçan, yanlış alarm. Bu ders bilinen bir olay kümesi üzerinde tespit kurallarını koşturup üç sayıyı çıkarır, sonra iki bedeli sayar — sinyal toplamanın ücreti ve yanlış alarmın ekipte ürettiği davranış. #### Olay Kümesi, Sinyal Kaynakları ve Kurallar Örnek kursun kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır. **BG37 — bilinen olay kümesi:** otuz olay, on biri zararlı etiketli. Zararsız on dokuzu bilerek **zor benzerler** seçilmiştir; her biri bir zararlı olayın bir yüzeyini paylaşır, dolayısıyla yanlış alarm oranı kolay bir kümedekinden yüksek olacaktır. **BG38 — üç sinyal kaynağı:** denetim kaydı (işlem, işlem sayısı, saat), ağ akışı (dışarı çıkan hacim, daha önce görülmemiş hedef, olağandışı port) ve kimlik davranışı (yeni konum, başarısız deneme, ilk kez görülen özne). **BG39 — dokuz tespit kuralı:** her kural **tek bir kaynağa** bakar, kaynak başına üç kural. **BG40 — toplama ücreti:** kaynak başına günlük hacim ve GB başına birim (kurgu birim). **BG41 — yanlış alarm eşiği:** üç ve üzeri yanlış alarm üreten kural kapatılır. **BG42 — toplama sınırı:** günde 60 GB (kurgu birim). Aşağıdaki dosya kümeyi, kuralları ve iki bedeli kurar. Süreç içi bir **modeldir**; gerçek olay, sinyal akışı ya da ücret yoktur. ```js // tespit/kural.mjs — bilinen olay kumesinde tespit kurallarinin kosturulmasi. Surec ici model: // bolgesel olcum agi (kurgu); gercek olay, sinyal akisi ya da ucret yoktur. const satir = (s) => s.trim().split("\n").map((l) => l.trim().split("|")); const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); // Olay: ad|zararli|D islem|D sayi|D saat|A cikis MB|A yeni hedef|A olagandisi port| // K yeni konum|K basarisiz deneme|K yeni ozne const OLAY = satir(` toplu-arsiv-silme|1|sil|40|3|20|0|0|0|0|0 politika-genisletme|1|politika-degistir|2|4|5|0|0|1|0|0 gece-rol-zinciri|1|rol-ustlen|9|2|10|0|0|1|2|0 depo-disari-kopya|1|oku|60|14|900|1|0|0|0|0 yeni-hedefe-sizinti|1|oku|12|11|120|1|0|0|0|0 anahtar-cikarma|1|anahtar-olustur|3|1|8|0|0|1|0|1 kaba-kuvvet-girisi|1|oku|4|22|3|0|0|1|18|0 sessiz-yan-kanal|1|oku|6|13|40|0|1|0|0|0 ortak-hesap-devri|1|rol-ustlen|2|10|15|0|0|1|1|1 gunluk-kapatma|1|politika-degistir|1|13|4|0|0|0|0|0 yavas-sizdirma|1|oku|9|15|45|0|0|0|0|0 gece-yedek-donusu|0|sil|30|3|400|0|0|0|0|0 toplu-temizlik|0|sil|25|11|10|0|0|0|0|0 surum-yayimi|0|politika-degistir|1|10|6|0|0|0|0|0 olcum-alimi|0|yaz|80|9|650|0|0|0|0|0 gece-rapor-cekimi|0|oku|20|4|300|1|0|0|0|0 yeni-ekip-uyesi|0|oku|5|9|12|0|0|1|1|1 seyahatten-giris|0|oku|7|8|9|0|0|1|2|0 ortak-agdan-rapor|0|oku|11|16|80|1|0|0|0|0 kenar-yukleme|0|yaz|14|20|140|1|0|0|0|0 sinama-kosumu|0|rol-ustlen|6|13|20|0|0|0|0|0 arac-guncellemesi|0|yaz|3|2|18|0|1|0|0|0 parola-unutma|0|oku|2|9|2|0|0|0|11|0 bakim-penceresi|0|sil|22|1|30|0|0|0|0|0 yedek-dogrulama|0|oku|18|5|520|0|0|0|0|0 kurulum-isi|0|anahtar-olustur|2|14|7|0|0|0|0|1 katalog-yenileme|0|oku|15|10|60|0|0|0|0|0 sinama-verisi-silme|0|sil|8|14|5|0|0|0|0|0 gunluk-arsivleme|0|yaz|19|12|210|0|0|0|0|0 plan-isi|0|oku|10|7|25|0|0|0|0|0`) .map(([ad, z, di, ds, dh, ac, ay, ap, kk, kb, ko]) => ({ ad, zararli: z === "1", dIslem: di, dSayi: +ds, dSaat: +dh, aCikis: +ac, aYeniHedef: +ay, aPort: +ap, kKonum: +kk, kBasarisiz: +kb, kOzne: +ko })); // Tespit kurali: kimlik|sinyal kaynagi|yuklem. Her kural tek bir kaynaga bakar. const KURAL = { T1: ["denetim kaydi", (o) => o.dIslem === "politika-degistir" && o.dSaat < 6], T2: ["denetim kaydi", (o) => o.dIslem === "sil" && o.dSayi >= 20], T3: ["denetim kaydi", (o) => o.dIslem === "rol-ustlen" && o.dSayi >= 5], T4: ["ag akisi", (o) => o.aCikis >= 500], T5: ["ag akisi", (o) => o.aYeniHedef === 1 && o.aCikis >= 50], T6: ["ag akisi", (o) => o.aPort === 1], T7: ["kimlik davranisi", (o) => o.kKonum === 1 && o.kBasarisiz >= 1], T8: ["kimlik davranisi", (o) => o.kBasarisiz >= 10], T9: ["kimlik davranisi", (o) => o.kOzne === 1 && o.kKonum === 1], }; const KAYNAK = ["denetim kaydi", "ag akisi", "kimlik davranisi"]; const KURALLAR = Object.keys(KURAL); const alarm = (kurallar) => OLAY.map((o) => ({ o, kural: kurallar.filter((t) => KURAL[t][1](o)) })); const ozet = (kurallar) => { const a = alarm(kurallar); const zararli = a.filter((x) => x.o.zararli); return { yakalanan: zararli.filter((x) => x.kural.length > 0).length, kacan: zararli.filter((x) => x.kural.length === 0).length, yanlis: a.filter((x) => !x.o.zararli && x.kural.length > 0).length, sessiz: a.filter((x) => !x.o.zararli && x.kural.length === 0).length, }; }; const zararliSayi = OLAY.filter((o) => o.zararli).length; console.log(`${OLAY.length} bilinen olay (${zararliSayi} zararli etiketli), ` + `${KURALLAR.length} tespit kurali, ${KAYNAK.length} sinyal kaynagi`); // Kural basina const K = [-6, -18, 9, 11, 14]; console.log(); yaz(K, "kural", "sinyal kaynagi", "alarm", "yakalanan", "yanlis alarm"); for (const t of KURALLAR) { const a = alarm([t]).filter((x) => x.kural.length > 0); const y = a.filter((x) => x.o.zararli).length; yaz(K, t, KURAL[t][0], a.length, y, a.length - y); } const T = ozet(KURALLAR); yaz(K, "toplam", "", T.yakalanan + T.yanlis, `${T.yakalanan}/${zararliSayi}`, T.yanlis); // Sinyal kaynagi basina: kaynak tek basina ve kaynak cikarilinca const S = [-18, 13, 14, 14, 18]; console.log(); yaz(S, "sinyal kaynagi", "tek basina", "yanlis alarm", "cikarilinca", "yalniz bu kaynak"); for (const s of KAYNAK) { const kendi = KURALLAR.filter((t) => KURAL[t][0] === s); const digeri = KURALLAR.filter((t) => KURAL[t][0] !== s); const tek = ozet(kendi), yok = ozet(digeri); yaz(S, s, `${tek.yakalanan}/${zararliSayi}`, tek.yanlis, `${yok.yakalanan}/${zararliSayi}`, T.yakalanan - yok.yakalanan); } // Yalniz tek bir kaynakla yakalanan olaylar adiyla yazilir console.log(); for (const x of alarm(KURALLAR).filter((x) => x.o.zararli && x.kural.length > 0)) { const kaynaklar = [...new Set(x.kural.map((t) => KURAL[t][0]))]; if (kaynaklar.length === 1) console.log(`yalniz "${kaynaklar[0]}" ile: ${x.o.ad}`); } for (const x of alarm(KURALLAR).filter((x) => x.o.zararli && x.kural.length === 0)) console.log(`hicbir kaynak yakalamiyor: ${x.o.ad}`); // Toplama ucreti (kurgu birim): kaynak|gunluk GB|GB basina birim const UCRET = Object.fromEntries(satir(` denetim kaydi|12|0.5 ag akisi|40|0.3 kimlik davranisi|3|0.8`).map(([s, gb, b]) => [s, { gb: +gb, birim: +b }])); const U = [-18, 10, 12, 13, 18]; console.log(); yaz(U, "sinyal kaynagi", "GB/gun", "birim/GB", "birim/ay", "yalniz-bu basina"); let toplamAy = 0, toplamGb = 0; for (const s of KAYNAK) { const ay = UCRET[s].gb * UCRET[s].birim * 30; const digeri = KURALLAR.filter((t) => KURAL[t][0] !== s); const yalniz = T.yakalanan - ozet(digeri).yakalanan; toplamAy += ay; toplamGb += UCRET[s].gb; yaz(U, s, UCRET[s].gb, UCRET[s].birim.toFixed(1), ay.toFixed(0), yalniz ? (ay / yalniz).toFixed(0) : "-"); } yaz(U, "toplam", toplamGb, "", toplamAy.toFixed(0), ""); // Yanlis alarmin urettigi davranis: esigi asan kural kapatiliyor (M20/K04 ile ayni olcu) const ESIK = 3; const kapali = KURALLAR.filter((t) => { const a = alarm([t]).filter((x) => x.kural.length > 0); return a.length - a.filter((x) => x.o.zararli).length >= ESIK; }); const A = ozet(KURALLAR.filter((t) => !kapali.includes(t))); console.log(`\nyanlis alarm esigi ${ESIK}: kapatilan kural ${kapali.join(", ")} ` + `(${kapali.length}/${KURALLAR.length}); kapatildiktan sonra yakalanan ` + `${T.yakalanan} -> ${A.yakalanan}, kacan ${T.kacan} -> ${A.kacan}, ` + `yanlis alarm ${T.yanlis} -> ${A.yanlis}`); const acik = KURALLAR.filter((t) => !kapali.includes(t)); const yeniKacan = alarm(KURALLAR).filter((x) => x.o.zararli && x.kural.length > 0 && !x.kural.some((t) => acik.includes(t))).map((x) => x.o.ad); console.log(`kapatma sonrasi kacana eklenen: ${yeniKacan.join(", ")}; ` + `kapatilan kurallarin baktigi kaynaklarin ucreti (${[...new Set(kapali.map((t) => KURAL[t][0]))].join(", ")}) odenmeye devam ediyor`); // Sinir ve kalan (kurgu): gunluk toplama siniri const SINIR = 60; console.log(`toplama siniri ${SINIR} GB/gun; kullanilan ${toplamGb}, kalan ${SINIR - toplamGb} -> ` + `dorduncu bir kaynak icin ${SINIR - toplamGb} GB/gun yer var, ag akisi ikiye katlansa sinir asilir`); ``` ``` 30 bilinen olay (11 zararli etiketli), 9 tespit kurali, 3 sinyal kaynagi kural sinyal kaynagi alarm yakalanan yanlis alarm T1 denetim kaydi 1 1 0 T2 denetim kaydi 4 1 3 T3 denetim kaydi 2 1 1 T4 ag akisi 3 1 2 T5 ag akisi 5 2 3 T6 ag akisi 2 1 1 T7 kimlik davranisi 5 3 2 T8 kimlik davranisi 2 1 1 T9 kimlik davranisi 3 2 1 toplam 22 9/11 13 sinyal kaynagi tek basina yanlis alarm cikarilinca yalniz bu kaynak denetim kaydi 3/11 4 7/11 2 ag akisi 3/11 6 6/11 3 kimlik davranisi 4/11 3 6/11 3 yalniz "denetim kaydi" ile: toplu-arsiv-silme yalniz "denetim kaydi" ile: politika-genisletme yalniz "ag akisi" ile: depo-disari-kopya yalniz "ag akisi" ile: yeni-hedefe-sizinti yalniz "kimlik davranisi" ile: anahtar-cikarma yalniz "kimlik davranisi" ile: kaba-kuvvet-girisi yalniz "ag akisi" ile: sessiz-yan-kanal yalniz "kimlik davranisi" ile: ortak-hesap-devri hicbir kaynak yakalamiyor: gunluk-kapatma hicbir kaynak yakalamiyor: yavas-sizdirma sinyal kaynagi GB/gun birim/GB birim/ay yalniz-bu basina denetim kaydi 12 0.5 180 90 ag akisi 40 0.3 360 120 kimlik davranisi 3 0.8 72 24 toplam 55 612 yanlis alarm esigi 3: kapatilan kural T2, T5 (2/9); kapatildiktan sonra yakalanan 9 -> 7, kacan 2 -> 4, yanlis alarm 13 -> 7 kapatma sonrasi kacana eklenen: toplu-arsiv-silme, yeni-hedefe-sizinti; kapatilan kurallarin baktigi kaynaklarin ucreti (denetim kaydi, ag akisi) odenmeye devam ediyor toplama siniri 60 GB/gun; kullanilan 55, kalan 5 -> dorduncu bir kaynak icin 5 GB/gun yer var, ag akisi ikiye katlansa sinir asilir ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. Dokuz kural otuz olay üzerinde yirmi iki alarm üretiyor: on bir zararlının dokuzu yakalanıyor, ikisi kaçıyor, on üç zararsız olay işaretleniyor. Yanlış alarm sayısının yakalanandan büyük olması bu kümenin seçiminden gelir — zararsız olaylar zararlıların yüzeylerini paylaşacak biçimde seçildi — ama oranın yönü gerçektir: tespit kuralları meşru işi işaretlemeden çalışmaz. Kural başına bakıldığında dağılım eşit değil. T1 tek bir alarm üretiyor ve hiç yanlışı yok; dar yazılmış bir kuraldır ve karşılığında yalnız bir olay görüyor. T7 beş alarmın üçünü doğru veriyor. T2 ve T5 ise üçer yanlış alarmla en gürültülü ikilidir ve bu iki sayı dersin son bölümünde geri gelecektir. #### Sinyal Kaynakları Ayrı Ayrı Asıl ayrım kaynak tablosundadır ve iki farklı soruyu ayırır. Birinci sütun kaynağın **tek başına** ne yakaladığını söyler: denetim kaydı üç, ağ akışı üç, kimlik davranışı dört. Üçünün toplamı ondur ama birlikte yakalanan dokuzdur; örtüşme vardır. Üçüncü sütun daha yararlıdır — kaynak **çıkarıldığında** ne kalıyor. Denetim kaydı çıkarılırsa yakalanan dokuzdan yediye, ağ akışı ya da kimlik davranışı çıkarılırsa altıya iner. Son sütun kararı taşıyan sayıdır: **yalnız bu kaynakla yakalanan olay.** Denetim kaydında iki, ağ akışında üç, kimlik davranışında üç. Sekiz zararlı olay tek bir kaynağın omzunda duruyor ve adlarıyla yazılıyor. Toplu arşiv silme ile politika genişletmesini yalnız denetim kaydı görüyor; ikisi de ağda iz bırakmıyor, çünkü dışarı veri çıkmıyor. Depoya yapılan dışarı kopyayı, yeni bir hedefe akan sızıntıyı ve sessiz yan kanalı yalnız ağ akışı görüyor; üçü de yetkili bir öznenin izin verilmiş okuma işlemidir ve denetim kaydında olağan görünür. Anahtar çıkarmayı, kaba kuvvet girişini ve ortak hesap devrini yalnız kimlik davranışı görüyor. Dokuz yakalanandan yalnız biri — gece rol zinciri — iki kaynakta birden görünüyor. Kaçan ikisi de tabloların altında adıyla duruyor ve neden kaçtıkları birbirine benziyor. Günlük kapatma, mesai saatinde yapılmış tek bir politika değişikliğidir; T1 bunu yakalayabilirdi ama yüklemi saati de arıyor, gece dışında ateşlemiyor. Yavaş sızdırma 45 MB'lık bir okumadır; T4'ün eşiğinin çok altında, T5 için hedef yeni değil. İkisi de kural kümesinin **eşiğinin** öbür yanındadır, kapsamının değil — yani gevşetilerek yakalanabilirler. T1'den saat koşulunu kaldırmak günlük kapatmayı yakalar ve sürüm yayımını yanlış alarma çevirir; T4'ün eşiğini 40 MB'a indirmek yavaş sızdırmayı yakalar ve o kuralın yanlış alarmını ikiden sekize çıkarır. Eşiği gevşetmek kaçanı yakalanana taşır, ama taşıdığı her olay için yanlış alarm sütununa birden fazla kalem yazar; bir sonraki bölüm bu kalemlerin ne yaptığını sayacaktır. Buradan çıkan cümle şudur: **üç kaynak birbirinin yedeği değildir.** Bir kaynağı ücreti yüzünden kesmek, o kaynağın tek başına gördüğü olayları doğrudan kaçana çevirir. Hangi kaynağın kesilebilir olduğu, ücretine değil bu sütuna bakılarak söylenir. #### Tespitin İki Bedeli Birinci bedel ücret tablosudur. Üç kaynak günde 55 GB üretiyor ve ayda 612 kurgu birim tutuyor. Kalemler eşit değil: ağ akışı hacmin dörtte üçünü ve ücretin 360 birimini alıyor, kimlik davranışı üç GB ile 72 birim. Son sütun ikisini karşılaştırılabilir kılar — yalnız o kaynakla yakalanan olay başına düşen aylık ücret: kimlik davranışı 24 birim, denetim kaydı 90, ağ akışı 120. Ağ akışı en pahalı kaynaktır ve üç olayı tek başına gören tek şeydir; ikisi aynı anda doğrudur ve karar bu iki sayının arasında verilir. İkinci bedel ücretle ödenmez. Yanlış alarm eşiği üçe konduğunda T2 ve T5 kapanıyor; ikisi de üçer yanlış alarm üretmişti. Kapatmadan sonra yakalanan dokuzdan yediye, kaçan ikiden dörde gidiyor, yanlış alarm on üçten yediye iniyor. Kaçana eklenen iki olay adıyla bellidir: toplu arşiv silme ve yeni hedefe sızıntı. İkisi de **yalnız kapatılan kuralın gördüğü** olaylardı. Bu ölçü M20/K04'ün uygunluk işlevlerinde kullandığı ölçüyle aynı biçimdedir — yakalamayı artıran her ayar yanlış alarmı da artırır ve yanlış alarmın ürettiği davranış kuralın kapatılmasıdır — ilişki bir cümleyle söylenip geçilir. Bu ikinci bedelin altı çizilmeli: kural kapandığında toplama durmaz. Denetim kaydı ve ağ akışı ücreti aynen ödenmeye devam eder; kesilen şey ücret değil, ücretin satın aldığı görüştür. Kapatma kararını veren de alarmı okuyan ekiptir, dolayısıyla tespitin gerçek kapsamı yazılı kural kümesi değil, **açık bırakılmış kural kümesidir** ve ikisi arasındaki fark hiçbir faturada görünmez. Sınır tarafında kalan az: günlük toplama sınırı 60 GB, kullanılan 55, kalan 5. Dördüncü bir sinyal kaynağı için beş GB'lık yer vardır ve ağ akışı ikiye katlanırsa sınır aşılır. Kaynak eklemek de, var olan kaynağın hacminin büyümesi de aynı sınıra çarpar. #### Özet - Dokuz kural otuz olayda yirmi iki alarm üretiyor: on bir zararlının dokuzu yakalanıyor, ikisi hiçbir kaynakta iz bırakmıyor, on üç zararsız olay işaretleniyor. - Yakalanan dokuz olayın sekizi **yalnız tek bir sinyal kaynağıyla** yakalanıyor; yalnızca biri iki kaynakta birden görünüyor. Üç kaynak birbirinin yedeği değildir. - Bir kaynağı çıkarmanın bedeli tablodadır: denetim kaydı çıkarılırsa yakalanan dokuzdan yediye, ağ akışı ya da kimlik davranışı çıkarılırsa altıya iner. - Toplama ücreti ayda 612 kurgu birimdir; yalnız o kaynakla yakalanan olay başına kimlik davranışı 24, denetim kaydı 90, ağ akışı 120 birim eder. - Yanlış alarm eşiği üç olduğunda iki kural kapanıyor: yakalanan 9'dan 7'ye, kaçan 2'den 4'e gidiyor, yanlış alarm 13'ten 7'ye iniyor; kapanan kuralların kaynaklarının ücreti ödenmeye devam ediyor. - Toplama sınırı 60 GB/gün, kullanılan 55, kalan 5; dördüncü bir kaynak ya da ağ akışının büyümesi aynı sınıra çarpar. #### Sonraki Adım Tespit kuralları koştu, yakalanan ve kaçan sayıldı, iki kuralın kapatıldığı da yazıldı. Bu sayıların hepsi içeriye bakan sayılardır: ekibin kendi ölçüsü, kendi eşiği, kendi kararı. Dışarıdan biri "erişimin kısıtlandığını ve olağandışı etkinliğin izlendiğini gösterin" dediğinde ise istenen şey ölçü değil **kanıttır** ve kanıtın bir kısmı kiracının elinde bile değildir. Sonraki ders uyumluluk gereksinimlerini tür olarak alır ve her gereksinim için kanıtın kimden geldiğini — sağlayıcının belgesi ile kendi kaydın — ayırır, hangi gereksinimde kanıtın boşlukta kaldığını sayar. ### Uyumluluk Gereksinimlerinin Buluta Yansıması Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/uyumluluk-cerceveleri Uyumluluk gereksinimlerinin kiralanan katmanda kanıta çevrilmesi: 12 gereksinim türü ve 26 kanıt kaleminde 7 kalemin sağlayıcının belgesinden, 16'sının kendi kaydından gelmesi, 3 gereksinimde kanıtın boşlukta kalması, kiracının katmanı dışında geçen 14 kalemin 7'sinin kanıtının sağlayıcıdan gelmemesi ve kanıt üretmenin yılda 139 kurgu birim ile 160 kişi-saate mal olması. Önceki ders tespit kurallarını koşturdu ve üç sayı üretti: yakalanan, kaçan, yanlış alarm. Üçü de ekibin kendi ölçüsüydü — eşiği de, kapatma kararını da aynı taraf veriyordu. Dışarıdan biri "erişimin kısıtlandığını ve olağandışı etkinliğin izlendiğini gösterin" dediğinde istenen şey bu sayılar değildir. İstenen **kanıttır**: bir yükümlülüğün karşılandığını, o yükümlülüğü koymayan birine gösterilebilir biçimde ortaya koyan kayıt ya da belge. Dış kısıtların koşturulabilir denetime çevrilmesi M20/K04'te ölçüldü; orada gevşetmenin yerini kanıt alıyordu ve kanıtın tamamı mimarinin kendi çıktısıydı. Kiralanan katmanda bu bölünür. Gereksinimlerin bir kısmı sağlayıcının makinesinde, tesisinde ya da personelinde karşılanır; kiracının orada üretebileceği bir kayıt yoktur ve kanıt olarak **sağlayıcının belgesi** geçer. Bu dersin ölçüsü o ayrımdır. Gereksinimler burada **tür olarak** anılır — veri yerleşimi kısıtı, saklama zorunluluğu, silme hakkı, erişim kaydı yükümlülüğü, ayrıcalıklı erişim kanıtı — ve hiçbir düzenleme, standart, sertifika ya da çerçeve adı yazılmaz. #### Gereksinimler ve Kanıt Kalemleri Örnek kursun kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır. **BG43 — gereksinim kataloğu:** on iki gereksinim türü. **BG44 — kanıt kalemi çizelgesi:** yirmi altı kalem; her kalem hangi katmanda geçtiğini (sağlayıcı, paylaşılan, kiracı), kanıtının kim tarafından üretildiğini (sağlayıcının belgesi, kendi kaydın, hiçbiri), tazeliğini gün olarak, günlük satır sayısını ve saklama süresini taşır. **BG45 — gereksinim-kalem eşlemesi:** otuz iki bağ; bir kalem birden çok gereksinime hizmet edebilir. **BG46 — kayıt birimleri:** satır başına 200 bayt, GB başına aylık 1,5 kurgu birim. **BG47 — rapor üretimi:** her gereksinim çeyrekte bir derlenir, gereksinim başına 2 kişi-saat sabit ve kalem başına 0,5 kişi-saat. **BG48 — kanıt deposu üst sınırı:** 12 GB (kurgu birim). Aşağıdaki dosya çizelgeleri kurar ve kanıtı üreticisine göre ayırır. Süreç içi bir **modeldir**; gerçek belge, kayıt ya da ücret yoktur. ```js // uyum/kanit.mjs — uyumluluk gereksinimlerinin kiralanan katmanda kanita cevrilmesi. // Surec ici model: bolgesel olcum agi (kurgu); gercek belge, kayit ya da ucret yoktur. const satir = (s) => s.trim().split("\n").map((l) => l.trim().split("|")); const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); // Kanit kalemi: ad|katman|uretici (saglayici|kendi|yok)|tazelik (gun)|gunluk satir|saklama (gun) const KALEM = Object.fromEntries(satir(` kaynak-envanteri|kiraci|kendi|1|400|1095 bolge-etiketi|kiraci|kendi|1|400|1095 veri-akis-haritasi|kiraci|yok|0|0|0 tesis-bolge-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 saklama-politikasi-kaydi|kiraci|kendi|1|150|1095 yasam-dongusu-kosum-kaydi|kiraci|kendi|1|900|1095 yedek-kopya-envanteri|paylasilan|kendi|7|60|1095 silme-istegi-kaydi|kiraci|kendi|1|30|2555 silme-yayin-kaydi|kiraci|kendi|1|120|2555 yedekten-silme-onayi|paylasilan|yok|0|0|0 denetim-gunlugu|paylasilan|kendi|1|9000|2555 veri-duzlemi-erisim-kaydi|saglayici|kendi|1|4000|2555 saglayici-personel-erisim-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 ayricalikli-oturum-kaydi|kiraci|kendi|1|200|2555 rol-ustlenme-kaydi|kiraci|kendi|1|600|2555 sifreleme-yapilandirma-taramasi|paylasilan|kendi|1|300|1095 anahtar-sahipligi-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 aktarim-uc-taramasi|kiraci|kendi|1|250|1095 istemci-dogrulama-kaydi|kiraci|yok|0|0|0 anahtar-dondurme-kaydi|paylasilan|kendi|1|20|2555 anahtar-materyali-imha-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 tesis-erisim-denetimi-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 donanim-imha-beyani|saglayici|saglayici|365|0|0 geri-yukleme-tatbikat-kaydi|kiraci|kendi|90|10|1095 olay-zaman-cizelgesi|paylasilan|kendi|1|80|2555 saglayici-olay-bildirimi|saglayici|saglayici|30|0|0`) .map(([ad, katman, uretici, taze, satirSay, sakla]) => [ad, { katman, uretici, taze: +taze, satirSay: +satirSay, sakla: +sakla }])); // Gereksinim turu -> kanit kalemleri. Duzenleme, standart ya da cerceve adi yoktur. const GEREKSINIM = satir(` G01 veri yerlesimi kisiti|kaynak-envanteri bolge-etiketi veri-akis-haritasi tesis-bolge-beyani G02 saklama alt siniri|saklama-politikasi-kaydi yasam-dongusu-kosum-kaydi yedek-kopya-envanteri G03 saklama ust siniri|saklama-politikasi-kaydi yasam-dongusu-kosum-kaydi G04 silme hakki|silme-istegi-kaydi silme-yayin-kaydi yedekten-silme-onayi G05 erisim kaydi yukumlulugu|denetim-gunlugu veri-duzlemi-erisim-kaydi G06 ayricalikli erisim kaniti|ayricalikli-oturum-kaydi rol-ustlenme-kaydi saglayici-personel-erisim-beyani denetim-gunlugu G07 beklemede sifreleme kaniti|sifreleme-yapilandirma-taramasi anahtar-sahipligi-beyani G08 aktarimda sifreleme kaniti|aktarim-uc-taramasi istemci-dogrulama-kaydi G09 anahtar dondurme kaniti|anahtar-dondurme-kaydi anahtar-sahipligi-beyani anahtar-materyali-imha-beyani G10 fiziksel erisim ve imha kaniti|tesis-erisim-denetimi-beyani donanim-imha-beyani G11 geri yuklenebilirlik kaniti|geri-yukleme-tatbikat-kaydi yedek-kopya-envanteri G12 olay bildirimi kaniti|olay-zaman-cizelgesi saglayici-olay-bildirimi denetim-gunlugu`) .map(([ad, k]) => ({ ad, kalem: k.split(" ") })); const KATMAN = ["saglayici", "paylasilan", "kiraci"]; const URETICI = ["saglayici", "kendi", "yok"]; console.log(`${GEREKSINIM.length} gereksinim turu, ${Object.keys(KALEM).length} kanit kalemi, ` + `${GEREKSINIM.reduce((t, g) => t + g.kalem.length, 0)} gereksinim-kalem bagi`); // Gereksinim basina: kanit kimden geliyor, bosta kalan var mi, en eski kanit kac gunluk const G = [-36, 8, 14, 8, 8, 15]; console.log(); yaz(G, "gereksinim turu", "kalem", "saglayicidan", "kendi", "bosta", "en eski (gun)"); const durum = {}; for (const g of GEREKSINIM) { const say = (u) => g.kalem.filter((k) => KALEM[k].uretici === u).length; const uretilen = g.kalem.filter((k) => KALEM[k].uretici !== "yok"); const taze = Math.max(...uretilen.map((k) => KALEM[k].taze)); durum[g.ad] = { bosta: say("yok"), taze }; yaz(G, g.ad, g.kalem.length, say("saglayici"), say("kendi"), say("yok"), taze); } const bosluklu = GEREKSINIM.filter((g) => durum[g.ad].bosta > 0); console.log(`\nkaniti boslukta kalan gereksinim: ${bosluklu.length}/${GEREKSINIM.length} -> ` + bosluklu.map((g) => `${g.ad.split(" ")[0]} (${g.kalem.filter((k) => KALEM[k].uretici === "yok").join(", ")})`).join("; ")); // Paylasilan sorumluluk siniri kanit tarafinda yeniden cizilir: katman x uretici const C = [-14, 12, 10, 8, 9]; console.log(); yaz(C, "katman \\ uretici", "saglayici", "kendi", "yok", "toplam"); for (const kt of KATMAN) { const kume = Object.values(KALEM).filter((k) => k.katman === kt); yaz(C, kt, ...URETICI.map((u) => kume.filter((k) => k.uretici === u).length), kume.length); } yaz(C, "toplam", ...URETICI.map((u) => Object.values(KALEM).filter((k) => k.uretici === u).length), Object.keys(KALEM).length); const disKatman = Object.entries(KALEM).filter(([, k]) => k.katman !== "kiraci"); const disAmaKendi = disKatman.filter(([, k]) => k.uretici !== "saglayici"); console.log(`kiracinin katmani disinda gecen ${disKatman.length} kalemin ` + `${disAmaKendi.length} tanesinin kaniti saglayicidan gelmiyor: ` + `${disAmaKendi.map(([a]) => a).join(", ")}`); // Kanit uretmenin surekli maliyeti (kurgu birim) const SATIR_BAYT = 200, GB = 1e9, GB_BIRIM = 1.5; const kendi = Object.entries(KALEM).filter(([, k]) => k.uretici === "kendi"); const hacim = kendi.reduce((t, [, k]) => t + (k.satirSay * k.sakla * SATIR_BAYT) / GB, 0); const gunlukSatir = kendi.reduce((t, [, k]) => t + k.satirSay, 0); console.log(`\nkendi kaydindan gelen ${kendi.length} kalem: gunde ` + `${gunlukSatir.toLocaleString("tr-TR")} satir; saklama suresi sonunda ` + `${hacim.toFixed(2)} GB, ayda ${(hacim * GB_BIRIM).toFixed(2)} birim, ` + `yilda ${(hacim * GB_BIRIM * 12).toFixed(0)} birim depolama`); // Rapor uretimi: her gereksinim ceyrekte bir derlenir const [CEYREK, SABIT, KALEM_SAAT] = [4, 2, 0.5]; const kisiSaat = GEREKSINIM.reduce((t, g) => t + CEYREK * (SABIT + g.kalem.length * KALEM_SAAT), 0); console.log(`rapor uretimi: ${GEREKSINIM.length} gereksinim x ${CEYREK} ceyrek x ` + `(${SABIT} + kalem x ${KALEM_SAAT}) = ${kisiSaat} kisi-saat/yil`); const beyan = Object.values(KALEM).filter((k) => k.uretici === "saglayici"); console.log(`saglayicidan gelen ${beyan.length} belgenin tazeligi ` + `${Math.min(...beyan.map((k) => k.taze))}-${Math.max(...beyan.map((k) => k.taze))} gun; ` + `kendi kaydinin tazeligi 1-90 gun`); // Sinir ve kalan (kurgu): kanit deposu ust siniri const SINIR = 12; console.log(`kanit deposu ust siniri ${SINIR} GB; kullanilan ${hacim.toFixed(2)}, kalan ` + `${(SINIR - hacim).toFixed(2)} -> denetim gunlugunun gunluk satiri ` + `${Math.floor(((SINIR - hacim) * GB) / (SATIR_BAYT * KALEM["denetim-gunlugu"].sakla)) .toLocaleString("tr-TR")} satir daha buyuyebilir`); ``` ``` 12 gereksinim turu, 26 kanit kalemi, 32 gereksinim-kalem bagi gereksinim turu kalem saglayicidan kendi bosta en eski (gun) G01 veri yerlesimi kisiti 4 1 2 1 365 G02 saklama alt siniri 3 0 3 0 7 G03 saklama ust siniri 2 0 2 0 1 G04 silme hakki 3 0 2 1 1 G05 erisim kaydi yukumlulugu 2 0 2 0 1 G06 ayricalikli erisim kaniti 4 1 3 0 365 G07 beklemede sifreleme kaniti 2 1 1 0 365 G08 aktarimda sifreleme kaniti 2 0 1 1 1 G09 anahtar dondurme kaniti 3 2 1 0 365 G10 fiziksel erisim ve imha kaniti 2 2 0 0 365 G11 geri yuklenebilirlik kaniti 2 0 2 0 90 G12 olay bildirimi kaniti 3 1 2 0 30 kaniti boslukta kalan gereksinim: 3/12 -> G01 (veri-akis-haritasi); G04 (yedekten-silme-onayi); G08 (istemci-dogrulama-kaydi) katman \ uretici saglayici kendi yok toplam saglayici 7 1 0 8 paylasilan 0 5 1 6 kiraci 0 10 2 12 toplam 7 16 3 26 kiracinin katmani disinda gecen 14 kalemin 7 tanesinin kaniti saglayicidan gelmiyor: yedek-kopya-envanteri, yedekten-silme-onayi, denetim-gunlugu, veri-duzlemi-erisim-kaydi, sifreleme-yapilandirma-taramasi, anahtar-dondurme-kaydi, olay-zaman-cizelgesi kendi kaydindan gelen 16 kalem: gunde 16.520 satir; saklama suresi sonunda 7.72 GB, ayda 11.58 birim, yilda 139 birim depolama rapor uretimi: 12 gereksinim x 4 ceyrek x (2 + kalem x 0.5) = 160 kisi-saat/yil saglayicidan gelen 7 belgenin tazeligi 30-365 gun; kendi kaydinin tazeligi 1-90 gun kanit deposu ust siniri 12 GB; kullanilan 7.72, kalan 4.28 -> denetim gunlugunun gunluk satiri 8.374 satir daha buyuyebilir ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. On iki gereksinim yirmi altı kanıt kalemine ve otuz iki bağa çözülüyor. Yirmi altı kalemin yedisi sağlayıcının belgesinden, on altısı kendi kaydından geliyor, üçünün üreticisi yok. Kalem sayısı gereksinim sayısından fazladır ve bağ sayısı kalem sayısından fazladır; tek bir kalem birden çok yükümlülüğe hizmet eder — denetim günlüğü üç ayrı gereksinimde geçiyor, anahtar sahipliği beyanı ikisinde. #### Kanıtın İki Üreticisi Gereksinim tablosunun ilk okunacak yeri ikinci ve üçüncü sütunlardır. G10 tamamen sağlayıcının tarafındadır: iki kaleminin ikisi de belgedir, kiracının orada üreteceği hiçbir kayıt yoktur. G03 ve G05 tamamen kiracının tarafındadır. Kalan dokuz gereksinim karışıktır ve kanıt dosyası iki farklı türden parça içerir. Bu, uyum çalışmasının pratik biçimini belirler: bir gereksinimi karşılamak tek bir sorumlunun işi değil, iki üreticiden gelen parçaların birleştirilmesidir. Son sütun bu birleştirmenin zayıf halkasını gösteriyor. **Bir gereksinimin kanıtı, en eski parçasının yaşı kadar tazedir.** G05 için tazelik bir gündür, çünkü her iki kalem de günlük tutulan kayıtlardır. G01, G06, G07, G09 ve G10 için tazelik 365 gündür; bu beş gereksinimin her birinde yılda bir yenilenen bir sağlayıcı belgesi vardır ve kiracının günlük tuttuğu kayıtlar dosyanın yaşını düşürmez. Bir olay ile onu kapsayan belgenin yenilenmesi arasında bir yıla kadar boşluk kalabilir; yenileme takvimini de sağlayıcı belirler, dolayısıyla bu bir devredilmiş karardır ve kiracının hızlandıramayacağı bir kalemdir. İki üreticinin ürettiği şey aynı türden değildir ve bu ayrım sayılardan sonra gelir. Kendi kaydın sorgulanabilir: bir tarih aralığı verilir, bir özne süzülür, aynı kayıttan başka bir soruya yanıt çıkarılır ve gerekirse geriye dönük yeniden derlenir. Sağlayıcının belgesi ise kapalı bir çıktıdır — verilen biçimiyle kabul edilir, içine sorgu yazılamaz, kapsamı dışına çıkarılamaz ve kapsamadığı bir kaynak için ikinci bir sürümü istenemez. On altı kalem birinci türden, yedisi ikinci türdendir. Pratik sonucu şudur: bir denetçi tabloda olmayan bir soru sorduğunda kiracının on altı kalemde yanıt üretme şansı vardır, yedi kalemde yoktur; o yedide verilecek yanıt belgede yazılı olanla sınırlıdır. Üç gereksinimde kanıt boşlukta kalıyor ve üçü de adıyla yazılıyor. G01'de veri akış haritası eksiktir: hangi verinin hangi bölgeye aktığını gösteren bir kayıt yok, dolayısıyla envanterdeki etiket ile tesis beyanı arasındaki bağ kurulamıyor. G04'te yedekten silme onayı eksiktir: silme isteği kaydediliyor ve yayınlanıyor ama silmenin yedek kopyalarda gerçekleştiğini gösteren bir kayıt üretilmiyor. G08'de istemci doğrulama kaydı eksiktir: uç taraması sunucu tarafını gösteriyor, istemcinin doğrulamayı gerçekten yaptığına dair kanıt yok. Üçünün ortak yanı şudur: eksik olan bir belge değil, hiç kurulmamış bir kayıt akışıdır. Kimse reddetmedi, kimse vermedi — kimse istemedi. #### Sınır Kanıt Tarafında Yeniden Çizilir Çapraz tablo dersin ana ölçüsüdür. Katman sütunları sorumluluğun nerede olduğunu, satırlar kanıtın kimden geldiğini söylüyor ve ikisi çakışmıyor. Sağlayıcının katmanında geçen sekiz kalemin yedisi belge ile karşılanıyor, biri karşılanmıyor: veri düzlemi erişim kaydı sağlayıcının içinde olup biter ama kanıtını üreten, o kaydı açık tutan kiracıdır. Paylaşılan katmandaki altı kalemin **hiçbiri** sağlayıcının belgesinden gelmiyor; beşi kiracının kaydından, biri hiç gelmiyor. Toplam sayı bunu tek satıra indiriyor: kiracının katmanı dışında geçen on dört kalemin yedisinin kanıtı sağlayıcıdan gelmiyor. Yani sorumluluk paylaşımı kanıt tarafına aynen geçmiyor; **kanıt sınırı katman sınırının kiracı tarafına doğru kaymış durumdadır.** Yedek kopya envanteri, denetim günlüğü, şifreleme yapılandırma taraması, anahtar döndürme kaydı ve olay zaman çizelgesi ortak katmanda geçen işlerdir, ama gösterilmesi gerektiğinde gösterecek olan kiracıdır. Bu ayrım sözleşmede değil, kanıt dosyasının kim tarafından derlendiğinde görünür — ve derleme yükü tam da buradan doğar. #### Kanıt Üretmenin Sürekli Maliyeti Kanıt bir defa üretilip bitmez; sürekli bir kalemdir ve iki başlıkta sayılır. Kendi kaydından gelen on altı kalem günde 16.520 satır üretiyor; kendi saklama süreleri sonunda 7,72 GB tutuyor, ayda 11,58 ve yılda 139 kurgu birim depolama ediyor. İkinci başlık daha ağırdır: on iki gereksinimin her biri çeyrekte bir derleniyor ve yılda 160 kişi-saat tutuyor. İki kalemi yan yana koymak dersin sonucudur — kanıtın sürekli maliyeti ağırlıklı olarak depolama değil, **derleme emeğidir** ve gereksinim başına değil kalem başına büyür. M20/K04'ün kapalı halkası burada da geçerlidir ve bir sözcük ekler: kanıt da bir veri sınıfıdır, kendi saklama süresine ve kendi yerleşim kısıtına tabidir. Eklenen sözcük şudur: bu veri sınıfının yarısını kiracı üretmez. Sağlayıcıdan gelen yedi belgenin tazeliği 30–365 gün arasındadır ve bu aralık kiracının seçimi değildir; kendi kaydının tazeliği 1–90 gündür ve bu aralık kiracının seçimidir. Kanıt dosyasının ne kadar taze olabileceğine iki taraf birden karar verir. Sınır tarafında da kalan sayılıyor. Kanıt deposunun üst sınırı 12 GB, kullanılan 7,72, kalan 4,28. Bu, denetim günlüğünün günlük satır sayısının 8.374 satır daha büyümesine yeter; ondan sonrası ya saklama süresini kısaltmayı gerektirir — ki saklama süresi bir gereksinimin kendisidir — ya da sınırı büyütmeyi, ki bu da faturaya yazılır. #### Özet - On iki gereksinim türü yirmi altı kanıt kalemine ve otuz iki bağa çözüldü; kalemlerin yedisi sağlayıcının belgesinden, on altısı kendi kaydından geliyor, üçünün üreticisi yok. - Üç gereksinimde kanıt boşlukta kalıyor (veri akış haritası, yedekten silme onayı, istemci doğrulama kaydı); üçünde de eksik olan bir belge değil, hiç kurulmamış bir kayıt akışıdır. - Bir gereksinimin kanıtı en eski parçası kadar tazedir: beş gereksinimde tazelik 365 gündür, çünkü içlerinde yılda bir yenilenen bir sağlayıcı belgesi vardır ve yenileme takvimi kiracının değildir. - Paylaşılan sorumluluk sınırı kanıt tarafında aynı yerde durmuyor: kiracının katmanı dışında geçen on dört kalemin yedisinin kanıtı sağlayıcıdan gelmiyor, paylaşılan katmandaki altı kalemin hiçbiri belgeyle karşılanmıyor. - Kanıt üretmenin sürekli maliyeti iki kalemdir: 16.520 satır/gün ve 7,72 GB ile yılda 139 kurgu birim depolama, artı yılda 160 kişi-saat rapor derleme. Ağır olan ikincisidir. - Kanıt deposunun 12 GB'lık sınırının 7,72'si dolu; kalan 4,28 GB denetim günlüğüne günde 8.374 satırlık büyüme yeri bırakıyor. #### Sonraki Adım Konu burada kapanıyor ve bıraktığı tablo tek bir cümleye sığar: kiralanan katmanda güvenlik, kimin neyi yapabildiğini daraltmak, verinin okunduğunda ne göstereceğini değiştirmek ve