--- title: 'Temel İşlevler' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/elektronik-tablolar/temel-islevler' course: 'Elektronik Tablolarla Analiz' language: tr updated: '2026-08-17T18:08:42+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Temel İşlevler 60 hücrelik tek bir aralığa dört sayma işlevi uygulanıyor ve dört farklı sayı çıkıyor: 53 dolu hücre, 39 sayı, 29 sıfırdan büyük değer, 7 boş hücre. Aynı sütunun toplamı 708,5 m³; metin olarak yazılmış 14 sayı sessizce atlandığı için gerçek toplam 967,2 m³ ve fark yüzde 26,7. Ortalama paydası dört savunulabilir kararla 11,81 ile 24,43 arasında oynuyor, yani 2,07 kat; altı formülün 1'inde payda hiç görünmüyor, 3'ünde karar gömülü bir sabit, yalnız 1'inde parametre hücresine başvuru var. Önceki ders bir hesabın hangi hücrelere yayıldığını saydı, ama hesabın hangi hücreleri **saydığını** sormadı. `toplam(E2:E61)` yazıldığında aralıkta 60 hücre vardır; toplanan kaç tanesidir. Aralığın boyu bir sayıdır, aralıkta sayılan hücre başka bir sayıdır ve ikisi birbirine eşit değildir. Bu ders aynı sayfaya bir sütun ekler: sayaç okuması. Okuma sütununda üç ayrı "hiçbir şey" yan yana durur. Dört sayma işlevi aynı aralığa uygulanınca dört farklı sayı çıkar, ardından o sayılardan biri bir ortalamanın paydası olur ve rapor edilen değer iki kattan fazla oynar. - **TT7.** Aralık işlevleri hücrenin **ham** içeriğini görür: boş hücre `null`, metin metin kalır. Sayısal bağlamda boş hücrenin `0` okunması (TT4) sürer; iki kural aynı modelde birlikte yaşar ve aşağıdaki kodda ayrı işlevlerle yazılıdır. - **TT8.** Okuma sütununun üç boşluk türü: **boş hücre** — okuma alınamadı; **sıfır** — sayaç dönmemiş, yani gerçek bir ölçüm; **metin olarak yazılmış sayı** — dışa aktarımdan ondalık ayırıcısı virgülle gelmiş bir dize. Sütun kurgudur ve kendi tohumuyla üretilir. - **TT9.** Ölçüt bir **metindir** (`">0"` gibi) ve modelde `olc` işlevi uygular. Bir hücrenin sayı mı metin mi olduğu **türüyle** belirlenir, görünüşüyle değil. ## Aralıkta Üç Ayrı Hiçbir Şey Aşağıdaki blok önceki dersin modelini genişletir. Sayfa üretici aynıdır ve aynı sırada çağrılır, bu yüzden tüketim sütunu değişmez. Okuma sütunu ayrı bir diziyle üretilir. ```js // sayim.mjs — elektronik tablo MODELI: 01'deki model, aralik islevleriyle genisletilmis. // Aralik islevi hucrenin HAM icerigini gorur: bos hucre null, metin metin kalir. export const TOHUM = 20260602, SATIR = 60; const uretec = (t) => { let s = t >>> 0; return () => (s = (s * 1664525 + 1013904223) >>> 0) / 4294967296; }; const REF = /(\$?)([A-Z])(\$?)(\d+)/g; const coz = (a) => ({ s: a.charCodeAt(a[0] === "$" ? 1 : 0) - 65, r: +a.replace(/\D/g, "") }); const adi = (s, r) => String.fromCharCode(65 + s) + r; const ARALIK = /(\$?[A-Z]\$?\d+):(\$?[A-Z]\$?\d+)/g; const ac = (a, b) => { const x = coz(a), y = coz(b), l = []; for (let s = x.s; s <= y.s; s++) for (let r = x.r; r <= y.r; r++) l.push(adi(s, r)); return l; }; // Olcut metni: ">0" gibi bir esik ya da duz bir deger. Metin hucre metin olarak kalir. const olc = (o, v) => { const m = /^([<>]=?|=)?(.*)$/.exec(o), s = +m[2]; if (typeof v !== "number") return m[1] === undefined && v === m[2]; return m[1] === ">" ? v > s : m[1] === "<" ? v < s : m[1] === ">=" ? v >= s : m[1] === "<=" ? v <= s : v === s; }; const say1 = (d) => d.filter((v) => v !== null && v !== "").length; const sayi = (d) => d.filter((v) => typeof v === "number"); const ISLEV = { toplam: (d) => sayi(d).reduce((a, b) => a + b, 0), // metin ve bos hucre atlanir say: say1, // dolu hucre: metin de sayilir sayisay: (d) => sayi(d).length, // yalniz sayi turunde hucre bossay: (d) => d.length - say1(d), ortalama: (d) => sayi(d).reduce((a, b) => a + b, 0) / sayi(d).length, kosullusay: (d, o) => d.filter((v) => olc(o, v)).length, kosullutoplam: (d, o, t) => t.filter((_, i) => olc(o, d[i])) .filter((v) => typeof v === "number").reduce((a, b) => a + b, 0), }; export function ham(H, ad) { const v = H[ad]; if (v === undefined) return null; // bos hucre aralikta null gorunur return typeof v === "string" && v[0] === "=" ? deger(H, ad) : v; } export function deger(H, ad) { const v = H[ad]; if (v === undefined) return 0; // sayisal baglamda bos hucre 0 (TT4) if (typeof v !