ikisinin de yapıldığını gösterebilmektir. Üçünün de sayısı çıkarıldı — daraltmanın kaç meşru işi durdurduğu, yalıtımın kaç erişimi kırdığı, tespitin kaçını kaçırdığı ve kanıtın hangi gereksinimde boşlukta kaldığı. Çıkarılmayan tek şey bunların toplamıdır. Uyum denetimi bir kotayı, özel uç noktalar hizmet ve ağ başına aylık bir kirayı, sinyal toplama GB başına bir ücreti, kanıt saklama bir depo sınırını tüketiyor; her biri kendi bölümünde kurgu birimle yazıldı ama hiçbiri diğerinin yanına konmadı. Erişim daraltıldı, veri şifrelendi ve kanıt üretildi — bunların hepsinin bir **faturası** var ve o fatura bu konu boyunca hiç okunmadı. Sonraki konu faturayı kalem kalem açar: hangi kalemin neye ait olduğu, hangi ekibe düştüğü ve hangi payın hiçbir ekibe atanamadığı. ## Maliyet ve Sınırlar Faturanın okunması ve sınırların planlanması: hesaplama, depolama, aktarım ve istek ücretlerinden oluşan maliyet modeli, etiketleme ile sahiplik bazlı maliyet dağıtımı, beklenmedik harcamayı erken yakalayan bütçe ve uyarılar, aşırı sağlamanın azaltılması için kaynak boyutlandırma, ölçek planlamasında kota ve servis sınırları ile taşınabilirlik ve çıkış maliyetiyle satıcı bağımlılığının değerlendirilmesi. ### Maliyet Modeli Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/maliyet-modeli Kiralanan katmanın faturası dört kaleme ayrılır: aylık 1.542 kurgu birimin %37,7'si hesaplama, %31,8'i aktarım, %20,2'si istek ve yalnız %10,3'ü depolamadır; istek ücreti depolamanın 1,95 katıdır. Aynı fatura on bir tasarım kararına eşlendiğinde kararların yarısından fazlası (%50,8) platformun, dördü birden çok kaleme dağılıyor. Ham ölçüm akışında istek ücretinin depolamayı geçtiği nokta 693.370 kalem/ay (11.364 bayt) çıkıyor; ağ kalem başına 152 bayt yazarak bu noktanın 74,8 katı ötesinde duruyor ve 6,48 birimlik depolamaya karşılık 299,43 birim istek ücreti ödüyor. Önceki konu erişimi daralttı, veriyi şifreledi ve kanıtı üretti. Üçü de bir kaynak tüketti: anahtar yönetimi servisi çağrıldı, denetim günlüğü yazıldı, özel uç noktalar açıldı, sır döndürüldü. Bunların hiçbiri bedava değildi ve hiçbirinin bedeli sayılmadı. Bu konu faturayı okur. İlk soru en yalın olanıdır: aylık tutar hangi kalemlerden oluşuyor, her kalem hangi tasarım kararından doğuyor ve fatura o kararı adlandırıyor mu. #### Dört Kalem ve Ardındaki Karar Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Kalemler, miktarlar ve birim fiyatlar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır, gerçek bir fiyat listesine karşılık gelmez. **BM1:** fatura dört kalem türü taşır — hesaplama, depolama, aktarım, istek — ve on dört satır verir. **BM2:** her satırın bir birimi, aylık miktarı ve birim fiyatı vardır. **BM3:** her satır bir **tasarım kararından** doğar ve o kararın bir sahibi vardır; fatura bu iki alanı taşımaz, modelde tutulur. **BM4:** ham ölçüm akışının gövde hacmi sabittir — akışın kaç **kaleme** bölündüğü hacmi değiştirmez, yalnız kalem üstverisini ve istek sayısını değiştirir. **BM5:** bir ayda yazılan veri saklama süresi boyunca ödenir. **BM6:** fatura ay ve kalem satırı bazında gelir; kaynak, ekip ve ortam ayrımı taşımaz. Fatura, kalemler ve akış süreç içi bir **modeldir**; gerçek bir fatura yoktur. ```js // maliyet/fatura.mjs — aylik fatura modeli: gercek bir fatura yok. Kalemler, miktarlar ve birim // fiyatlar bir veri yapisidir; para birimi kurgudur ve `br` diye anilir, gercek bir fiyat // listesine karsilik gelmez. Her satir bir *fatura kalemine* bagli, ayrica onu doguran *tasarim // kararina* ve karari veren tarafa bagli tutulur; fatura bu ikinci baglantiyi hic tasimaz. // [kalem turu, satir adi, birim, aylik miktar, birim fiyat (br), karar, karari veren] export const FATURA = [ ["hesaplama", "kiralanmis makine", "makine-saat", 8640, 0.062, "uc ortamin ucu de surekli acik", "platform"], ["hesaplama", "islev cagri suresi", "bin GB-saniye", 41.6, 0.850, "olay basina islev", "uygulama"], ["hesaplama", "kenar katmani islem", "bin cagri", 930, 0.011, "on isleme kenarda", "uygulama"], ["depolama", "ham olcum govdesi", "GB-ay", 189.1, 0.021, "ham olcum 24 ay saklanir", "yonetisim"], ["depolama", "kalem ustverisi", "GB-ay", 119.4, 0.021, "her okuma ayri kalem yazilir", "uygulama"], ["depolama", "islenmis seri", "GB-ay", 1420, 0.019, "her toplam onceden hesaplanir", "raporlama"], ["depolama", "anlik goruntu ve yedek", "GB-ay", 2140, 0.048, "gunluk anlik goruntu, 35 gun", "yonetisim"], ["depolama", "kayit deposu", "GB-ay", 1360, 0.017, "her istek kaydedilir", "yonetisim"], ["aktarim", "bolge disina cikis", "GB", 2960, 0.082, "rapor bolge disindan cekilir", "raporlama"], ["aktarim", "bolgeler arasi kopya", "GB", 4400, 0.019, "ikinci bolgeye surekli kopya", "platform"], ["aktarim", "bolge ici bolgeler arasi", "GB", 18200, 0.009, "her yazma uc bolgeye dagilir", "platform"], ["istek", "nesne yazma", "milyon istek", 51.84, 4.300, "her okuma ayri kalem yazilir", "uygulama"], ["istek", "nesne okuma", "milyon istek", 212.544, 0.360, "rapor bolge disindan cekilir", "raporlama"], ["istek", "islev cagrisi", "milyon istek", 62.1, 0.190, "olay basina islev", "uygulama"], ]; export const TUR = ["hesaplama", "depolama", "aktarim", "istek"]; export const br = (r) => r[3] * r[4]; export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); // ham olcum akisi: hacim sabit, degisen tek sey kac *kaleme* bolundugu (BM5) export const AKIS = { sayac: 18000, okumaGun: 96, gun: 30, // aylik okuma sayisi bundan turer govdeBayt: 152, ustveriBayt: 96, // her kalem bir ustveri de tasir saklamaAy: 24, depoBr: 0.021, // bu ayin verisi 24 ay boyunca odenir yazmaBr: 4.30, okumaBr: 0.36, okumaKati: 4.1, }; export const govdeGB = () => AKIS.sayac * AKIS.okumaGun * AKIS.gun * AKIS.govdeBayt / 1e9; // M: aylik kalem sayisi. Govde hacmi M'den bagimsiz; ustveri M ile buyur. export const depolamaBr = (M) => (govdeGB() + M * AKIS.ustveriBayt / 1e9) * AKIS.saklamaAy * AKIS.depoBr; export const istekBr = (M) => M / 1e6 * (AKIS.yazmaBr + AKIS.okumaKati * AKIS.okumaBr); // iki dogru da M'de dogrusal: kesisim kapali bicimde cikar export const kesisim = () => { const a = (AKIS.yazmaBr + AKIS.okumaKati * AKIS.okumaBr) / 1e6; const b = AKIS.ustveriBayt / 1e9 * AKIS.saklamaAy * AKIS.depoBr; return govdeGB() * AKIS.saklamaAy * AKIS.depoBr / (a - b); }; ``` ```js // maliyet/olc.mjs — dort kaleme ayirma, kalemin doguran karara eslenmesi ve istek ucretinin // depolama ucretini gectigi nokta. Tum sayilar yukaridaki modelden turer; olculen sey fatura // degil, faturanin *cozunurlugudur*. import { FATURA, TUR, AKIS, br, topla, govdeGB, depolamaBr, istekBr, kesisim } from "./fatura.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); const T = topla(FATURA.map(br)), pay = (x) => `%${(100 * x / T).toFixed(1)}`; console.log(`${FATURA.length} fatura satiri, aylik ${T.toFixed(0)} br (kurgu para birimi)`); console.log("\n1. dort kalem: fatura neyi soyluyor"); const A = [-26, -15, 11, 9, 11, 8]; yaz(A, "satir", "birim", "miktar", "birim br", "aylik br", "pay"); for (const t of TUR) { const s = FATURA.filter((r) => r[0] === t); for (const r of s) yaz(A, r[1], r[2], r[3], r[4].toFixed(3), br(r).toFixed(1), pay(br(r))); const alt = topla(s.map(br)); yaz(A, ` ${t} toplam`, "-", "-", "-", alt.toFixed(1), pay(alt)); } const T4 = TUR.map((t) => topla(FATURA.filter((r) => r[0] === t).map(br))); console.log(` istek ${T4[3].toFixed(1)} br, depolama ${T4[1].toFixed(1)} br: ` + `oran ${(T4[3] / T4[1]).toFixed(2)}`); console.log("\n2. ayni fatura karara eslenince: kalem satiri bir karari adlandirmiyor"); const K = new Map(); for (const r of FATURA) { const k = K.get(r[5]) ?? { br: 0, tur: new Set(), sahip: r[6] }; k.br += br(r); k.tur.add(r[0]); K.set(r[5], k); } const B = [-32, -11, 22, 11, 7]; yaz(B, "karar", "veren", "hangi kalemlerde", "aylik br", "pay"); const sirali = [...K.entries()].sort((a, b) => b[1].br - a[1].br); for (const [ad, k] of sirali) yaz(B, ad, k.sahip, [...k.tur].join("+"), k.br.toFixed(1), pay(k.br)); const cok = sirali.filter(([, k]) => k.tur.size > 1); console.log(` ${K.size} karar, ${FATURA.length} fatura satiri; ${cok.length} karar birden ` + `cok kaleme dagiliyor`); const S = new Map(); for (const [, k] of K) S.set(k.sahip, (S.get(k.sahip) ?? 0) + k.br); const sSirali = [...S.entries()].sort((a, b) => b[1] - a[1]); const sMetin = sSirali.map(([s, v]) => `${s} ${v.toFixed(1)} br (${pay(v)})`); console.log(` karari verene gore: ${sMetin.slice(0, 2).join(", ")},`); console.log(` ${sMetin.slice(2).join(", ")}`); console.log("\n3. istek ucreti nerede depolama ucretini geciyor (ham olcum akisi)"); const gercek = AKIS.sayac * AKIS.okumaGun * AKIS.gun; console.log(` hacim sabit: ${govdeGB().toFixed(2)} GB/ay govde, ` + `${(gercek / 1e6).toFixed(2)} milyon okuma/ay`); const C = [15, 12, 12, 12, 10, 11]; yaz(C, "kalem/ay", "kalem bayt", "okuma/kalem", "depolama br", "istek br", "baskin"); for (const M of [1e4, 1e5, 3e5, 693372, 1e6, 5e6, 51.84e6, 2e8]) { const d = depolamaBr(M), i = istekBr(M); yaz(C, M.toLocaleString("en-US"), (govdeGB() * 1e9 / M).toFixed(0), (gercek / M).toFixed(2), d.toFixed(2), i.toFixed(2), i > d ? "istek" : "depolama"); } const M0 = kesisim(); console.log(` kesisim ${Math.round(M0).toLocaleString("en-US")} kalem/ay: ` + `kalem basina ${(govdeGB() * 1e9 / M0).toFixed(0)} bayt, ` + `${(gercek / M0).toFixed(1)} okuma/kalem`); const Mv = gercek; console.log(` agin secimi her okuma ayri kalem: ${(Mv / M0).toFixed(1)} kat kesisimin otesi;`); console.log(` depolama ${depolamaBr(Mv).toFixed(2)} br, istek ${istekBr(Mv).toFixed(2)} br, ` + `oran ${(istekBr(Mv) / depolamaBr(Mv)).toFixed(1)}`); console.log("\n4. faturanin cozunurlugu: kac ayrim veriyor, kac ayrim gerekiyor"); const D = [-28, 8, 16]; const EKIP = 5, ORTAM = 3, KAYNAK = 6; yaz(D, "ayrim", "adet", "kaynak"); yaz(D, "fatura satiri (aylik)", FATURA.length, "fatura"); yaz(D, "kalem turu", TUR.length, "fatura"); yaz(D, "tasarim karari", K.size, "faturada yok"); yaz(D, "karari veren taraf", S.size, "faturada yok"); yaz(D, "ekip x ortam x kaynak turu", EKIP * ORTAM * KAYNAK, "faturada yok"); const kalan = EKIP * ORTAM * KAYNAK - FATURA.length; console.log(` fatura ${FATURA.length} ayrim veriyor, ag ${EKIP * ORTAM * KAYNAK} birim ` + `ayirmayi gerektiriyor: ${kalan} birim faturadan okunamiyor`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\ndort tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` 14 fatura satiri, aylik 1542 br (kurgu para birimi) 1. dort kalem: fatura neyi soyluyor satir birim miktar birim br aylik br pay kiralanmis makine makine-saat 8640 0.062 535.7 %34.7 islev cagri suresi bin GB-saniye 41.6 0.850 35.4 %2.3 kenar katmani islem bin cagri 930 0.011 10.2 %0.7 hesaplama toplam - - - 581.3 %37.7 ham olcum govdesi GB-ay 189.1 0.021 4.0 %0.3 kalem ustverisi GB-ay 119.4 0.021 2.5 %0.2 islenmis seri GB-ay 1420 0.019 27.0 %1.7 anlik goruntu ve yedek GB-ay 2140 0.048 102.7 %6.7 kayit deposu GB-ay 1360 0.017 23.1 %1.5 depolama toplam - - - 159.3 %10.3 bolge disina cikis GB 2960 0.082 242.7 %15.7 bolgeler arasi kopya GB 4400 0.019 83.6 %5.4 bolge ici bolgeler arasi GB 18200 0.009 163.8 %10.6 aktarim toplam - - - 490.1 %31.8 nesne yazma milyon istek 51.84 4.300 222.9 %14.5 nesne okuma milyon istek 212.544 0.360 76.5 %5.0 islev cagrisi milyon istek 62.1 0.190 11.8 %0.8 istek toplam - - - 311.2 %20.2 istek 311.2 br, depolama 159.3 br: oran 1.95 2. ayni fatura karara eslenince: kalem satiri bir karari adlandirmiyor karar veren hangi kalemlerde aylik br pay uc ortamin ucu de surekli acik platform hesaplama 535.7 %34.7 rapor bolge disindan cekilir raporlama aktarim+istek 319.2 %20.7 her okuma ayri kalem yazilir uygulama depolama+istek 225.4 %14.6 her yazma uc bolgeye dagilir platform aktarim 163.8 %10.6 gunluk anlik goruntu, 35 gun yonetisim depolama 102.7 %6.7 ikinci bolgeye surekli kopya platform aktarim 83.6 %5.4 olay basina islev uygulama hesaplama+istek 47.2 %3.1 her toplam onceden hesaplanir raporlama depolama 27.0 %1.7 her istek kaydedilir yonetisim depolama 23.1 %1.5 on isleme kenarda uygulama hesaplama 10.2 %0.7 ham olcum 24 ay saklanir yonetisim depolama 4.0 %0.3 11 karar, 14 fatura satiri; 3 karar birden cok kaleme dagiliyor karari verene gore: platform 783.1 br (%50.8), raporlama 346.2 br (%22.5), uygulama 282.8 br (%18.3), yonetisim 129.8 br (%8.4) 3. istek ucreti nerede depolama ucretini geciyor (ham olcum akisi) hacim sabit: 7.88 GB/ay govde, 51.84 milyon okuma/ay kalem/ay kalem bayt okuma/kalem depolama br istek br baskin 10,000 787968 5184.00 3.97 0.06 depolama 100,000 78797 518.40 3.98 0.58 depolama 300,000 26266 172.80 3.99 1.73 depolama 693,372 11364 74.77 4.00 4.00 istek 1,000,000 7880 51.84 4.02 5.78 istek 5,000,000 1576 10.37 4.21 28.88 istek 51,840,000 152 1.00 6.48 299.43 istek 200,000,000 39 0.26 13.65 1155.20 istek kesisim 693,370 kalem/ay: kalem basina 11364 bayt, 74.8 okuma/kalem agin secimi her okuma ayri kalem: 74.8 kat kesisimin otesi; depolama 6.48 br, istek 299.43 br, oran 46.2 4. faturanin cozunurlugu: kac ayrim veriyor, kac ayrim gerekiyor ayrim adet kaynak fatura satiri (aylik) 14 fatura kalem turu 4 fatura tasarim karari 11 faturada yok karari veren taraf 4 faturada yok ekip x ortam x kaynak turu 90 faturada yok fatura 14 ayrim veriyor, ag 90 birim ayirmayi gerektiriyor: 76 birim faturadan okunamiyor dort tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Faturanın Şekli Birinci tablo aylık 1.542 birimi dört kaleme ayırır. Hesaplama **%37,7** ile en büyüğüdür ve neredeyse tamamı tek satırdan gelir: üç ortamın kiralanmış makineleri 535,7 birim, faturanın **%34,7'si**. Aktarım **%31,8** ile ikincidir. İstek **%20,2**, depolama ise yalnız **%10,3**. Sıralamanın ters çevirdiği beklenti şudur: veri saklayan bir ağda en küçük kalem depolamadır ve **istek ücreti onun 1,95 katıdır**. Tek başına nesne yazma satırı 222,9 birim tutar; depolamanın beş satırının toplamı 159,3 birimdir. Birim fiyatın küçüklüğü de kalemin küçüklüğü anlamına gelmez. Bölge içi bölgeler arası aktarım GB başına 0,009 birimle faturadaki en ucuz birim fiyattır; 18.200 GB ile faturanın **%10,6'sını** tutar — depolamanın tamamından fazlasını. Ucuz olan çok kullanılır, çok kullanılan büyür. #### Fatura Kalemi Bir Kararı Adlandırmıyor İkinci tablo aynı tutarı, satırları doğuran karara göre yeniden toplar. On dört fatura satırı **on bir karara** iner ve üçü tek bir kalem türüne sığmaz: "rapor bölge dışından çekilir" hem aktarımda hem istekte görünür (319,2 birim), "her okuma ayrı kalem yazılır" hem depolamada hem istekte (225,4 birim), "olay başına işlev" hem hesaplamada hem istekte (47,2 birim). Bu, faturayı okumanın neden karar üretmediğini gösterir. İstek kalemi **%20,2** diye okunduğunda tek bir şey değildir: içinde üç ayrı kararın artığı vardır ve o kararların her biri başka bir kalemde de iz bırakır. İstek kalemini küçültmek için istek kaleminde yapılabilecek bir şey yoktur; kararın kendisi değişmelidir. Kararı verene göre toplam daha da keskindir. Faturanın **%50,8'i** platformun verdiği üç karardan doğar: makinelerin sürekli açık kalması, her yazmanın üç bölgeye dağılması, ikinci bölgeye sürekli kopya. Raporlama **%22,5**, uygulama **%18,3**, yönetişim **%8,4**. Faturayı ekiplere gösterip kısıntı beklemek, tutarın yarısının hiçbir ekibin kararı olmadığı bir yerde başlar. #### Küçük Ücretin Baskın Hâle Geldiği Nokta Üçüncü tablo tek bir akışı izole eder. Ham ölçüm akışı ayda 51,84 milyon okuma ve **7,88 GB** gövde üretir; bu hacim sabittir. Değişen tek şey akışın kaç kaleme bölündüğüdür. Tarama iki eğriyi yan yana koyar. Depolama neredeyse yataydır: on bin kalemde 3,97 birim, iki yüz milyon kalemde 13,65 birim — büyümenin tamamı kalem üstverisinden gelir. İstek ise **doğrusaldır ve sıfırdan başlar**: on bin kalemde 0,06 birim, iki yüz milyonda 1.155,20 birim. İki eğri **693.370 kalem/ay**'da kesişir. Kalem başına **11.364 bayt**, yani yaklaşık **74,8 okuma**. Bu noktanın altında depolama baskındır ve istek ücreti gürültüdür; üstünde tersi olur. Ağın seçimi her okumayı ayrı kalem yazmaktır: kalem başına 152 bayt, kesişimin **74,8 katı** ötesi. Orada depolama 6,48 birim, istek **299,43 birimdir** — kırk altı kat. İstek başına ücret faturada 4,30 birim/milyon diye yazılıdır ve tek bir işlem için ölçülemeyecek kadar küçüktür; baskın hâle gelmesi fiyattan değil, **sayıdan** gelir. Bu ücretin ardındaki tasarım kararı bir depolama kararı gibi görünmez, bir **parçalama** kararıdır ve fatura o adı hiç kullanmaz. #### Faturanın Çözünürlüğü Dördüncü tablo sınırı sayar. Fatura ayda on dört satır ve dört kalem türü verir. Ağ ise beş ekip, üç ortam ve altı kaynak türüyle **90 birim** ayırmayı gerektirir. On dört satırdan doksan birime giden bir eşleme yoktur: **76 birim faturadan okunamaz**. Kararı veren taraf da, kararın kendisi de faturada yoktur; ikisi de yalnız modelde bilinir. Fatura bu hâliyle bir muhasebe belgesi değil, bir **toplam**dır. Sahip bilgisi faturada değilse başka bir yerden gelmek zorundadır. #### Özet - Kurgu ağın aylık 1.542 birimlik faturası dört kaleme ayrılır: hesaplama %37,7, aktarım %31,8, istek %20,2, depolama %10,3. Veri saklayan bir ağda **istek ücreti depolamanın 1,95 katıdır**. - Birim fiyatın küçüklüğü kalemin küçüklüğü demek değildir: GB başına 0,009 birimlik en ucuz aktarım satırı, 18.200 GB ile faturanın %10,6'sını tutar. - On dört fatura satırı on bir tasarım kararından doğar ve üç karar birden çok kaleme dağılır; bir kalemi küçültmek o kalemde değil, kararda yapılan bir işle olur. - Faturanın **%50,8'i** platformun verdiği üç karardan gelir; uygulama ekiplerinin kararı %18,3. Kısıntıyı ekipten beklemek tutarın yarısının dışında kalır. - Sabit hacimli ham ölçüm akışında istek ücreti depolamayı **693.370 kalem/ay**'da geçer — kalem başına 11.364 bayt. Ağ 152 baytlık kalem yazar, kesişimin 74,8 katı ötesinde durur ve 6,48 birimlik depolamaya karşılık **299,43 birim** istek ücreti öder. - Fatura on dört ayrım verir, ağ 90 birim ayırmayı gerektirir: **76 birim faturadan okunamaz**. #### Sonraki Adım Fatura toplamı okundu ve kalemler ayrıldı, ama her kalemin karşısında hâlâ bir sahip yok. Sıradaki ders sahiplik bilgisini faturanın dışından getirir: kaynaklara etiket takılır ve maliyet ekiplere o etiketten dağıtılır. Ölçülecek olan dağıtımın kendisi değil, dağıtımın **tutmadığı** yerdir — etiketsiz kaynağın tuttuğu pay, paylaşılan kaynağın hangi kuralla bölüşüleceği ve etiket zorunluluğu getirildiğinde geçmiş faturaya ne olduğu. ### Etiketleme ve Maliyet Dağıtımı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/etiketleme-ve-maliyet-dagitimi Sahiplik bilgisi faturanın dışından gelir ve tam gelmez: 148 kaynaklı kurgu envanterde görünen etiket kapsamı %77,7 iken geçerli kapsam %75,0'tir, aylık 4.214,3 kurgu birimin %25,1'i hiçbir kurala girmeden atanamaz kalır. Paylaşılan 1.584,9 birim üç kuralla bölüştürüldüğünde aynı ekibin faturası %8,7 ile %18,6 arasında oynar. Etiket zorunluluğu atanamayan payı sıfırlar ama 37 kaynağı reddeder ve 511,9 birimlik 14 meşru işi durdurur; etiketler ay sonunda %95,9 kapsama çıksa bile o ayın 568,6 birimi (%13,5) geriye dönük düzelmez. Önceki ders faturanın on dört ayrım verdiğini, ağın ise doksan birim ayırmayı gerektirdiğini ölçtü. Aradaki boşluk faturadan kapanmaz; sahiplik bilgisi başka bir yerden gelmek zorundadır. Bulut tarafında o yer **kaynağın kendisidir**: kaynağa bir etiket takılır ve maliyet o etiketten dağıtılır. Bu dersin sorusu dağıtımın nasıl yapılacağı değil, **nerede tutmadığıdır**. Ekip bazlı muhasebe ve bölüştürülemeyen kalem M22/K08'de ölçüldü; burada ölçülen şey onun girdisi olan **etikettir**. #### Etiketli Kaynak Envanteri Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Kaynaklar, etiketler ve tutarlar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır, gerçek bir fiyat listesine karşılık gelmez. **BM7:** envanterde 148 kaynak vardır; sekiz tür, üçü birden çok ekip tarafından kullanılır ve `paylasilan` etiketi taşır. **BM8:** bir kaynakta sahip etiketinin olup olmaması onun **nasıl oluşturulduğuna** bağlıdır; dört oluşturma yolu vardır. **BM9:** yanlış yazılmış sahip etiketi kapsam raporunda **etiketli görünür** ama ekip listesinde karşılığı yoktur; dağıtımda geçersizdir. **BM10:** paylaşılan kaynağın gerçek sürücüsü **bilinmez** — bu derste karşılaştırılacak bir gerçek pay yoktur, ölçülen şey sapma değil, kurala göre oynamadır. **BM11:** bir kaynağa en çok on etiket anahtarı takılabilir; ağ yedi anahtar kullanır. **BM12:** etiket bir günde tamamlanır; o günden önce kesilmiş fatura satırları etiketsizdir ve düzelmez. Envanter süreç içi bir **modeldir** ve bir üreteçten türer; tohum görünürdür. ```js // maliyet/envanter.mjs — etiketli kaynak envanteri modeli: gercek bir envanter yok. Kaynaklar // bir uretecle turetilir, tohum gorunurdur ve koşum tekrarlanabilir. Para birimi kurgudur ve // `br` diye anilir. Etiketin *olup olmamasi* kaynagin nasil olusturuldugu ile belirlenir; // yanlis yazilmis etiket ayri bir durumdur: kapsam raporunda etiketli, dagitimda gecersiz. export const TOHUM = 6108; export const ADET = 148; export const EKIP = ["sayac-okuma", "dogrulama", "faturalama", "saha", "raporlama"]; export const ORTAM = ["uretim", "hazirlik", "gelistirme"]; export const ETIKET_SINIRI = 10; // kaynak basina en cok etiket anahtari export const KULLANILAN_ANAHTAR = ["sahip", "ortam", "hizmet", "surum", "gecici", "sorumlu", "maliyet-merkezi"]; // tur adi, aylik br alt-ust, paylasilan mi (birden cok ekip kullanir) export const TUR = [ ["kiralanmis makine", 18, 96, false], ["blok depo", 4, 34, false], ["nesne deposu", 6, 52, false], ["islev", 1, 12, false], ["kenar dugumu", 3, 21, false], ["ag gecidi", 12, 40, true], ["ortak veri yolu", 20, 64, true], ["izleme toplayici", 9, 30, true], ]; // olusturma yolu: ad, pay, sahip etiketi olma olasiligi, etiketin dogru yazilma olasiligi export const YOL = [ ["sablon", 0.40, 1.00, 1.00], ["otomatik olcekleme", 0.26, 0.71, 0.94], ["elle", 0.22, 0.55, 0.78], ["eski gecis", 0.12, 0.08, 0.60], ]; const sec = (tablo, u) => { let a = 0; for (const s of tablo) { a += s[1]; if (u < a) return s; } return tablo[tablo.length - 1]; }; // yanlis yazim bicimleri: kapsam raporunda etiket gorunur, ekip listesinde karsiligi yok const VARYANT = [(e) => e.toUpperCase(), (e) => e.replace(/-/g, ""), (e) => e + "-ekibi"]; export const envanter = () => { let s = TOHUM >>> 0; const r = () => { s = (Math.imul(s, 1664525) + 1013904223) >>> 0; return s / 4294967296; }; const liste = []; for (let i = 0; i < ADET; i++) { const [tad, alt, ust, pay] = TUR[Math.floor(r() * TUR.length)]; const [yad, , pVar, pDogru] = sec(YOL, r()); const ortam = ORTAM[Math.floor(r() * ORTAM.length)]; const br = Math.round((alt + r() * (ust - alt)) * 10) / 10; const ekip = EKIP[Math.floor(r() * EKIP.length)]; let sahip = null, gecerli = false; if (pay) { sahip = "paylasilan"; gecerli = true; } else if (r() < pVar) { if (r() < pDogru) { sahip = ekip; gecerli = true; } else sahip = VARYANT[Math.floor(r() * VARYANT.length)](ekip); } const gun = 1 + Math.floor(r() * 34); // etiketin tamamlandigi gun; >30 hic const acil = yad === "elle" && r() < 0.18; // acil onarim isi liste.push({ id: i, tur: tad, paylasilan: pay, yol: yad, ortam, br, sahip, gecerli, duzeltmeGunu: sahip && gecerli ? 0 : gun, acil }); } return liste; }; export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); export const brToplam = (v) => topla(v.map((k) => k.br)); ``` ```js // maliyet/dagit.mjs — etiket kapsami, maliyetin ekiplere dagitimi (uc kural), etiket // zorunlulugunun reddettigi kaynaklar ve etiketin geriye islememesi. Sayilar envanter // modelinden turer; olculen sey etiketin dogrulugu degil, *dagitimin tutmadigi yerdir*. import { envanter, EKIP, TUR, YOL, ETIKET_SINIRI, KULLANILAN_ANAHTAR, TOHUM, topla, brToplam } from "./envanter.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); const K = envanter(), T = brToplam(K), pay = (x) => `%${(100 * x / T).toFixed(1)}`; console.log(`tohum ${TOHUM}: ${K.length} kaynak, aylik ${T.toFixed(1)} br (kurgu para birimi)`); console.log("\n1. etiket kapsami: olusturma yoluna gore"); const A = [-20, 8, 10, 10, 10, 11, 9]; yaz(A, "olusturma yolu", "kaynak", "etiketli", "gecerli", "gecersiz", "etiketsiz", "br payi"); for (const [ad] of YOL) { const g = K.filter((k) => k.yol === ad), e = g.filter((k) => k.sahip); yaz(A, ad, g.length, e.length, g.filter((k) => k.gecerli).length, e.filter((k) => !k.gecerli).length, g.filter((k) => !k.sahip).length, pay(brToplam(g))); } const etiketli = K.filter((k) => k.sahip), gecerli = K.filter((k) => k.gecerli); const gecersiz = K.filter((k) => k.sahip && !k.gecerli), bos = K.filter((k) => !k.sahip); yaz(A, "toplam", K.length, etiketli.length, gecerli.length, gecersiz.length, bos.length, "%100"); console.log(` gorunen kapsam %${(100 * etiketli.length / K.length).toFixed(1)}, ` + `gecerli kapsam %${(100 * gecerli.length / K.length).toFixed(1)}`); console.log(` gecersiz etiket ${gecersiz.length} kaynak ${brToplam(gecersiz).toFixed(1)} br ` + `(${pay(brToplam(gecersiz))}): kapsam raporunda etiketli gorunur`); console.log(` etiket anahtari siniri ${ETIKET_SINIRI}, kullanilan ` + `${KULLANILAN_ANAHTAR.length}, kalan ${ETIKET_SINIRI - KULLANILAN_ANAHTAR.length}`); console.log("\n2. dagitim: dogrudan atanan, paylasilan, atanamayan"); const dogrudan = K.filter((k) => k.gecerli && k.sahip !== "paylasilan"); const paylasilan = K.filter((k) => k.sahip === "paylasilan"); const atanamayan = K.filter((k) => !k.gecerli); const D = brToplam(dogrudan), P = brToplam(paylasilan), X = brToplam(atanamayan); const B = [-14, 9, 11, 9]; yaz(B, "kume", "kaynak", "aylik br", "pay"); yaz(B, "dogrudan", dogrudan.length, D.toFixed(1), pay(D)); yaz(B, "paylasilan", paylasilan.length, P.toFixed(1), pay(P)); yaz(B, "atanamayan", atanamayan.length, X.toFixed(1), pay(X)); const ekipBr = EKIP.map((e) => brToplam(dogrudan.filter((k) => k.sahip === e))); const ekipAdet = EKIP.map((e) => dogrudan.filter((k) => k.sahip === e).length); const oran = (v) => { const t = topla(v); return v.map((x) => x / t); }; const KURAL = { esit: EKIP.map(() => 1 / EKIP.length), maliyet: oran(ekipBr), "kaynak sayisi": oran(ekipAdet) }; console.log(` paylasilan ${P.toFixed(1)} br bir kurala gore bolusur;`); console.log(` atanamayan ${X.toFixed(1)} br (${pay(X)}) hicbir kurala girmez`); console.log("\n3. uc bolusturme kurali: ayni ekibin faturasi kurala gore ne kadar oynuyor"); const C = [-14, ...EKIP.map(() => 13)]; yaz(C, "kural", ...EKIP); const sonuc = {}; for (const [ad, p] of Object.entries(KURAL)) sonuc[ad] = EKIP.map((_, i) => ekipBr[i] + P * p[i]); yaz(C, "dogrudan", ...ekipBr.map((x) => x.toFixed(1))); for (const [ad, v] of Object.entries(sonuc)) yaz(C, ad, ...v.map((x) => x.toFixed(1))); const oynama = EKIP.map((_, i) => { const v = Object.values(sonuc).map((s) => s[i]); return [Math.min(...v), Math.max(...v)]; }); yaz(C, "en genis fark", ...oynama.map(([a, b]) => (b - a).toFixed(1))); yaz(C, "faturaya gore", ...oynama.map(([a, b]) => `%${(100 * (b - a) / a).toFixed(1)}`)); const en = oynama.map(([a, b]) => (b - a) / a); const i0 = en.indexOf(Math.max(...en)); console.log(` karsilastirilacak bir gercek pay yok: olculen sapma degil, kurala gore oynama`); console.log(` en cok oynayan ${EKIP[i0]}: %${(100 * en[i0]).toFixed(1)}; ` + `atanamayan ${pay(X)} her uc kuralda da faturada yok`); console.log("\n4. etiket zorunlulugu: kac kaynak reddedilir, kaci mesru is"); const red = K.filter((k) => !k.gecerli); const E = [-20, 9, 11, 12, 11]; yaz(E, "olusturma yolu", "reddedilen", "aylik br", "mesru is", "duran br"); let mesruAdet = 0, mesruBr = 0; for (const [ad] of YOL) { const g = red.filter((k) => k.yol === ad); const m = g.filter((k) => k.yol === "otomatik olcekleme" || k.acil); mesruAdet += m.length; mesruBr += brToplam(m); yaz(E, ad, g.length, brToplam(g).toFixed(1), m.length, brToplam(m).toFixed(1)); } yaz(E, "toplam", red.length, brToplam(red).toFixed(1), mesruAdet, mesruBr.toFixed(1)); console.log(` ${red.length} kaynak reddedilir (%${(100 * red.length / K.length).toFixed(1)}); ` + `bunun ${mesruAdet} tanesi kapasite ya da acil onarim isidir`); console.log(` zorunluluk atanamayan ${pay(X)} payi sifirlar, karsiliginda ` + `${mesruBr.toFixed(1)} br degerinde ${mesruAdet} is durur`); console.log("\n5. etiket sonradan eklenince: gecmis fatura duzelmiyor"); const GUN = 30, KILOMETRE = [1, 5, 10, 15, 20, 25, 30]; const F = [6, 14, 9, 16, 16]; yaz(F, "gun", "etiketlenmis", "kapsam", "atanan br/gun", "birikmis kayip"); const gunlukKayip = (g) => brToplam(K.filter((k) => !k.gecerli && k.duzeltmeGunu > g)) / GUN; let birikim = 0; for (let g = 1; g <= GUN; g++) { birikim += gunlukKayip(g); if (!KILOMETRE.includes(g)) continue; const kapali = K.filter((k) => k.gecerli || k.duzeltmeGunu <= g); yaz(F, g, kapali.length, `%${(100 * kapali.length / K.length).toFixed(1)}`, (brToplam(kapali) / GUN).toFixed(2), birikim.toFixed(1)); } const hic = K.filter((k) => !k.gecerli && k.duzeltmeGunu > GUN); console.log(` ay sonu kapsami %${(100 * (K.length - hic.length) / K.length).toFixed(1)}, ` + `ama ayin atanamayan payi ${birikim.toFixed(1)} br (%${(100 * birikim / T).toFixed(1)})`); console.log(` ${hic.length} kaynak hic etiketlenmez: ${brToplam(hic).toFixed(1)} br/ay ` + `her ay yeniden atanamaz`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\nbes tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` tohum 6108: 148 kaynak, aylik 4214.3 br (kurgu para birimi) 1. etiket kapsami: olusturma yoluna gore olusturma yolu kaynak etiketli gecerli gecersiz etiketsiz br payi sablon 58 58 58 0 0 %40.8 otomatik olcekleme 40 31 29 2 9 %30.6 elle 27 16 14 2 11 %14.5 eski gecis 23 10 10 0 13 %14.1 toplam 148 115 111 4 33 %100 gorunen kapsam %77.7, gecerli kapsam %75.0 gecersiz etiket 4 kaynak 123.6 br (%2.9): kapsam raporunda etiketli gorunur etiket anahtari siniri 10, kullanilan 7, kalan 3 2. dagitim: dogrudan atanan, paylasilan, atanamayan kume kaynak aylik br pay dogrudan 58 1572.2 %37.3 paylasilan 53 1584.9 %37.6 atanamayan 37 1057.2 %25.1 paylasilan 1584.9 br bir kurala gore bolusur; atanamayan 1057.2 br (%25.1) hicbir kurala girmez 3. uc bolusturme kurali: ayni ekibin faturasi kurala gore ne kadar oynuyor kural sayac-okuma dogrulama faturalama saha raporlama dogrudan 286.6 250.3 267.8 309.8 457.7 esit 603.6 567.3 584.8 626.8 774.7 maliyet 575.5 502.6 537.8 622.1 919.1 kaynak sayisi 641.8 550.9 568.4 555.7 840.3 en genis fark 66.3 64.7 47.0 71.0 144.4 faturaya gore %11.5 %12.9 %8.7 %12.8 %18.6 karsilastirilacak bir gercek pay yok: olculen sapma degil, kurala gore oynama en cok oynayan raporlama: %18.6; atanamayan %25.1 her uc kuralda da faturada yok 4. etiket zorunlulugu: kac kaynak reddedilir, kaci mesru is olusturma yolu reddedilen aylik br mesru is duran br sablon 0 0.0 0 0.0 otomatik olcekleme 11 444.3 11 444.3 elle 13 222.8 3 67.6 eski gecis 13 390.1 0 0.0 toplam 37 1057.2 14 511.9 37 kaynak reddedilir (%25.0); bunun 14 tanesi kapasite ya da acil onarim isidir zorunluluk atanamayan %25.1 payi sifirlar, karsiliginda 511.9 br degerinde 14 is durur 5. etiket sonradan eklenince: gecmis fatura duzelmiyor gun etiketlenmis kapsam atanan br/gun birikmis kayip 1 112 %75.7 106.85 33.6 5 115 %77.7 108.90 161.3 10 119 %80.4 112.15 306.2 15 123 %83.1 115.44 434.3 20 133 %89.9 129.34 513.4 25 139 %93.9 136.04 552.4 30 142 %95.9 137.50 568.6 ay sonu kapsami %95.9, ama ayin atanamayan payi 568.6 br (%13.5) 6 kaynak hic etiketlenmez: 89.3 br/ay her ay yeniden atanamaz bes tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Kapsam Tek Sayı Değil Birinci tablo etiket kapsamını oluşturma yoluna göre ayırır ve iki farklı sayı üretir. **Görünen kapsam %77,7**: 148 kaynağın 115'inde bir sahip etiketi vardır. **Geçerli kapsam %75,0**: bunların dördünde etiket değeri hiçbir ekibe karşılık gelmez. Dört kaynak, 123,6 birim, faturanın **%2,9'u** — kapsam raporunda sorunsuz görünür ve dağıtımda kaybolur. Kapsamın nereden geldiği yolun kendisinde yazılıdır. Şablondan oluşan 58 kaynağın **tamamı** doğru etiketlidir; etiketi yazan insan değil, şablondur. Eski geçişten gelen 23 kaynağın 13'ünde hiç etiket yoktur, elle oluşturulan 27 kaynakta hem eksik etiket (11) hem yanlış yazım (2) görülür. Otomatik ölçeklemeden gelen 40 kaynağın dokuzunda etiket yoktur: kaynağı devralmayan ölçekleme etiketi de devralmaz. Sınır da sayılır: kaynak başına on etiket anahtarı takılabilir, ağ yedi kullanır, **kalan üçtür**; yeni bir ayrım eklemek bu üç yuvadan birini harcar. #### Üç Kural, Üç Farklı Fatura İkinci tablo dağıtımı üçe böler: doğrudan atanan 1.572,2 birim (%37,3), paylaşılan 1.584,9 birim (%37,6) ve **atanamayan 1.057,2 birim (%25,1)**. Atanamayan pay bir bölüştürme sorunu değildir; girdi eksiktir ve hiçbir kural onu kabul etmez. Üçüncü tablo paylaşılanı üç kuralla böler: eşit pay, doğrudan atanan maliyet oranı ve kaynak sayısı oranı. Üçü de yalnız etiketten okunur. M22/K08'den farklı olarak burada bir **gerçek pay** yoktur; ölçülen şey sapma değil, **aynı ekibin faturasının kurala göre oynamasıdır**. Raporlama en çok oynayandır: eşit payda 774,7, kaynak sayısında 840,3, maliyet oranında 919,1 birim — 144,4 birimlik fark, faturasının **%18,6'sı**. Faturalama en az oynar (%8,7). Ekip kendi kaynaklarında hiçbir şey değiştirmeden, yalnız merkezde bir kural değiştiği için faturasını altıda bir oynamış görebilir. Atanamayan %25,1 ise üç kuralda da görünmez; ekiplerin toplamı toplam faturayı vermez. #### Zorunluluğun Durdurduğu İş Dördüncü tablo bariz çözümü uygular: geçerli sahip etiketi olmayan kaynağın oluşturulmasına izin verilmez. Zorunluluk atanamayan **%25,1'i sıfırlar**, çünkü o kaynaklar hiç var olmaz. Bedeli aynı tabloda durur. **37 kaynak reddedilir** ve bunların 14'ü meşru iştir: otomatik ölçeklemenin açtığı 11 kaynak kapasite, elle açılanların üçü acil onarım işidir. Duran iş 511,9 birimdir. Otomatik ölçeklemede reddedilenlerin **tamamı** meşrudur — kural en çok, kimsenin klavye başında olmadığı yerde ısırır. Eski geçişten gelen 13 red (390,1 birim) hiçbir meşru işi durdurmaz: o kaynaklar zaten vardır ve zorunluluk yalnız **yenilerine** işler. #### Etiket Geriye İşlemiyor Beşinci tablo etiketleri ay içinde tamamlar. Kapsam 1. günde %75,7'den 30. günde **%95,9'a** çıkar; envanter raporu ay sonunda neredeyse temizdir. Ayın faturası temiz değildir: birikmiş atanamayan tutar **568,6 birim**, ayın **%13,5'i**. Nedeni tek cümledir: fatura satırları gün gün kesilir ve kesilen satır, kaynağın o gün taşıdığı etiketi taşır. 20. günde etiketlenen kaynağın ilk on dokuz günü atanamaz kalır. Kimi sağlayıcı, kaynağın zaten taşıdığı bir etiketi maliyet dağıtımı için geriye dönük etkinleştirmeye izin verir; hiç takılmamış bir etiketi geçmişe yazan yoktur. Kapsam **anlık**, fatura **süreklidir**; ikisini aynı rapora koymak düzelmiş bir ay görüntüsü üretir. Altı kaynak hiç etiketlenmez: 89,3 birim her ay yeniden atanamaz. #### Özet - 148 kaynaklı kurgu envanterde **görünen kapsam %77,7, geçerli kapsam %75,0'tir**; aradaki dört kaynak (123,6 birim, %2,9) raporda etiketli görünür ve dağıtımda kaybolur. Kapsam oluşturma yoluna bağlıdır: şablondan gelen 58 kaynağın tamamı doğru etiketli, eski geçişten gelen 23 kaynağın 13'ü etiketsizdir. - Aylık 4.214,3 birimin %37,3'ü doğrudan atanır, %37,6'sı paylaşılandır ve **%25,1'i hiçbir kurala girmez**; ekiplerin toplamı toplam faturayı vermez. - Paylaşılan pay üç kuralla bölüştürüldüğünde aynı ekibin faturası %8,7 ile %18,6 arasında oynar; raporlamanın faturası 774,7 ile 919,1 birim arasında, 144,4 birimlik bir bantta durur. - Etiket zorunluluğu atanamayan payı sıfırlar ama **37 kaynağı reddeder**; bunun 14'ü meşru iştir ve 511,9 birimlik iş durur. Otomatik ölçeklemenin 11 reddinin tamamı kapasite işidir. - Etiketler ay sonunda %95,9 kapsama çıksa bile o ayın **568,6 birimi (%13,5)** atanamaz kalır: kapsam anlık, fatura süreklidir. #### Sonraki Adım Kalemler ayrıldı ve bir sahiplik denemesi yapıldı; ikisi de faturanın **geldikten sonra** okunmasıdır. Sıradaki ders soruyu zaman eksenine taşır: bir harcama eğrisi üzerinde iki uyarı türü koşturulur, fark etme günü sayılır ve faturanın gecikmeli gelmesi bir kısıt olarak tabloya girer — uyarı geldiğinde harcamanın ne kadarı çoktan yapılmış olur. ### Bütçe ve Uyarılar Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/butce-ve-uyarilar Beklenmedik harcamanın ne zaman fark edildiği ölçülür: kurgu bir harcama eğrisine yerleştirilen beş artış üzerinde eşik uyarısı ikisini tamamen kaçırır ve ilk tetiklendiğinde aylık bütçenin %86,4'ü çoktan harcanmıştır (kalan 204 birim), tahmin uyarısı beşini de yakalar ama doksan günün 63'ünde açık kalır. Eşik ailesinin en iyi ayarı 821 birim kaçırırken tahmin ailesi 12,5 birimde kalır; yanlış alarm farkı ise 21 olaysız günde 5'e karşı 6'dır. Faturanın gecikmesi doğrudan fark etme gününe eklenir: üç günlük gecikme ortalama gecikmeye 1,8 gün ve kaçırılan tutara 210 birim ekler, sekiz günlük gecikmede bir artış tamamen kaçar. Önceki iki ders faturayı kalemlere ayırdı ve bir sahiplik denemesi yaptı; ikisi de fatura geldikten sonra yapılır. Ay kapandığında hangi ekibin ne kadar harcadığı bilinir ve harcama çoktan yapılmıştır. Bu dersin sorusu ay içindedir: harcama beklenmedik biçimde yükseldiğinde bunun **kaçıncı gün** fark edildiği ve yükselişin hiç fark edilmeden bitip bitmediği sayılır. #### Harcama Eğrisi ve İki Uyarı Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Eğri, bütçe ve olaylar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır, gerçek bir fiyat listesine karşılık gelmez. **BM13:** aylık bütçe 1.500 birimdir ve üç ay izlenir. **BM14:** eğri bir tabandan, haftalık bir desenden, yavaş bir büyümeden ve gürültüden oluşur; büyüme yüzünden **olaysız taban da** bütçeye yaklaşır. **BM15:** eğriye beş artış yerleştirilir; dördü başladığı ayda biter. **BM16:** eşik uyarısı ay birikiminin bütçeye oranına bakar, tahmin uyarısı son *k* günün ortalamasıyla ay sonunu öngörür. **BM17:** koşulun doğru olduğu her gün bir **uyarı günüdür**; artış sürerken gelen uyarı fark etme, artışsız günde gelen uyarı **yanlış alarmdır**. **BM18:** fatura gecikmeli gelir — *g*. günün kararı *g*−gecikme verisiyle alınır, yani koşul tam olarak gecikme kadar kayar. Eğri, bütçe ve uyarılar süreç içi bir **modeldir**; gerçek bir harcama kaydı yoktur. ```js // maliyet/harcama.mjs — gunluk harcama egrisi modeli: gercek bir harcama kaydi yok. Egri bir // tabandan, haftalik desenden, yavas buyumeden ve elle yerlestirilmis *olaylardan* olusur; // gurultu bir uretecten gelir, tohum gorunurdur, para birimi kurgudur ve `br` diye anilir. // Olaysiz taban ayrica hesaplanir: bir olayin *fazla* harcamasi ikisinin farkidir. export const TOHUM = 3391; export const AY = 3, AY_GUN = 30, GUN = AY * AY_GUN; export const BUTCE = 1500; // aylik butce (br, kurgu) export const TABAN = 43, BUYUME = 0.12; // gunluk taban ve gunluk yavas buyume export const HAFTA = [1.08, 1.10, 1.06, 1.04, 0.98, 0.72, 0.68]; // olay: ad, baslangic gunu (1..90), sure (gun), gunluk fazla br export const OLAY = [ ["gelistirme ortami acik kaldi", 9, 22, 12.5], ["gecici veri kopyasi", 38, 6, 41.0], ["yanlis boyut secimi", 47, 40, 9.0], ["kenar dugumu cogaltma", 63, 25, 7.5], ["yeniden isleme dongusu", 71, 4, 63.0], ]; export const aktif = (g) => OLAY.filter(([, b, s]) => g >= b && g < b + s); export const seri = (olayli = true) => { let s = TOHUM >>> 0; const r = () => { s = (Math.imul(s, 1664525) + 1013904223) >>> 0; return s / 4294967296; }; const v = [0]; for (let g = 1; g <= GUN; g++) { const gurultu = 0.94 + r() * 0.12; let x = (TABAN + BUYUME * (g - 1)) * HAFTA[(g - 1) % 7] * gurultu; if (olayli) for (const [, , , f] of aktif(g)) x += f; v.push(Math.round(x * 100) / 100); } return v; }; export const ay = (g) => Math.floor((g - 1) / AY_GUN); export const ayGunu = (g) => ((g - 1) % AY_GUN) + 1; export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); ``` ```js // maliyet/uyari.mjs — iki uyari turu ayni egri uzerinde kosar: esik uyarisi (butcenin yuzdesi) // ve tahmin uyarisi (ay sonu ongorusu). Sayilan sey uyarinin dogrulugu degil *fark etme // gunudur*: olay basladiktan kac gun sonra uyari geliyor, o gunlerde ne kadar fazla harcaniyor. // Fatura gecikmesi bir kisittir: g. gunun karari g-GECIKME verisiyle alinir, yani kosul tam // olarak GECIKME gun kayar. Kosulun dogru oldugu her gun bir *uyari gunudur*. import { OLAY, BUTCE, AY, AY_GUN, GUN, TOHUM, aktif, seri, ay, ayGunu, topla } from "./harcama.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); const E = seri(), T = seri(false); const fazla = (g) => E[g] - T[g]; const ayTop = (v, a) => topla(v.slice(a * AY_GUN + 1, (a + 1) * AY_GUN + 1)); const birikim = (a, g) => topla(E.slice(a * AY_GUN + 1, a * AY_GUN + g + 1)); console.log(`tohum ${TOHUM}: ${GUN} gun, aylik butce ${BUTCE} br (kurgu para birimi)`); console.log("\n1. harcama egrisi: butce, gerceklesen, asim"); const A = [5, 10, 14, 11, 10, 13]; yaz(A, "ay", "butce", "gerceklesen", "asim", "olaysiz", "olay fazlasi"); for (let a = 0; a < AY; a++) { const ger = ayTop(E, a), tab = ayTop(T, a); yaz(A, a + 1, BUTCE, ger.toFixed(1), (ger - BUTCE).toFixed(1), tab.toFixed(1), (ger - tab).toFixed(1)); } const kisa = OLAY.filter(([, b, s2]) => ay(b) === ay(b + s2 - 1)).length; console.log(` ${OLAY.length} olay yerlestirildi (yukaridaki modelde); ${kisa} tanesi ` + `basladigi ayda biter`); // bir uyari turunu egri uzerinde kostur; donen sey tetiklenen gunlerin listesi const kostur = (tur, p, gecikme) => { const gunler = []; for (let g = 1; g <= GUN; g++) { const v = g - gecikme; // faturadan okunabilen son gun if (v < 1) continue; const a = ay(v), d = ayGunu(v); if (ay(g) !== a) continue; // ay siniri: karar ayin kendi verisiyle const bir = birikim(a, d); let tetik = false; if (tur === "esik") tetik = bir / BUTCE >= p; else { if (d < p) continue; const ort = topla(E.slice(a * AY_GUN + d - p + 1, a * AY_GUN + d + 1)) / p; tetik = bir + ort * (AY_GUN - d) > BUTCE; } if (tetik) gunler.push(g); } return gunler; }; // uyari gunlerini olaylara esle: fark etme gunu, gecikme, gecikmede harcanan fazla const olc = (gunler) => { const bulunan = OLAY.map(([, b, s]) => { const g = gunler.find((x) => x >= b && x < b + s); return g === undefined ? null : g; }); const yanlis = gunler.filter((g) => aktif(g).length === 0).length; const kacan = OLAY.filter((_, i) => bulunan[i] === null).length; const gecikmeler = bulunan.map((g, i) => (g === null ? null : g - OLAY[i][1])); const kacirilan = topla(OLAY.map(([, b, s], i) => { const son = bulunan[i] === null ? b + s : bulunan[i]; let x = 0; for (let g = b; g < son; g++) x += fazla(g); return x; })); const gec = gecikmeler.filter((x) => x !== null); return { bulunan, gecikmeler, yanlis, kacan, kacirilan, toplam: gunler.length, ortGecikme: gec.length ? topla(gec) / gec.length : NaN }; }; console.log("\n2. iki uyari turu, ayni egri (esik %85, tahmin penceresi 7 gun, gecikme 0)"); const es = kostur("esik", 0.85, 0), ta = kostur("tahmin", 7, 0); const oE = olc(es), oT = olc(ta); const C = [-30, 8, 11, 10, 13, 10]; yaz(C, "olay", "baslar", "esik gunu", "gecikme", "tahmin gunu", "gecikme"); for (let i = 0; i < OLAY.length; i++) { const g = (x) => (x === null ? "kacti" : x); yaz(C, OLAY[i][0], OLAY[i][1], g(oE.bulunan[i]), g(oE.gecikmeler[i]), g(oT.bulunan[i]), g(oT.gecikmeler[i])); } // uyari geldigi gun butcenin ne kadari harcanmis: her ayin ilk uyari gunu const kalan = (gunler) => { const ilk = []; for (let a = 0; a < AY; a++) { const g = gunler.find((x) => ay(x) === a); if (g !== undefined) ilk.push(birikim(a, ayGunu(g)) / BUTCE); } return topla(ilk) / ilk.length; }; for (const [ad, o, g] of [["esik", oE, es], ["tahmin", oT, ta]]) { console.log(` ${ad.padEnd(7)} ${o.toplam} uyari gunu, ${OLAY.length - o.kacan} olay ` + `yakalandi, ${o.kacan} kacti, ${o.yanlis} yanlis alarm gunu`); console.log(` ${" ".repeat(7)} gecikmede ${o.kacirilan.toFixed(1)} br fazla; ilk uyari ` + `gunu butcenin %${(100 * kalan(g)).toFixed(1)}'i harcanmis, kalan ` + `${(BUTCE * (1 - kalan(g))).toFixed(0)} br`); } console.log("\n3. parametre taramasi: uyari ne kadar erken, kac yanlis alarm"); const D = [-9, 9, 12, 10, 8, 14, 8, 14]; yaz(D, "tur", "ayar", "uyari gunu", "yakalanan", "kacan", "ort. gecikme", "yanlis", "kacirilan br"); const ayarlar = [["esik", 0.60], ["esik", 0.85], ["esik", 1.00], ["tahmin", 3], ["tahmin", 7], ["tahmin", 14]]; const skor = []; for (const [tur, p] of ayarlar) { const o = olc(kostur(tur, p, 0)); skor.push([tur, p, o]); yaz(D, tur, tur === "esik" ? `%${(100 * p).toFixed(0)}` : `${p} gun`, o.toplam, OLAY.length - o.kacan, o.kacan, isNaN(o.ortGecikme) ? "-" : o.ortGecikme.toFixed(1), o.yanlis, o.kacirilan.toFixed(1)); } const enIyi = skor.reduce((a, b) => (b[2].kacirilan < a[2].kacirilan ? b : a)); console.log(` en az kaciran ayar: ${enIyi[0]} ${enIyi[1]}, ` + `${enIyi[2].kacirilan.toFixed(1)} br, ${enIyi[2].yanlis} yanlis alarm gunu`); const olaysiz = [...Array(GUN)].map((_, i) => i + 1).filter((g) => aktif(g).length === 0).length; console.log(` olaysiz gun ${olaysiz}/${GUN}: yanlis alarm ancak bu gunlerde olabilir`); console.log(` ${enIyi[0]} ${enIyi[1]} uyariyi ${GUN} gunun ${enIyi[2].toplam} gununde ` + `(%${(100 * enIyi[2].toplam / GUN).toFixed(0)}) acik tutuyor`); console.log("\n4. faturanin gecikmesi bir kisit: karar g-gecikme verisiyle alinir"); const F = [9, 12, 8, 14, 14, 13]; yaz(F, "gecikme", "uyari gunu", "kacan", "ort. gecikme", "kacirilan br", "butceye pay"); for (const gk of [0, 1, 3, 5, 8]) { const o = olc(kostur(enIyi[0], enIyi[1], gk)); yaz(F, `${gk} gun`, o.toplam, o.kacan, isNaN(o.ortGecikme) ? "-" : o.ortGecikme.toFixed(1), o.kacirilan.toFixed(1), `%${(100 * o.kacirilan / (AY * BUTCE)).toFixed(1)}`); } const g0 = olc(kostur(enIyi[0], enIyi[1], 0)), g3 = olc(kostur(enIyi[0], enIyi[1], 3)); console.log(` 3 gunluk gecikme fark etme gunune ${(g3.ortGecikme - g0.ortGecikme).toFixed(1)} ` + `gun ekliyor ve kacirilan tutari ${(g3.kacirilan - g0.kacirilan).toFixed(1)} br buyutuyor`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\ndort tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` tohum 3391: 90 gun, aylik butce 1500 br (kurgu para birimi) 1. harcama egrisi: butce, gerceklesen, asim ay butce gerceklesen asim olaysiz olay fazlasi 1 1500 1553.7 53.7 1278.7 275.0 2 1500 1752.8 252.8 1380.8 372.0 3 1500 2137.0 637.0 1463.5 673.5 5 olay yerlestirildi (yukaridaki modelde); 4 tanesi basladigi ayda biter 2. iki uyari turu, ayni egri (esik %85, tahmin penceresi 7 gun, gecikme 0) olay baslar esik gunu gecikme tahmin gunu gecikme gelistirme ortami acik kaldi 9 25 16 15 6 gecici veri kopyasi 38 kacti kacti 38 0 yanlis boyut secimi 47 52 5 47 0 kenar dugumu cogaltma 63 77 14 67 4 yeniden isleme dongusu 71 kacti kacti 71 0 esik 29 uyari gunu, 3 olay yakalandi, 2 kacti, 3 yanlis alarm gunu gecikmede 1292.0 br fazla; ilk uyari gunu butcenin %86.4'i harcanmis, kalan 204 br tahmin 63 uyari gunu, 5 olay yakalandi, 0 kacti, 6 yanlis alarm gunu gecikmede 141.0 br fazla; ilk uyari gunu butcenin %34.6'i harcanmis, kalan 982 br 3. parametre taramasi: uyari ne kadar erken, kac yanlis alarm tur ayar uyari gunu yakalanan kacan ort. gecikme yanlis kacirilan br esik %60 46 4 1 5.5 5 821.0 esik %85 29 3 2 11.7 3 1292.0 esik %100 17 3 2 15.7 3 1440.0 tahmin 3 gun 68 5 0 0.2 6 12.5 tahmin 7 gun 63 5 0 2.0 6 141.0 tahmin 14 gun 47 4 1 5.8 6 967.5 en az kaciran ayar: tahmin 3, 12.5 br, 6 yanlis alarm gunu olaysiz gun 21/90: yanlis alarm ancak bu gunlerde olabilir tahmin 3 uyariyi 90 gunun 68 gununde (%76) acik tutuyor 4. faturanin gecikmesi bir kisit: karar g-gecikme verisiyle alinir gecikme uyari gunu kacan ort. gecikme kacirilan br butceye pay 0 gun 68 0 0.2 12.5 %0.3 1 gun 65 0 0.8 82.5 %1.8 3 gun 59 0 2.0 222.5 %4.9 5 gun 53 0 3.2 362.5 %8.1 8 gun 44 1 4.3 490.5 %10.9 3 gunluk gecikme fark etme gunune 1.8 gun ekliyor ve kacirilan tutari 210.0 br buyutuyor dort tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Eşik Uyarısı Bütçeyi Bekliyor Birinci tablo üç ayın da aşıldığını gösterir: 53,7 — 252,8 — 637,0 birim. Kaynağı yalnız artışlar değildir; olaysız taban 1.278,7'den 1.463,5'e tırmanır ve üçüncü ayda bütçenin **%97,6'sını** doldurur. İkinci tablo eşik uyarısını %85'te koşturur. İki artış **tamamen kaçar**: geçici veri kopyası (6 gün, günlük 41 birim) ve yeniden işleme döngüsü (4 gün, günlük 63 birim). İkisi de kısa ve büyüktür, ama birikimi eşiğin üstüne taşımadan biter. Uzun ve küçük olanlar 16 ve 14 gün sonra fark edilir; toplam kaçırılan **1.292 birim**. Nedeni ölçünün kendisindedir: eşik uyarısı artışa değil **birikime** bakar. İlk tetiklendiği gün bütçenin ortalama **%86,4'ü** harcanmıştır, kalan **204 birimdir** — bu bir uyarı değil, bir kalan bildirimidir. Eşik %60'a indirildiğinde bile kaçırılan 821 birimdir ve kısa artışlardan biri hâlâ kaçar. #### Tahmin Uyarısı Erken ama Sürekli Tahmin uyarısı yedi günlük pencerede beş artışın **beşini de** yakalar. İki kısa artışı başladığı gün (38 ve 71) fark eder, çünkü son yedi günün ortalaması bir günde sıçrar ve ay sonu öngörüsü bütçeyi aşar. Kaçırılan tutar 1.292'den **141 birime** iner ve ilk uyarı geldiğinde bütçenin yalnız **%34,6'sı** harcanmıştır — kalan 982 birim. Üçüncü tablo bedelini gösterir. Pencere üç güne indirildiğinde kaçırılan tutar **12,5 birime** düşer, ama uyarı 90 günün **68'inde (%76)** açık kalır. Yanlış alarm bunu açıklamaz: 21 artışsız günün 6'sında yanlış alarm vardır, eşik %60'ta 5'inde. İki ailenin ayrıldığı yer yanlış alarm değil **doğru alarmın süresidir**; tahmin uyarısı artış sürdükçe bağırır ve ayırt edici olmaktan çıkar, eşik uyarısı sessizdir ama geç konuşur. Pencere on dörde çıkarıldığında tahmin uyarısı eşiğe benzer: bir artış kaçar, kaçırılan 967,5 birime çıkar. #### Faturanın Gecikmesi Bir Tavan Koyuyor Dördüncü tablo tek bir kısıtı ekler: fatura verisi gecikmeli gelir. Uyarı koşulu tam olarak gecikme kadar kaydığı için fark etme günü de aynı miktarda kayar. Ortalama gecikme 0,2 günden 1 günde 0,8'e, 3 günde 2,0'a, 8 günde 4,3'e çıkar. Kaçırılan tutar buna doğrusal eşlik eder: 12,5 — 82,5 — 222,5 — 362,5 — 490,5 birim. Sekiz günlük gecikmede dört günlük yeniden işleme döngüsü **veri görünmeden biter** ve tamamen kaçar; üç aylık bütçenin **%10,9'u** fark edilmeden harcanır. Bu bir tavandır: uyarı ayarı ne kadar iyileştirilirse iyileştirilsin, fark etme günü fatura gecikmesinin altına inemez. Gecikme ayrı bir kalem de üretmez — bütçeden düşen tutar aynıdır, yalnız uyarı gelmeden önce harcanmıştır. #### Özet - Üç ayın üçü de aşılır (53,7 — 252,8 — 637,0 birim); aşımın bir kısmı artıştan değil taban büyümesinden gelir — olaysız taban üçüncü ayda bütçenin %97,6'sını doldurur. - **Eşik uyarısı birikime bakar, artışa değil**: %85 eşiğinde iki kısa artış tamamen kaçar ve ilk tetiklendiğinde bütçenin %86,4'ü harcanmıştır — kalan 204 birim. Kaçırılan toplam 1.292 birim. - Tahmin uyarısı yedi günlük pencerede beş artışın beşini yakalar ve kaçırılanı 141 birime indirir; ilk uyarı geldiğinde bütçeden **982 birim** kalmıştır. - Erken fark etmenin bedeli yanlış alarm değil süredir: üç günlük pencere kaçırılanı 12,5 birime indirirken uyarıyı 90 günün 68'inde (%76) açık tutar; yanlış alarm 21 artışsız günün 6'sındadır, eşik %60'ta 5'indedir. - **Fatura gecikmesi fark etme gününe doğrudan eklenir**: 3 günlük gecikme ortalamaya 1,8 gün ve kaçırılana 210 birim ekler; 8 günlük gecikmede dört günlük bir artış hiç görülmez ve üç aylık bütçenin %10,9'u fark edilmeden harcanır. #### Sonraki Adım Uyarı, harcamanın beklenmedik biçimde yükseldiğini söyler; beklenen harcama hakkında hiçbir şey söylemez. Taban her ay bütçeye biraz daha yaklaşırken hiçbir uyarı tetiklenmez, çünkü ortada bir olay yoktur — yalnızca gereğinden büyük kurulmuş kaynaklar vardır. Sıradaki ders o tabana bakar: kullanım geçmişinden küçültme adayları çıkarılır ve her adayın tasarrufu ile riski birlikte sayılır. ### Kaynak Boyutlandırma Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/kaynak-boyutlandirma Aşırı sağlamanın fatura tarafı ölçülür: kurgu ağın on kaynağında p95 doluluk ortalaması %31,4'tür ve p95 üzerine %20 pay bırakan küçültme aylık 875 kurgu birimin 401'ini (%45,8) vaat eder. Tasarrufun 353 birimi (%88,0) kesinti gerektirir, yedi adayda geçmiş tepe yeni kademeyi aşar ve en kötü anda %168,4 eksik kalır; hem kesintisiz hem risksiz olan pay yalnızca 10 birimdir. Güvenlik payı %0'dan %100'e çıkarıldığında tasarruf 458'den 64 birime, yetmeyen saat 47'den 3'e iner. Hiçbir kullanım raporunda görünmeyen 147,2 birimlik boşta kaynak ise kesintisiz silinir ve tek başına küçültme tasarrufunun %37'sini verir. Önceki ders uyarıların beklenmedik artışları yakaladığını, beklenen harcamayı sorgulamadığını ölçtü: taban bütçeye yaklaşırken hiçbir uyarı tetiklenmez, çünkü ortada olay değil gereğinden büyük kurulmuş kaynaklar vardır. Örnek boyutlandırma M23/K02'de ölçüldü ve tekrarlanmaz. Bu dersin ekseni **fatura tarafıdır**: kullanım geçmişinden hangi kaynağın küçültülebileceği çıkarılır ve her adayın **tasarrufu ile riski aynı satırda** sayılır. #### Kullanım Geçmişi ve Boyut Merdiveni Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Kaynaklar, kademeler ve tutarlar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır, gerçek bir fiyat listesine karşılık gelmez. **BM19:** on kaynak ve beş tür vardır; her türün bir **boyut merdiveni** vardır, her kademe bir kapasite birimi ile bir aylık bedelden oluşur. **BM20:** kullanım geçmişi 30 gün × 24 saattir; günlük desen, hafta sonu düşüşü, gürültü ve seyrek tepelerden oluşur. **BM21:** küçültme adayı, p95 talebine bir **güvenlik payı** eklendikten sonra yeten en küçük kademedir. **BM22:** risk iki sayıyla ölçülür — yeni kademe geçmişte kaç saat yetmezdi ve **en kötü anda ne kadar eksik** kalırdı. **BM23:** kademe indirmenin kesinti gerektirip gerektirmediği türe bağlıdır. **BM24:** boşta kaynağın kullanım oranı tanımsızdır; hiçbir doluluk raporunda görünmez. Merdiven, geçmiş ve adaylar süreç içi bir **modeldir**; gerçek bir ölçüm kaydı yoktur. ```js // maliyet/kapasite.mjs — boyut merdiveni ve kullanim gecmisi modeli: gercek bir kayit yok. // Kademeler [kapasite birimi, aylik br] ciftidir; 30 gun x 24 saatlik gecmis bir uretecten // turer, tohum gorunurdur, para birimi kurgudur ve `br` diye anilir. Ornek boyutlandirma // M23/K02'de olculdu; burada olculen sey kademeyi indirmenin tasarrufu ve riskidir. export const TOHUM = 8814; export const GUN = 30, SAAT = GUN * 24; export const MERDIVEN = { "kiralanmis makine": [[1, 14], [2, 27], [4, 52], [8, 101], [16, 198]], "blok depo": [[100, 7], [250, 17], [500, 33], [1000, 64], [2000, 126]], "islev bellek": [[1, 3], [2, 6], [4, 11], [8, 21]], "ag gecidi": [[1, 22], [2, 41], [4, 79]], "kenar dugumu": [[1, 9], [2, 17], [4, 32]], }; // kademeyi indirmek kesinti gerektiriyor mu, gerekiyorsa neden export const KESINTI = { "kiralanmis makine": ["evet", "yeniden baslat"], "blok depo": ["evet", "veri tasima"], "islev bellek": ["hayir", "sonraki cagri"], "ag gecidi": ["hayir", "kademe gecisi"], "kenar dugumu": ["evet", "dugum degisimi"], }; // ad, tur, mevcut kademe indisi, ekip, taban talep, tepe carpani, tepe olasiligi export const KAYNAK = [ ["olcum-alici-1", "kiralanmis makine", 3, "sayac-okuma", 2.10, 2.1, 0.012], ["olcum-alici-2", "kiralanmis makine", 3, "sayac-okuma", 3.40, 1.6, 0.020], ["dogrulayici", "kiralanmis makine", 2, "dogrulama", 1.15, 2.4, 0.008], ["fatura-hazirla", "kiralanmis makine", 4, "faturalama", 4.20, 2.8, 0.006], ["rapor-motoru", "kiralanmis makine", 3, "raporlama", 1.05, 5.2, 0.004], ["ham-olcum-diski","blok depo", 3, "sayac-okuma", 340, 1.1, 0.010], ["arsiv-diski", "blok depo", 4, "raporlama", 610, 1.0, 0.000], ["olay-islevi", "islev bellek", 3, "dogrulama", 1.80, 2.0, 0.015], ["kuzey-gecidi", "ag gecidi", 2, "sayac-okuma", 1.30, 2.2, 0.011], ["saha-dugumu", "kenar dugumu", 2, "saha", 0.75, 2.6, 0.007], ]; // hicbir kullanim olcusunde gorunmeyen kalemler: kullanim orani tanimsizdir // ad, adet, birim aylik br, neden bosta, silmek kesinti gerektiriyor mu export const BOSTA = [ ["bagli olmayan blok depo", 4, 17, "makine silindi, depo kaldi", "hayir"], ["kullanilmayan sabit adres", 6, 4, "gecis bitti, adres birakilmadi", "hayir"], ["eski anlik goruntu", 23, 2.4, "saklama kurali yok", "hayir"], ]; const DESEN = [0.42, 0.38, 0.36, 0.35, 0.38, 0.48, 0.66, 0.84, 0.98, 1.06, 1.10, 1.12, 1.08, 1.09, 1.11, 1.07, 1.00, 0.92, 0.84, 0.76, 0.68, 0.60, 0.52, 0.46]; export const gecmis = (k) => { const [, , , , taban, tepe, p] = k; let s = (TOHUM + k[0].length * 7919) >>> 0; const r = () => { s = (Math.imul(s, 1664525) + 1013904223) >>> 0; return s / 4294967296; }; const v = []; for (let t = 0; t < SAAT; t++) { const hafta = (Math.floor(t / 24) % 7) >= 5 ? 0.74 : 1.0; let x = taban * DESEN[t % 24] * hafta * (0.92 + r() * 0.16); if (r() < p) x *= tepe; v.push(x); } return v; }; export const yuzdelik = (v, q) => { const s = [...v].sort((a, b) => a - b); return s[Math.min(s.length - 1, Math.floor(q * s.length))]; }; export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); ``` ```js // maliyet/olcek.mjs — kullanim gecmisinden kucultme adaylari cikarilir ve her adayin *tasarrufu // ile riski birlikte* sayilir: onerilen kademe gecmiste kac saat yetmezdi, en kotu anda ne // kadar eksik kalirdi. Kesinti gerektirenler ayrilir, bosta kaynak ayrica sayilir. import { KAYNAK, MERDIVEN, KESINTI, BOSTA, SAAT, TOHUM, gecmis, yuzdelik, topla } from "./kapasite.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); const G = KAYNAK.map(gecmis); const kap = (t, i) => MERDIVEN[t][i][0], brOf = (t, i) => MERDIVEN[t][i][1]; const T = topla(KAYNAK.map((k) => brOf(k[1], k[2]))); const BOS = topla(BOSTA.map(([, n, b]) => n * b)); console.log(`tohum ${TOHUM}: ${KAYNAK.length} kaynak, ${SAAT} saat gecmis, ` + `aylik ${T} br + bosta ${BOS.toFixed(1)} br (kurgu para birimi)`); console.log("\n1. kullanim gecmisi: mevcut kademe ne kadar dolu"); const A = [-17, -19, 10, 10, 9, 9, 10]; yaz(A, "kaynak", "tur", "kapasite", "aylik br", "p95", "tepe", "p95 dolu"); for (let i = 0; i < KAYNAK.length; i++) { const k = KAYNAK[i], c = kap(k[1], k[2]), v = G[i]; yaz(A, k[0], k[1], c, brOf(k[1], k[2]), yuzdelik(v, 0.95).toFixed(2), Math.max(...v).toFixed(2), `%${(100 * yuzdelik(v, 0.95) / c).toFixed(0)}`); } const dolu = KAYNAK.map((k, i) => yuzdelik(G[i], 0.95) / kap(k[1], k[2])); console.log(` p95 doluluk ortalamasi %${(100 * topla(dolu) / dolu.length).toFixed(1)}; ` + `%50'nin altinda ${dolu.filter((x) => x < 0.5).length} kaynak`); // pay: p95 uzerine eklenen guvenlik payi. Onerilen kademe = yeten en kucuk kademe. const aday = (pay) => KAYNAK.map((k, i) => { const [ad, tur, mev] = k, v = G[i], hedef = yuzdelik(v, 0.95) * (1 + pay); let yeni = mev; for (let j = 0; j < MERDIVEN[tur].length; j++) if (MERDIVEN[tur][j][0] >= hedef) { yeni = Math.min(mev, j); break; } const c = kap(tur, yeni); const yetmez = v.filter((x) => x > c).length; const eksik = Math.max(0, (Math.max(...v) - c) / c); return { ad, tur, mev, yeni, tasarruf: brOf(tur, mev) - brOf(tur, yeni), yetmez, eksik, inis: mev - yeni, kalan: yeni }; }); console.log("\n2. kucultme adaylari (p95 + %20 guvenlik payi): tasarruf ve risk birlikte"); const B = [-16, 9, 8, 7, 9, 11, 10, 22]; yaz(B, "kaynak", "kademe", "yeni", "inis", "tasarruf", "yetmez sa.", "en kotu", "kesinti"); const AD = aday(0.20); let tKes = 0, tKessiz = 0; for (const a of AD) { if (a.inis === 0) continue; const [kes, neden] = KESINTI[a.tur]; if (kes === "evet") tKes += a.tasarruf; else tKessiz += a.tasarruf; yaz(B, a.ad, kap(a.tur, a.mev), kap(a.tur, a.yeni), a.inis, a.tasarruf, a.yetmez, `%${(100 * a.eksik).toFixed(1)}`, `${kes} (${neden})`); } const inen = AD.filter((a) => a.inis > 0); const tt = topla(AD.map((a) => a.tasarruf)); console.log(` ${inen.length}/${KAYNAK.length} kaynak aday, tasarruf ${tt} br/ay ` + `(%${(100 * tt / T).toFixed(1)})`); console.log(` kesinti gerektiren ${tKes} br (%${(100 * tKes / tt).toFixed(1)}), ` + `kesintisiz ${tKessiz} br`); const riskli = AD.filter((a) => a.inis > 0 && a.yetmez > 0); console.log(` ${riskli.length} adayda gecmis tepe yeni kademeyi asiyor: toplam ` + `${topla(riskli.map((a) => a.yetmez))} saat, en kotu eksik ` + `%${(100 * Math.max(...AD.map((a) => a.eksik))).toFixed(1)}`); console.log(` merdivende kalan inis: ${topla(inen.map((a) => a.kalan))} kademe, ` + `${inen.filter((a) => a.kalan === 0).length} kaynak en alt kademede`); console.log("\n3. guvenlik payi taramasi: tasarruf ile yetmeyen saat birlikte hareket ediyor"); const C = [8, 8, 11, 9, 12, 12, 11]; yaz(C, "pay", "aday", "tasarruf", "pay %", "yetmez sa.", "saat payi", "en kotu"); for (const p of [0, 0.20, 0.35, 0.60, 1.00]) { const a = aday(p), i2 = a.filter((x) => x.inis > 0), s = topla(a.map((x) => x.tasarruf)); const y = topla(a.map((x) => x.yetmez)), e = Math.max(...a.map((x) => x.eksik)); yaz(C, `%${(100 * p).toFixed(0)}`, i2.length, s, `%${(100 * s / T).toFixed(1)}`, y, `%${(100 * y / (SAAT * KAYNAK.length)).toFixed(2)}`, `%${(100 * e).toFixed(1)}`); } console.log(` yetmeyen saat butun taramada ${SAAT} x ${KAYNAK.length} saatin %1'inin`); console.log(` altinda kalir: belirleyici olan sayi degil, en kotu andaki eksiktir`); console.log("\n4. bosta kaynak: hicbir kullanim orani raporunda gorunmez"); const D = [-26, 6, 10, 11, 32, 8]; yaz(D, "kalem", "adet", "birim br", "aylik br", "neden bosta", "kesinti"); for (const [ad, n, b, neden, kes] of BOSTA) yaz(D, ad, n, b, (n * b).toFixed(1), neden, kes); yaz(D, "toplam", topla(BOSTA.map((x) => x[1])), "-", BOS.toFixed(1), "-", "hayir"); console.log(` bosta ${BOS.toFixed(1)} br/ay, kullanilan faturanin ` + `%${(100 * BOS / T).toFixed(1)}'i; tamami kesintisiz silinir`); console.log(` ve ${tt} br'lik kucultme tasarrufunun ` + `%${(100 * BOS / tt).toFixed(0)}'ini tek basina verir`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\ndort tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` tohum 8814: 10 kaynak, 720 saat gecmis, aylik 875 br + bosta 147.2 br (kurgu para birimi) 1. kullanim gecmisi: mevcut kademe ne kadar dolu kaynak tur kapasite aylik br p95 tepe p95 dolu olcum-alici-1 kiralanmis makine 8 101 2.42 5.13 %30 olcum-alici-2 kiralanmis makine 8 101 3.92 6.33 %49 dogrulayici kiralanmis makine 4 52 1.31 3.15 %33 fatura-hazirla kiralanmis makine 16 198 4.78 13.85 %30 rapor-motoru kiralanmis makine 8 101 1.19 5.37 %15 ham-olcum-diski blok depo 1000 64 387.62 438.71 %39 arsiv-diski blok depo 2000 126 694.29 737.55 %35 olay-islevi islev bellek 8 21 2.06 4.11 %26 kuzey-gecidi ag gecidi 4 79 1.48 2.81 %37 saha-dugumu kenar dugumu 4 32 0.86 2.23 %21 p95 doluluk ortalamasi %31.4; %50'nin altinda 10 kaynak 2. kucultme adaylari (p95 + %20 guvenlik payi): tasarruf ve risk birlikte kaynak kademe yeni inis tasarruf yetmez sa. en kotu kesinti olcum-alici-1 8 4 1 49 6 %28.3 evet (yeniden baslat) dogrulayici 4 2 1 25 3 %57.5 evet (yeniden baslat) fatura-hazirla 16 8 1 97 5 %73.1 evet (yeniden baslat) rapor-motoru 8 2 2 74 2 %168.4 evet (yeniden baslat) ham-olcum-diski 1000 500 1 31 0 %0.0 evet (veri tasima) arsiv-diski 2000 1000 1 62 0 %0.0 evet (veri tasima) olay-islevi 8 4 1 10 1 %2.7 hayir (sonraki cagri) kuzey-gecidi 4 2 1 38 1 %40.6 hayir (kademe gecisi) saha-dugumu 4 2 1 15 2 %11.3 evet (dugum degisimi) 9/10 kaynak aday, tasarruf 401 br/ay (%45.8) kesinti gerektiren 353 br (%88.0), kesintisiz 48 br 7 adayda gecmis tepe yeni kademeyi asiyor: toplam 20 saat, en kotu eksik %168.4 merdivende kalan inis: 16 kademe, 0 kaynak en alt kademede 3. guvenlik payi taramasi: tasarruf ile yetmeyen saat birlikte hareket ediyor pay aday tasarruf pay % yetmez sa. saat payi en kotu %0 10 458 %52.3 47 %0.65 %168.4 %20 9 401 %45.8 20 %0.28 %168.4 %35 8 370 %42.3 20 %0.28 %168.4 %60 5 245 %28.0 16 %0.22 %168.4 %100 2 64 %7.3 3 %0.04 %34.2 yetmeyen saat butun taramada 720 x 10 saatin %1'inin altinda kalir: belirleyici olan sayi degil, en kotu andaki eksiktir 4. bosta kaynak: hicbir kullanim orani raporunda gorunmez kalem adet birim br aylik br neden bosta kesinti bagli olmayan blok depo 4 17 68.0 makine silindi, depo kaldi hayir kullanilmayan sabit adres 6 4 24.0 gecis bitti, adres birakilmadi hayir eski anlik goruntu 23 2.4 55.2 saklama kurali yok hayir toplam 33 - 147.2 - hayir bosta 147.2 br/ay, kullanilan faturanin %16.8'i; tamami kesintisiz silinir ve 401 br'lik kucultme tasarrufunun %37'ini tek basina verir dort tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Doluluk Düşük, Tasarruf Büyük Görünüyor Birinci tablo on kaynağın p95 talebini mevcut kapasiteye böler. Ortalama doluluk **%31,4** ve **on kaynağın onu da** yarının altındadır. En uçtaki rapor motoru sekiz birimlik kademede oturur, p95 talebi 1,19'dur — kapasitenin %15'i. İkinci tablo bunu paraya çevirir. p95 üzerine %20 güvenlik payı bırakıldığında **dokuz kaynak aday** olur ve aylık 875 birimlik faturadan **401 birim** düşer: **%45,8**. Tek istisna ölçüm alıcı 2'dir: p95'i kapasitesinin yarısını doldurur ve bir alt kademe yetmez. Aynı satırın sağındaki iki sütun bu sayıyı değiştirir. #### Tasarrufun Yanında Duran İki Sayı Birinci sütun **riski** sayar: yeni kademe geçmişte kaç saat yetmezdi. Yedi adayda bu sayı sıfırdan büyüktür, toplamı 20 saattir — 7.200 saatlik geçmişin binde üçü. İkinci sayı bunu önemsiz olmaktan çıkarır. **En kötü anda eksik kalan kapasite** rapor motorunda **%168,4'tür**: iki birimlik yeni kademe, 5,37 birimlik tepenin karşısında yarıdan fazla açık verir. Fatura hazırlama %73,1, doğrulayıcı %57,5 eksik kalır. Tepe anında hizmet kuyruğa girer ya da reddedilir; ölçünün "iki saat" demesi bunu hafifletmez. İkinci sütun **kesintiyi** kalem kalem yazar. Makine kademesi yeniden başlatma, blok depo veri taşıma, kenar düğümü düğüm değişimi ister; kesintisiz inen yalnız işlev belleği ve ağ geçididir. Tasarrufun **353 birimi (%88,0)** kesinti gerektirir, kesintisiz olan **48 birimdir**. İki sütun birlikte okunduğunda tablo daralır. Kesintisiz 48 birimin 38'i ağ geçididir ve o adayın en kötü eksiği **%40,6'dır**. Geriye hem kesintisiz hem kayda değer açık vermeyen tek kalem kalır: olay işlevi, **10 birim** — 401 birimlik vaadin bedelsiz kısmı **%2,5**. Diskler tersini gösterir: iki disk adayının riski tam olarak sıfırdır, ama 93 birimlik tasarrufu veri taşıma kesintisi ister. #### Güvenlik Payı Neyi Satın Alıyor Üçüncü tablo payı tarar. Pay sıfırken tasarruf 458 birim (%52,3), yetmeyen saat 47'dir. Pay %20'de yetmeyen saat 20'ye iner ve tasarruf yalnız 57 birim kaybeder: eğrinin en verimli yeri burasıdır. Pay %60'ta tasarruf 245 birime düşer, yetmeyen saat ancak 16'ya iner — 156 birim ödenip 4 saat kazanılır. En kötü eksik ise **%100 paya kadar hiç değişmez** (%168,4), çünkü pay p95'e eklenir, tepeye değil. Seyrek ve büyük tepesi olan kaynağın riski güvenlik payıyla satın alınamaz. #### Hiç Dokunulmayan Kalem Dördüncü tablo doluluk raporunun hiç göstermediği kalemi sayar. Bağlı olmayan dört blok depo, kullanılmayan altı sabit adres ve saklama kuralı olmayan yirmi üç eski anlık görüntü aylık **147,2 birim** tutar — kullanılan faturanın **%16,8'i**. Aday listesine hiç girmezler: kullanım oranları tanımsızdır, bölünecek bir talep yoktur. Karşılaştırma dersin sonucudur: 147,2 birimin tamamı **kesintisiz** silinir ve tepe riski taşımaz, küçültmenin bedelsiz payı ise 10 birimdir. Boşta kaynak, küçültme tasarrufunun **%37'sini** tek başına verir. #### Özet - On kaynağın **onu da** p95'te yarının altında doludur (ortalama %31,4, en düşüğü %15); p95 + %20 payla dokuz kaynak aday olur ve aylık 875 birimin **401'i (%45,8)** tasarruf görünür. - Tasarrufun **353 birimi (%88,0) kesinti gerektirir**; kesintisiz 48 birimin 38'i en kötü anda %40,6 açık veren bir adaydır. Hem kesintisiz hem risksiz pay **10 birim, tasarrufun %2,5'idir**. Risk ve kesinti bağımsızdır: iki disk adayı hiç yetmezlik üretmez ama veri taşıma ister. - Güvenlik payı yetmeyen saati satın alır, **en kötü eksiği satın alamaz**: pay %0'dan %100'e çıkarken tasarruf 458'den 64 birime iner ama en kötü eksik %168,4'te kalır — pay p95'e eklenir, tepeye değil. - Boşta kaynak **147,2 birim (%16,8)** tutar ve hiçbir doluluk raporunda görünmez; kesintisiz silinir, küçültme tasarrufunun %37'sini tek başına verir. #### Sonraki Adım Bu dersin bütün sayıları aşağı yönlüdür: neyin küçültülebileceği, neyin silinebileceği. Büyüme yönünde de bir sayı vardır ve faturada hiç görünmez. Sıradaki ders ölçek planını bir sınır tablosuna uygular: hangi sınıra kaç birim kaldığı ve hangi sınırın önce dolduğu çıkarılır. ### Kota ve Servis Sınırları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/kota-ve-servis-sinirlari Ölçek planı kurgu bir sınır tablosuna uygulanır: sekiz sınırın ortalama doluluğu %66,5, altısı beş ekip tarafından paylaşılır ve ikisi hiç artırılamaz. Büyüme planı işletildiğinde ilk dolan sınır en dolu olan değil, en hızlı sürücüye bağlı olandır — 3,1. ayda ad çözümleme, 4,3. ayda işlev eş zamanlılığı; on iki ayın sonunda sekiz sınırın yedisi aşılır. İstek büyümesi %2'den %25'e tarandığında önce dolan sınırın kimliği değişir. Sınıra çarpmanın bedeli davranışa ve artırma süresine bağlıdır: toplam 2.195 kurgu birim ve 116 sınır-gün, bunun %51,7'si tek bir sessiz kısma sınırından gelir. Önceki ders aşağı yönü ölçtü: neyin küçültülebileceği, neyin silinebileceği. Yukarı yönde de bir sayı vardır ve faturada hiç görünmez. Kiralanan katmanın her kalemi bir tavanla gelir; o tavan ödenen tutarla değil, sağlayıcının koyduğu **kotayla** belirlenir. Kota mekaniğinin kendisi M22/K03'te ölçüldü ve burada tekrarlanmaz. Bu dersin sorusu ölçek planına aittir: **hangi sınıra kaç birim kaldı**, büyüme sürdüğünde hangisi önce dolar ve dolduğunda ne olur. #### Sınır Tablosu ve Büyüme Planı Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Sınırlar, büyüme oranları ve tutarlar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır, gerçek bir fiyat listesine karşılık gelmez. **BM25:** sekiz sınır vardır; her sınırın bir **kapsamı** (hesap, bölge, ağ, bölme) ve onu tüketen bir **sürücüsü** vardır. **BM26:** kapsam, sınırın kaç ekip tarafından paylaşıldığını belirler. **BM27:** büyüme planı sürücü bazındadır; her sürücünün aylık büyüme oranı ayrıdır. **BM28:** her sınırın artırılabilir bir tavanı ve artırma isteğinin bir süresi vardır; tavan sınıra eşitse sınır **artırılamaz**. **BM29:** sınıra çarpmanın davranışı dört türdür — oluşturma reddi, istek reddi, kuyruk, sessiz kısma — ve **fark etme günü davranışa bağlıdır**. **BM30:** sınır doluyken günlük bir kayıp oluşur; artırılamayan sınırda kayıp otuz gün, yani plan değişene kadar sürer. Sınır tablosu ve büyüme planı süreç içi bir **modeldir**; gerçek bir sınır listesi yoktur. ```js // maliyet/sinir.mjs — kota ve servis siniri tablosu modeli: gercek bir sinir listesi yok. Her // satir bir sinir, onu tuketen bir *surucu* ve sinira carpildiginda ne oldugu ile birlikte // tutulur. Kota mekanigi M22/K03'te olculdu; burada olculen sey buyume planinin bu tabloya // uygulanmasidir. Para birimi kurgudur ve `br` diye anilir. // ad, kapsam, surucu, mevcut kullanim, sinir, artirilabilir tavan, artirma gunu, davranis, // sinir doluyken gunluk kayip (br) export const SINIR = [ ["bolge basina makine cekirdegi", "bolge", "sayac", 412, 640, 2000, 6, "olusturma reddi", 34], ["saniyede nesne yazma istegi", "bolme", "istek", 1850, 3500, 12000, 4, "istek reddi", 61], ["islev es zamanli calisma", "hesap", "istek", 640, 1000, 4000, 3, "kuyruk", 18], ["saniyede ad cozumleme", "ag", "istek", 7200, 10000, 10000, 0, "sessiz kisma", 27], ["hesap basina sabit adres", "hesap", "kenar", 34, 50, 200, 5, "olusturma reddi", 9], ["hesap basina sanal ag", "hesap", "ortam", 9, 12, 40, 7, "olusturma reddi", 4], ["bolme basina saklama kurali", "bolme", "veri", 62, 100, 100, 0, "olusturma reddi", 6], ["kural kumesi basina kural", "ag", "hizmet", 148, 200, 400, 9, "olusturma reddi", 12], ]; // buyume plani: her surucunun aylik buyume orani (kurgu) export const BUYUME = { sayac: 0.06, istek: 0.11, veri: 0.09, kenar: 0.05, ortam: 0.02, hizmet: 0.04 }; // kapsam sinirin kac ekip tarafindan paylasildigini belirler: hesap, bolge ve ag kapsamli bir // sinirda bir ekibin buyumesi otekilerin basligini tuketir export const PAYLASAN = { hesap: 5, bolge: 5, ag: 5, bolme: 1 }; // sinira carpmanin davranisi: fark etme gunu ve neden o kadar surdugu export const DAVRANIS = { "olusturma reddi": [1, "istek aninda hata doner"], "istek reddi": [1, "cagiran hatayi gorur"], "kuyruk": [4, "gecikme olarak sizar"], "sessiz kisma": [12, "hicbir hata uretmez"], }; export const dolmaAyi = (kullanim, sinir, g) => g <= 0 ? Infinity : Math.log(sinir / kullanim) / Math.log(1 + g); export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); ``` ```js // maliyet/plan.mjs — buyume plani sinir tablosuna uygulanir: her sinira kac birim kaldigi, // hangi sinirin once doldugu, istek buyumesi tarandiginda sirdinin degisip degismedigi ve // sinira carpmanin gunluk bedeli. Sayilar yalniz modelden turer. import { SINIR, BUYUME, PAYLASAN, DAVRANIS, dolmaAyi, topla } from "./sinir.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); console.log(`${SINIR.length} sinir, ${Object.keys(BUYUME).length} surucu ` + `(kurgu sinir tablosu ve kurgu buyume plani)`); console.log("\n1. hangi sinira kac birim kaldi"); const A = [-30, -7, 7, 10, 9, 9, 10, 9]; yaz(A, "sinir", "kapsam", "ekip", "kullanim", "sinir", "kalan", "doluluk", "surucu"); for (const [ad, kap, sur, kul, sin] of SINIR) yaz(A, ad, kap, PAYLASAN[kap], kul, sin, sin - kul, `%${(100 * kul / sin).toFixed(1)}`, sur); const dolulukOrt = topla(SINIR.map(([, , , k, s]) => k / s)) / SINIR.length; const paylasilan = SINIR.filter(([, kap]) => PAYLASAN[kap] > 1); console.log(` ortalama doluluk %${(100 * dolulukOrt).toFixed(1)}; en dolu ` + `%${(100 * Math.max(...SINIR.map(([, , , k, s]) => k / s))).toFixed(1)}`); console.log(` ${paylasilan.length}/${SINIR.length} sinir bes ekip tarafindan paylasilir: ` + `bir ekibin buyumesi otekinin basligini tuketir`); const sabit = SINIR.filter(([, , , , s, tavan]) => tavan <= s); console.log(` ${sabit.length} sinir artirilamaz (tavan = sinir): ` + sabit.map((x) => x[0]).join(", ")); console.log("\n2. buyume plani uygulaninca: hangi sinir once doluyor"); const B = [-30, 9, 10, 11, 11, 11]; yaz(B, "sinir", "buyume", "dolma ayi", "12. ay", "tavan kati", "artirma"); const sira = SINIR.map((x) => [x, dolmaAyi(x[3], x[4], BUYUME[x[2]])]) .sort((a, b) => a[1] - b[1]); for (const [[ad, kap, sur, kul, sin, tavan, gun], n] of sira) { const on = kul * Math.pow(1 + BUYUME[sur], 12); yaz(B, ad, `%${(100 * BUYUME[sur]).toFixed(0)}`, n === Infinity ? "-" : n.toFixed(1), `%${(100 * on / sin).toFixed(0)}`, (tavan / sin).toFixed(2) + "x", tavan <= sin ? "yok" : `${gun} gun`); } const on12 = SINIR.filter(([, , sur, kul, sin]) => kul * Math.pow(1 + BUYUME[sur], 12) > sin); console.log(` ilk dolan: ${sira[0][0][0]} (${sira[0][1].toFixed(1)}. ay); ` + `ikinci ${sira[1][0][0]} (${sira[1][1].toFixed(1)}. ay)`); console.log(` ilk dolan en dolu sinir degil: en dolu olan ` + `${SINIR.reduce((a, b) => (a[3] / a[4] >= b[3] / b[4] ? a : b))[0]}`); console.log(` 12 ay sonunda ${on12.length}/${SINIR.length} sinir asilir`); console.log("\n3. istek buyumesi taraniyor: ilk dolan sinir degisiyor mu"); const C = [7, 32, 7, 32, 7]; yaz(C, "istek", "ilk dolan", "ay", "ikinci dolan", "ay"); for (const g of [0.02, 0.05, 0.08, 0.11, 0.16, 0.25]) { const b = { ...BUYUME, istek: g }; const s = SINIR.map((x) => [x, dolmaAyi(x[3], x[4], b[x[2]])]).sort((a, b2) => a[1] - b2[1]); yaz(C, `%${(100 * g).toFixed(0)}`, s[0][0][0], s[0][1].toFixed(1), s[1][0][0], s[1][1].toFixed(1)); } console.log(` istek surucusu uc sinira baglidir; hizi degistiginde sadece tarih degil,`); console.log(` once dolan sinirin *kimligi* de degisir`); console.log("\n4. sinira carpinca ne oluyor ve artirilana kadar ne kaybediliyor"); const D = [-30, -17, 9, 10, 8, 11]; yaz(D, "sinir", "davranis", "fark etme", "artirma", "gun", "kayip br"); let tKayip = 0, tGun = 0; for (const [ad, , , , sin, tavan, gun, dav, gk] of SINIR) { const [fark] = DAVRANIS[dav]; const sure = tavan <= sin ? fark + 30 : fark + gun; // artirilamiyorsa kayip surer tKayip += gk * sure; tGun += sure; yaz(D, ad, dav, fark, tavan <= sin ? "yok" : gun, sure, (gk * sure).toFixed(0)); } console.log(` toplam ${tKayip.toFixed(0)} br kayip, ${tGun} sinir-gun; ` + `ortalama ${(tGun / SINIR.length).toFixed(1)} gun/sinir`); const sessiz = SINIR.filter((x) => x[7] === "sessiz kisma"); const hemen = SINIR.filter((x) => DAVRANIS[x[7]][0] === 1); console.log(` fark etme gunu davranisa bagli: ${hemen.length} sinir ayni gun gorulur, ` + `sessiz kisma ${DAVRANIS["sessiz kisma"][0]}. gunde`); const sk = topla(sessiz.map((x) => x[8] * (12 + 30))); console.log(` sessiz kismanin kaybi ${sk.toFixed(0)} br, toplamin ` + `%${(100 * sk / tKayip).toFixed(1)}'i; sinir artirilamaz, plan degistirilir`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\ndort tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` 8 sinir, 6 surucu (kurgu sinir tablosu ve kurgu buyume plani) 1. hangi sinira kac birim kaldi sinir kapsam ekip kullanim sinir kalan doluluk surucu bolge basina makine cekirdegi bolge 5 412 640 228 %64.4 sayac saniyede nesne yazma istegi bolme 1 1850 3500 1650 %52.9 istek islev es zamanli calisma hesap 5 640 1000 360 %64.0 istek saniyede ad cozumleme ag 5 7200 10000 2800 %72.0 istek hesap basina sabit adres hesap 5 34 50 16 %68.0 kenar hesap basina sanal ag hesap 5 9 12 3 %75.0 ortam bolme basina saklama kurali bolme 1 62 100 38 %62.0 veri kural kumesi basina kural ag 5 148 200 52 %74.0 hizmet ortalama doluluk %66.5; en dolu %75.0 6/8 sinir bes ekip tarafindan paylasilir: bir ekibin buyumesi otekinin basligini tuketir 2 sinir artirilamaz (tavan = sinir): saniyede ad cozumleme, bolme basina saklama kurali 2. buyume plani uygulaninca: hangi sinir once doluyor sinir buyume dolma ayi 12. ay tavan kati artirma saniyede ad cozumleme %11 3.1 %252 1.00x yok islev es zamanli calisma %11 4.3 %224 4.00x 3 gun bolme basina saklama kurali %9 5.5 %174 1.00x yok saniyede nesne yazma istegi %11 6.1 %185 3.43x 4 gun bolge basina makine cekirdegi %6 7.6 %130 3.13x 6 gun kural kumesi basina kural %4 7.7 %118 2.00x 9 gun hesap basina sabit adres %5 7.9 %122 4.00x 5 gun hesap basina sanal ag %2 14.5 %95 3.33x 7 gun ilk dolan: saniyede ad cozumleme (3.1. ay); ikinci islev es zamanli calisma (4.3. ay) ilk dolan en dolu sinir degil: en dolu olan hesap basina sanal ag 12 ay sonunda 7/8 sinir asilir 3. istek buyumesi taraniyor: ilk dolan sinir degisiyor mu istek ilk dolan ay ikinci dolan ay %2 bolme basina saklama kurali 5.5 bolge basina makine cekirdegi 7.6 %5 bolme basina saklama kurali 5.5 saniyede ad cozumleme 6.7 %8 saniyede ad cozumleme 4.3 bolme basina saklama kurali 5.5 %11 saniyede ad cozumleme 3.1 islev es zamanli calisma 4.3 %16 saniyede ad cozumleme 2.2 islev es zamanli calisma 3.0 %25 saniyede ad cozumleme 1.5 islev es zamanli calisma 2.0 istek surucusu uc sinira baglidir; hizi degistiginde sadece tarih degil, once dolan sinirin *kimligi* de degisir 4. sinira carpinca ne oluyor ve artirilana kadar ne kaybediliyor sinir davranis fark etme artirma gun kayip br bolge basina makine cekirdegi olusturma reddi 1 6 7 238 saniyede nesne yazma istegi istek reddi 1 4 5 305 islev es zamanli calisma kuyruk 4 3 7 126 saniyede ad cozumleme sessiz kisma 12 yok 42 1134 hesap basina sabit adres olusturma reddi 1 5 6 54 hesap basina sanal ag olusturma reddi 1 7 8 32 bolme basina saklama kurali olusturma reddi 1 yok 31 186 kural kumesi basina kural olusturma reddi 1 9 10 120 toplam 2195 br kayip, 116 sinir-gun; ortalama 14.5 gun/sinir fark etme gunu davranisa bagli: 6 sinir ayni gun gorulur, sessiz kisma 12. gunde sessiz kismanin kaybi 1134 br, toplamin %51.7'i; sinir artirilamaz, plan degistirilir dort tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Kalan Başlık Kimin Birinci tablo sekiz sınırın kalanını sayar. Ortalama doluluk **%66,5**, en dolusu hesap başına sanal ağ (%75,0) ve orada kalan **üç birimdir** — üç ortam yerine dört ortam kurmak isteyen bir ekip bu üç birimi harcar. Kalanın kime ait olduğu kapsamda yazılıdır. **Sekiz sınırın altısı** hesap, bölge ya da ağ kapsamlıdır ve beş ekip tarafından paylaşılır. Bir ekip yeni bir sabit adres aldığında ötekilerin kalanı azalır; kimse kimsenin kotasını görmez. Yalnız iki sınır bölme kapsamlıdır ve tek ekibe aittir. Bu, önceki derslerin dağıtım sorusunun tersidir: orada maliyet ekiplere bölünemiyordu, burada **sınır zaten bölünmemiştir** ve ilk gelen tüketir. İki sınırın tavanı kendi değerine eşittir: saniyede ad çözümleme ve bölme başına saklama kuralı **artırılamaz**. Bunlar için "kaç birim kaldı" sorusunun tek anlamı vardır, çünkü sayının büyümesinin bir yolu yoktur. #### Önce Dolan Sınır En Dolu Sınır Değil İkinci tablo büyüme planını işletir. Sıra doluluğa göre değil, **doluluk ile büyüme hızının birleşimine** göre çıkar. İlk dolan saniyede ad çözümlemedir: %72,0 doluluk ama %11 aylık büyüme, **3,1. ay**. İkincisi işlev eş zamanlı çalışmadır (%64,0 doluluk, %11 büyüme, 4,3. ay). En dolu sınır olan hesap başına sanal ağ **14,5. aya** kadar dolmaz, çünkü onu tüketen ortam sayısı ayda %2 büyür. Doluluk yüzdesine göre sıralanmış bir kota raporu bu ağda tam ters bir öncelik listesi üretir. On iki ayın sonunda **sekiz sınırın yedisi** aşılır. Aşımın büyüklüğü de farklıdır: ad çözümleme sınırın **%252'sine**, işlev eş zamanlılığı %224'üne çıkar. Tavan katı sütunu bunun karşılığını verir — işlev eş zamanlılığı dört katına çıkarılabilir ve on iki ayı taşır, ad çözümleme çıkarılamaz. #### Büyüme Hızı Sınırın Kimliğini Değiştiriyor Üçüncü tablo tek bir sürücüyü tarar. İstek hızı üç sınıra birden bağlıdır, dolayısıyla planın en belirsiz değişkenidir. %2 ve %5'te ilk dolan sınır **bölme başına saklama kuralıdır** (5,5. ay) ve istekle hiç ilgisi yoktur; veri hacmi tüketir. %8'den itibaren ilk sıraya ad çözümleme geçer ve %25'te 1,5. aya iner. Değişen yalnız tarih değil, **sınırın kimliğidir**: yavaş büyümede hazırlanılacak sınır saklama kuralı, hızlı büyümede ad çözümlemedir ve ikisinin hazırlığı ortak değildir — biri saklama politikası, öteki mimari değişiklik ister. Büyüme hızı tahmini bir sayıdır. Bu tablonun söylediği şey, tahminin yanlış olmasının maliyetinin **yanlış tarihe hazırlanmak değil, yanlış sınıra hazırlanmak** olduğudur. #### Çarpmanın Davranışı ve Artırmanın Süresi Dördüncü tablo sınır dolduktan sonrasını sayar. Fark etme günü davranışa bağlıdır: oluşturma reddi ve istek reddi çağıranın gördüğü bir hata üretir ve **aynı gün** fark edilir; kuyruk gecikme olarak sızar (4 gün); sessiz kısma hiçbir hata üretmez ve **12 gün** sürer. Artırma isteğinin süresi bunun üstüne eklenir: 3 ile 9 gün arasında. Toplam **116 sınır-gün** ve **2.195 birim** kayıp çıkar; sınır başına ortalama 14,5 gün. Nesne yazma isteği en hızlı kapanan olaydır (5 gün, 305 birim) çünkü hem hemen görülür hem dört günde artırılır. Sayının **%51,7'si tek bir satırdan** gelir: saniyede ad çözümleme. Sessiz kısma 12 gün fark edilmez ve sınır artırılamadığı için kayıp bir istekle kesilmez; 42 gün sürer ve **1.134 birim** tutar. Artırılamayan bir sınırda "artırma süresi" diye bir sayı yoktur, yerine **plan değiştirme süresi** vardır ve o süre bu tabloda ölçülmez. #### Özet - Sekiz sınırın ortalama doluluğu **%66,5**; en dolusunda kalan üç birimdir. **Altısı beş ekip tarafından paylaşılır**: sınır bölünmemiştir ve kalanı ilk büyüyen tüketir. - İki sınır hiç artırılamaz (tavan = sınır); onlar için kalan sayısı tek anlamlıdır. - **Önce dolan sınır en dolu sınır değildir**: ilk dolan %72,0 dolulukta ama %11 büyüyen ad çözümlemedir (3,1. ay); %75,0 ile en dolu olan sınır %2 büyüdüğü için 14,5. aya kadar dolmaz. - On iki ayın sonunda sekiz sınırın **yedisi** aşılır; ad çözümleme sınırının %252'sine çıkar. - İstek büyümesi %2'den %25'e tarandığında önce dolan sınırın **kimliği değişir** — saklama kuralından ad çözümlemeye. Tahminin yanlışlığı yanlış tarihe değil, **yanlış sınıra** hazırlanmak demektir. - Çarpmanın bedeli davranış ile artırma süresinin toplamıdır: 116 sınır-gün, 2.195 birim. Bunun **%51,7'si** tek bir sessiz kısma sınırından gelir — 12 gün fark edilmez, artırılamaz, 42 gün sürer ve 1.134 birim tutar. #### Sonraki Adım Bu dersin her satırında aynı şey duruyor: sınırın değerini de, artırılıp artırılamayacağını da, artırmanın kaç gün süreceğini de kiralanan taraf belirliyor. Artırılamayan iki sınırda tek çıkış yolu planı değiştirmektir ve o değişiklik ağın kendi kararı olmaktan çıkmıştır. Sıradaki ders bu bağımlılığın toplamını okur: kaç kalem taşınabilir, taşınamayanın yerine ne konur ve taşımanın faturası ne tutar. ### Satıcı Bağımlılığı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/bulut-yonetisimi/satici-bagimliligi Kiralanan on iki kalem taşınabilirlik derecesine ayrılır ve fatura ağırlığının taşınabilirliği hiç ölçmediği çıkar: aylık faturanın %48,3'ü kolay taşınır iki kalemden, %9,6'sı hiç taşınamayan üç kalemden gelir. Çıkış faturası 879 kurgu birimdir ve %52'si bayt değil istek ücretidir; yine de toplam taşıma bedelinin yalnız %9,1'i, gerisi 257 kişi-günlük iş yüküdür. Bağımlılığı azaltmanın üç yolu hazırlık, taşıma ve kaybettiği yetenekle ölçülür: en düşük başabaş noktası %48,9'dur ve bir yolun başabaşı %466'dır — taşıma kesin olsa bile ödemez. Önceki ders sınırları ölçek planına kattı ve her satırda aynı şey durdu: sınırın değerini de artırılıp artırılamayacağını da kiralanan taraf belirliyor. Bu dersin sorusu o cümlenin sonundadır — **başka bir yere gitmek** ne kadar mümkün ve ne tutar. #### Kalemler, Dereceler ve Çıkış Faturası Örnek kurgu **bölgesel ölçüm ağı**dır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Kalemler ve tutarlar kurgudur; **para birimi de kurgudur** ve `br` diye anılır. **BM31:** on iki kalem dört **taşınabilirlik derecesine** ayrılır — standart arayüzle taşınan, uyarlamayla taşınan, yeniden yazım gerektiren, taşınamayan. **BM32:** her kalemin bir taşıma iş yükü vardır; taşınamaz kalemlerde bu sayı **yerine kurulacak şeyin** iş yüküdür. **BM33:** her kalem sağlayıcıya özgü bir yetenek kümesi kullanır ve hazırlık bunların bir kısmını kaybettirir. **BM34:** çıkış ücreti bir kereliktir ve iki parçadan oluşur — bayt ve istek. **BM35:** ufuk 36 aydır; hazırlık bu süre boyunca, taşıma yalnız taşıma olursa ödenir. Kalemler ve yollar süreç içi bir **modeldir**. ```js // maliyet/tasinabilirlik.mjs — kiralanan kalemlerin tasinabilirlik modeli: gercek bir envanter // yok. Her kalem bir *tasinabilirlik derecesine*, bir tasima is yukune ve saglayiciya ozgu // yetenek sayisina baglidir. Para birimi kurgudur ve `br` diye anilir; birim fiyatlar bu // konunun ilk dersindeki kurgu listeden alinmistir. export const KISI_GUN = 34; // bir kisi-gunun kurgu bedeli (br) export const CIKIS_GB = 0.082, OKUMA = 0.36; // GB basina cikis, milyon istek basina okuma export const UFUK = 36; // degerlendirme ufku (ay) // ad, derece, is yuku (kisi-gun), aylik br, GB, nesne (milyon), ozel yetenek, yerine ne konur export const KALEM = [ ["ham olcum deposu", "standart arayuz", 4, 6.5, 308.6, 1244.16, 0, "-"], ["kiralanmis makine", "standart arayuz", 6, 535.7, 0, 0, 0, "-"], ["anlik goruntu", "uyarlama", 9, 102.7, 2140, 0.4, 2, "-"], ["kayit deposu", "uyarlama", 7, 23.1, 1360, 8, 1, "-"], ["ozel baglanti", "uyarlama", 9, 46.0, 0, 0, 3, "-"], ["yonetilen dizi depo", "uyarlama", 18, 196.0, 640, 3, 4, "-"], ["olay kuyrugu", "yeniden yazim", 22, 58.0, 90, 6, 5, "-"], ["islev calistirma", "yeniden yazim", 34, 47.2, 0, 0, 6, "-"], ["kimlik ve politika", "yeniden yazim", 41, 0, 0, 0, 7, "-"], ["anahtar yonetimi", "tasinamaz", 38, 34.0, 0, 0, 3, "kendi anahtar deposu"], ["denetim kaydi hatti", "tasinamaz", 24, 23.1, 620, 5, 2, "kendi kayit hatti"], ["tehdit tespiti", "tasinamaz", 45, 51.0, 0, 0, 4, "kural yazimi ve bakim"], ]; export const DERECE = ["standart arayuz", "uyarlama", "yeniden yazim", "tasinamaz"]; // bagimliligi azaltmanin yollari. Carpanlar dort dereceye sirayla uygulanir: hazirlik // yapilmisken tasima is yukunun ne kadari kalir. Cikis carpani veri karsi tarafta duruyorsa // duser. ad, bir kerelik kisi-gun, aylik kisi-gun, aylik ek br, carpanlar, cikis, yetenek kaybi export const YOL = [ ["hicbir sey", 0, 0.0, 0.0, [1.00, 1.00, 1.00, 1.00], 1.00, 0.00], ["soyutlama", 25, 0.6, 0.0, [1.00, 0.25, 0.35, 1.00], 1.00, 0.45], ["iki saglayici", 45, 0.0, 512.3, [0.00, 0.00, 0.50, 1.00], 0.05, 0.75], ["ortak ozellik", 0, 3.2, 0.0, [0.60, 0.30, 0.35, 0.00], 1.00, 0.85], ]; export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0); export const kova = (d) => KALEM.filter((k) => k[1] === d); ``` ```js // maliyet/cikis.mjs — kalemler tasinabilirlik derecesine ayrilir, cikis faturasi toplanir ve // bagimliligi azaltmanin uc yolu hazirlik, tasima ve *kaybettigi yetenek* ile olculur; tasima // olasiligi taranarak her yolun basabas noktasi cikarilir. Sayilar yalniz modelden turer. import { KALEM, DERECE, YOL, KISI_GUN, CIKIS_GB, OKUMA, UFUK, topla, kova } from "./tasinabilirlik.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const t0 = process.hrtime.bigint(); const AYLIK = topla(KALEM.map((k) => k[3])), IS = topla(KALEM.map((k) => k[2])); const GB = topla(KALEM.map((k) => k[4])), NES = topla(KALEM.map((k) => k[5])); const YET = topla(KALEM.map((k) => k[6])), CIKIS = GB * CIKIS_GB + NES * OKUMA; console.log(`${KALEM.length} kiralanmis kalem, aylik ${AYLIK.toFixed(1)} br (kurgu birim)`); console.log("\n1. tasinabilirlik derecesi, fatura agirligi ve cikis faturasi"); const A = [-17, 6, 6, 10, 8, 8, 8, 11, 10]; yaz(A, "derece", "kalem", "is", "aylik br", "fatura", "yetenek", "GB", "nesne (mn)", "cikis br"); for (const d of DERECE) { const g = kova(d), br = topla(g.map((k) => k[3])); const gb = topla(g.map((k) => k[4])), n = topla(g.map((k) => k[5])); yaz(A, d, g.length, topla(g.map((k) => k[2])), br.toFixed(1), `%${(100 * br / AYLIK).toFixed(1)}`, topla(g.map((k) => k[6])), gb.toFixed(0), n.toFixed(2), (gb * CIKIS_GB + n * OKUMA).toFixed(1)); } yaz(A, "toplam", KALEM.length, IS, AYLIK.toFixed(1), "%100", YET, GB.toFixed(0), NES.toFixed(2), CIKIS.toFixed(1)); console.log(" tasinamaz kalemlerin yerine: " + kova("tasinamaz").map((k) => k[7]).join(", ")); const ham = KALEM[0]; console.log(` cikisin %${(100 * NES * OKUMA / CIKIS).toFixed(0)}'si istek ucreti: ham olcum`); console.log(` deposunda ${(ham[4] * CIKIS_GB).toFixed(1)} br bayta karsilik ` + `${(ham[5] * OKUMA).toFixed(1)} br istek dusuyor`); console.log(` cikis ${CIKIS.toFixed(0)} br, aylik faturanin ` + `%${(100 * CIKIS / AYLIK).toFixed(0)}'i; is yuku ${(IS * KISI_GUN).toFixed(0)} br`); console.log(` cikis toplam tasima bedelinin ` + `%${(100 * CIKIS / (CIKIS + IS * KISI_GUN)).toFixed(1)}'i`); const olc = (y) => { const [, birKerelik, aylikGun, aylikBr, carp, cikisCarp, kayip] = y; const is = topla(DERECE.map((d, i) => topla(kova(d).map((k) => k[2])) * carp[i])); return { hazirlik: birKerelik * KISI_GUN + UFUK * (aylikGun * KISI_GUN + aylikBr), is, tasima: is * KISI_GUN + CIKIS * cikisCarp, kayip: YET * kayip }; }; console.log("\n2. bagimliligi azaltmanin uc yolu (36 aylik ufuk)"); const C = [-15, 13, 10, 11, 9, 10]; yaz(C, "yol", "hazirlik br", "kalan is", "tasima br", "yetenek", "basabas"); const taban = olc(YOL[0]); for (const y of YOL) { const o = olc(y), p = y === YOL[0] ? null : o.hazirlik / (taban.tasima - o.tasima); yaz(C, y[0], o.hazirlik.toFixed(0), o.is.toFixed(1), o.tasima.toFixed(0), o.kayip ? `-${o.kayip.toFixed(0)}` : "0", p === null ? "-" : `%${(100 * p).toFixed(1)}`); } console.log(` ${YET} ozel yetenek var; her yol tasima bedelini yetenekle satin aliyor`); console.log("\n3. tasima olasiligi taraniyor: beklenen bedel ve en ucuz yol"); const D = [9, 12, 11, 15, 15, 16]; yaz(D, "olasilik", ...YOL.map((y) => y[0]), "en ucuz"); for (const p of [0.05, 0.25, 0.50, 0.70, 1.00]) { const v = YOL.map((y) => { const o = olc(y); return o.hazirlik + p * o.tasima; }); yaz(D, `%${(100 * p).toFixed(0)}`, ...v.map((x) => x.toFixed(0)), YOL[v.indexOf(Math.min(...v))][0]); } const ps = YOL.slice(1).map((y) => [y[0], olc(y).hazirlik / (taban.tasima - olc(y).tasima)]); const en = ps.reduce((a, b) => (a[1] <= b[1] ? a : b)); console.log(` en dusuk basabas ${en[0]}: %${(100 * en[1]).toFixed(1)}; altinda hicbir ` + `hazirlik odemiyor`); console.log(` ${ps.filter((x) => x[1] > 1).length} yolun basabasi %100'un ustunde: tasima ` + `kesin olsa bile odemiyor`); const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6; // ham olcum basilmaz, bant denetlenir console.log(`\nuc tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`); ``` ``` 12 kiralanmis kalem, aylik 1123.3 br (kurgu birim) 1. tasinabilirlik derecesi, fatura agirligi ve cikis faturasi derece kalem is aylik br fatura yetenek GB nesne (mn) cikis br standart arayuz 2 10 542.2 %48.3 0 309 1244.16 473.2 uyarlama 4 43 367.8 %32.7 10 4140 11.40 343.6 yeniden yazim 3 97 105.2 %9.4 18 90 6.00 9.5 tasinamaz 3 107 108.1 %9.6 9 620 5.00 52.6 toplam 12 257 1123.3 %100 37 5159 1266.56 879.0 tasinamaz kalemlerin yerine: kendi anahtar deposu, kendi kayit hatti, kural yazimi ve bakim cikisin %52'si istek ucreti: ham olcum deposunda 25.3 br bayta karsilik 447.9 br istek dusuyor cikis 879 br, aylik faturanin %78'i; is yuku 8738 br cikis toplam tasima bedelinin %9.1'i 2. bagimliligi azaltmanin uc yolu (36 aylik ufuk) yol hazirlik br kalan is tasima br yetenek basabas hicbir sey 0 257.0 9617 0 - soyutlama 1584 161.7 6377 -17 %48.9 iki saglayici 19973 155.5 5331 -28 %466.0 ortak ozellik 3917 52.8 2676 -31 %56.4 37 ozel yetenek var; her yol tasima bedelini yetenekle satin aliyor 3. tasima olasiligi taraniyor: beklenen bedel ve en ucuz yol olasilik hicbir sey soyutlama iki saglayici ortak ozellik en ucuz %5 481 1903 20239 4051 hicbir sey %25 2404 3179 21306 4586 hicbir sey %50 4808 4773 22638 5255 soyutlama %70 6732 6048 23704 5790 ortak ozellik %100 9617 7961 25304 6593 ortak ozellik en dusuk basabas soyutlama: %48.9; altinda hicbir hazirlik odemiyor 1 yolun basabasi %100'un ustunde: tasima kesin olsa bile odemiyor uc tablo 2000 ms bandinda: evet ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. #### Fatura Ağırlığı Taşınabilirliği Ölçmüyor Birinci tablo iki sıralamayı yan yana koyar ve ikisi terstir. Faturanın **%48,3'ü** standart arayüzle taşınan iki kalemdendir ve o iki kalemin iş yükü **10 kişi-gündür**. Yeniden yazım gerektiren üç kalem faturanın %9,4'ünü tutar ama 97 kişi-gün, taşınamayan üçü %9,6'yı tutar ve 107 kişi-gün ister. Aynı ters ilişki yetenek sütununda da vardır: faturanın yarısını tutan iki kalem sağlayıcıya özgü **sıfır** yetenek kullanır, %19'unu tutan yedi kalem 27 yeteneğin tamamını. Bağımlılık harcanan parayla değil **kullanılan özellikle** birikir. Taşınamayan üç kalemin yerine ne konacağı adıyla yazılıdır: kendi anahtar deposu, kendi kayıt hattı, kural yazımı. Üçünde de yerine konan şey hizmet değil **sürekli bir iştir**. #### Çıkış Faturası Nerede Birikiyor Çıkış faturası **879 birimdir** — aylık faturanın %78'i, tek seferde. Bunun **%52'si bayt değil istek ücretidir** ve farkı tek kalem üretir: ham ölçüm deposunda 25,3 birimlik bayta karşılık **447,9 birim** istek düşer. Konunun ilk dersindeki parçalama kararı burada ikinci kez ödenir. Ama çıkış taşımanın büyük kalemi değildir: 257 kişi-günlük iş **8.738 birim** tutar ve çıkış toplamın yalnız **%9,1'idir**. Çıkış tek satırda görünür; asıl kalem hiçbir faturada görünmez. #### Hazırlığın Bedeli Yetenektir İkinci tablo üç azaltma yolunu ölçer. **Soyutlama katmanı** 36 ayda 1.584 birim tutar, taşımayı 9.617'den 6.377 birime indirir ve 37 yetenekten **17'sini** kaybettirir. **İki sağlayıcıda birden koşmak** taşımayı 5.331 birime indirir ve çıkışı neredeyse sıfırlar, ama hazırlığı **19.973 birimdir** — taşımanın kendisinden iki kat pahalı. **Yalnız ortak özellikleri kullanmak** en ucuz taşımayı verir (2.676 birim), hazırlığı 3.917'dir ve 37 yeteneğin **31'ini** alır. Üç yolun ortak yanı sütunda durur: hiçbiri taşınabilirliği parayla satın almaz, **yetenekle takas eder**. Taşınamayan üç kaleme hiçbiri dokunmaz. #### Bağımlılığın Kabul Edilebilir Olduğu Yer Üçüncü tablo taşıma olasılığını tarar. **%5 ve %25'te en ucuz yol hiçbir şey yapmamaktır**; %50'de soyutlama, %70 ve üstünde ortak özellik öne geçer. En düşük başabaş **%48,9'dur**: üç yıl içinde taşıma olasılığı bunun altındaysa hiçbir hazırlık kendini ödemez. İki sağlayıcıda koşmanın başabaşı **%466'dır**; bir olasılık olarak anlamsız oluşu sonucun kendisidir. Üç yıllık ikinci fatura tek seferlik taşımadan pahalı olduğu için o yol, taşıma kesin olsa bile ödemez. Bağımlılık bu tabloda bir hata değil bir **fiyattır**; ölçü "bağımlı mıyız" değil, **"taşıma olasılığımız %48,9'un üstünde mi"** sorusudur. #### Özet - Fatura ağırlığı taşınabilirliği ölçmez: faturanın **%48,3'ü** en kolay taşınan iki kalemdendir ve o iki kalem sıfır özel yetenek kullanır; %19'unu tutan yedi kalem 27 yetenek kullanır. - Üç kalem hiç taşınmaz; yerlerine konan şey hizmet değil **sürekli iştir** (107 kişi-gün). - Çıkış faturası **879 birimdir** ve %52'si istek ücretidir — ham ölçüm deposunda baytın on yedi katı. Yine de taşımanın **%9,1'idir**; 257 kişi-günlük iş 8.738 birimle asıl kalemdir ve hiçbir faturada görünmez. - Üç yol da taşınabilirliği **yetenekle takas eder** (17, 28, 31 yetenek) ve hiçbiri taşınamayan üç kaleme dokunmaz. En düşük başabaş **%48,9**, en yükseği **%466'dır**. #### Kurs Kapanışı | Ders | Kim yapabiliyor / görebiliyor | Sınır ve kalan | Daraltmanın ya da ölçmenin bedeli | |---|---|---|---| | kimlik/01 | grupta 231 etkin izin, 157 gerekli | 4 ayrılandan 3'ü kapanmıyor | kısma 142 meşru izni düşürür | | kimlik/02 | tek yıldız 132 kat kapsam açıyor | 88 istekte açık ret kazanıyor | koşul 130 meşru okumayı durdurur | | kimlik/03 | 840 isteğin 131'i izinli | 555 istek hesap sınırını aşıyor | belgeler kalkınca 15 iş durur | | kimlik/04 | 30 çiftin 17'si güven listesinde | çağrı sınırına 480 kaldı | rol kapanınca günde 90 işlem durur | | kimlik/05 | 79 anahtar kopyası, 49'u kayıtsız | 30 örneğin 3'ü kimlik alamıyor | konak kapsamı 54 fazla izin | | kimlik/06 | 46 kalem açık, gereken 27 | güvenli eşik 275 gün, gözlenen 90 | 1 günlük pencere 8 yol durdurur | | kimlik/07 | patlama yarıçapı 24 → 8 → 3 | kotada 1.142 aşım, 580 kalan | 24 belge 57 belgeye çıkıyor | | güvenlik/01 | çözebilen çift 45'ten 20'ye | anahtar dönemine 43 gün kaldı | günde 132 meşru okuma durur | | güvenlik/02 | 16 bacağın 4'ü bilinmiyor | geçiş penceresine 29 gün kaldı | 34 istemci yükseltilemiyor | | güvenlik/03 | 90 günde 34 sırrı insan okudu | 17 sır hiç döndürülmedi | sıfır kaçıran pencere 601.584 dk | | güvenlik/04 | 480 olayın 273'ü, varsayılanda 88 | kaydı 11 özne silebilir | ayrı hesap 6 meşru işi durdurur | | güvenlik/05 | 46 ateşlemenin 32'si gerçek | tarama kotası 240, kalan 108 | düzelt kipi 8 yapılandırma bozar | | güvenlik/06 | 25 erişimin 14'ü genel internetten | 18 uçtan 12 dolu, 6 boşta | kapatma 12 meşru erişimi kırar | | güvenlik/07 | 11 zararlının 9'u, 8'i tek kaynakla | toplama 60 GB/gün, kalan 5 | eşik 3'te yakalanan 7'ye iner | | güvenlik/08 | 26 kanıtın 7'si sağlayıcıdan | kanıt deposu 12 GB, kalan 4,28 | yılda 139 br, 160 kişi-saat | | maliyet/01 | faturanın %50,8'i platform kararı | 14 ayrım var, 90 gerekli | istek kesişimi 693.370 kalem | | maliyet/02 | geçerli kapsam %75,0 | etiket anahtarı 10, kalan 3 | zorunluluk 511,9 birimlik işi durdurur | | maliyet/03 | ilk uyarıda bütçenin %86,4'ü gitmiş | kalan 204 br | uyarı 90 günün 68'inde açık | | maliyet/04 | p95 doluluk %31,4 | merdivende 16 kademe kaldı | tasarrufun %88,0'ı kesinti ister | | maliyet/05 | 6/8 sınır beş ekipte ortak | en dolusunda 3 birim kaldı | 116 sınır-gün, 2.195 br | | maliyet/06 | faturanın %48,3'ü kolay taşınır | 3 kalem taşınamaz, 37 özel yetenek | başabaş %48,9'un altında ödemez | | Kurs | Ölçü ekseni | Ölçü birimi | |---|---|---| | K01 Bulut Temelleri | kiralamanın bedeli | devredilen karar | | K02 Bulutta Hesaplama ve Ağ | devredilen karar somut kalemde | geri alınamayan kalem | | K03 Bulutta Depolama ve Veri | veri kiralandığında | çıkış ve aktarım | | K04 Sunucusuz ve Kenar Bilişim | devredilen karar kısıt olarak geri gelir | kısıt kalemi | | K05 Bulut Yönetişimi, Güvenlik ve Maliyet | kiralananın sahibi ve sınırı | yetki, görünürlük, kota | M23 boyunca sorulan tek soru **neyi devrettiğin ve karşılığında neyi bıraktığındı**. Beş kurs aynı kiralanmış ağı beş kez ölçtü ve her ölçüm aynı biçimi aldı: bir karar devredildi, bir kalem geri alınamaz oldu. Bu kursta o kalem bir sahip ve bir sınır kazandı. **Çıkış** sütunu beş kursta da taşındı ve toplamı burada okundu: taşınamayan üç kalem, 257 kişi-günlük iş, 879 birimlik çıkış faturası, %48,9'luk başabaş. Bağımlılık kiralamanın kusuru değil **fiyatıdır**.