== "string" || v[0] !== "=") return v; const ifade = v.slice(1) .replace(ARALIK, (_, a, b) => "[" + ac(a, b).map((c) => JSON.stringify(ham(H, c))).join(",") + "]") .replace(REF, (m) => JSON.stringify(deger(H, m.replace(/\$/g, "")))); return Function(...Object.keys(ISLEV), `return (${ifade});`)(...Object.values(ISLEV)); } // Sayfa 01'deki sayfadir: A/B/C sutunlari ayni tohumla ayni sirada uretilir, bu yuzden // tuketim degerleri (C2:C61 toplami 1419,9 m3) degismez. Okuma sutunu D ayri bir dizidir. export function sayfa() { const r = uretec(TOHUM), H = {}; H.A1 = "abone"; H.C1 = "tuketim"; H.D1 = "okuma"; for (let i = 0; i < SATIR; i++) { const s = i + 2; H["A" + s] = "AB-" + String(1041 + i * 7).padStart(4, "0"); r(); // 01'deki bolge sutunu: uretec ayni sirada calisir H["C" + s] = Math.round((2 + r() * r() * 78) * 10) / 10; } // Okuma sutunu: uc ayri "hicbir sey" bir arada durur. const o = uretec(TOHUM + 1); for (let i = 0; i < SATIR; i++) { const s = i + 2, t = H["C" + s], p = o(); if (p < 0.14) continue; // bos hucre: okuma alinamadi if (p < 0.27) H["D" + s] = 0; // sayac donmemis: gercek sifir else if (p < 0.44) H["D" + s] = String(t).replace(".", ","); // metin olarak yazilmis sayi else H["D" + s] = t; } // Parametre blogu 01'deki blogun aynisi: tarife basamaklari H6:H8'dedir. ["birim ucret", "sabit bedel", "sayac bakim", "kayip payi", "basamak 1", "basamak 2", "basamak 3", "indirim"].forEach((e, j) => { H["G" + (j + 2)] = e; }); [8.4, 25, 3.5, 1.2, 10, 25, 40, 0.9].forEach((v, j) => { H["H" + (j + 2)] = v; }); return H; } if (import.meta.url === `file://${process.argv[1]}`) { const H = sayfa(); const tur = (v) => v === undefined ? "bos" : typeof v === "number" ? "sayi" : "metin"; const g = (B) => (h) => h.map((v, j) => (j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0]))).join(""); const y = g([8, 10, 10, 8]); console.log(y(["hucre", "tuketim", "okuma", "tur"])); for (const s of [2, 3, 5, 9, 61]) console.log(y(["D" + s, H["C" + s].toFixed(1), H["D" + s] === undefined ? "" : H["D" + s], tur(H["D" + s])])); const d = Array.from({ length: SATIR }, (_, i) => H["D" + (i + 2)]); const n = (f) => d.filter(f).length; console.log(`\nD2:D61 aralik boyu ${SATIR}; bos ${n((v) => v === undefined)}, ` + `sifir ${n((v) => v === 0)}, metin ${n((v) => typeof v === "string")}, ` + `sifirdan buyuk sayi ${n((v) => typeof v === "number" && v > 0)}`); } ``` ``` hucre tuketim okuma tur D2 9.8 9,8 metin D3 71.6 0 sayi D5 26.8 26.8 sayi D9 5.5 bos D61 21.2 21.2 sayi D2:D61 aralik boyu 60; bos 7, sifir 10, metin 14, sifirdan buyuk sayi 29 ``` Son sütun modelin verdiği bir kolaylıktır; gerçek bir sayfada tür yazmaz. `D2` hücresinde `9,8`, `D5` hücresinde `26.8` görünür ve ikisi de bir okuma gibi okunur. `D9` ile `D3` arasındaki fark daha incedir: biri boş, öteki sıfırdır. Oysa `D3` bir ölçümdür — sayaç dönmemiştir — `D9` bir ölçümün yokluğudur. ## Aynı Aralık, Dört Sayma İşlevi "Bu dönem kaç okuma var" sorusunun tek cevabı yoktur. Aşağıdaki blok aynı aralığı dört ayrı sayma işlevine verir, ardından metin hücrelerin toplama ne yaptığını ölçer. ```js // islev.mjs — ayni aralik uc sayma islevine verilir, uc farkli sonuc doner. import { sayfa, deger, SATIR } from "./sayim.mjs"; const H = sayfa(); const FORMUL = [ ["=say(D2:D61)", "dolu hucre (metin dahil)"], ["=sayisay(D2:D61)", "sayi turunde hucre"], ["=kosullusay(D2:D61,\">0\")", "sifirdan buyuk sayi"], ["=bossay(D2:D61)", "bos hucre"], ]; const g = (B) => (h) => h.map((v, j) => (j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0]))).join(""); const y = g([28, 8, 28]); console.log(`D2:D61 araliginda ${SATIR} hucre var.\n`); console.log(y(["formul", "sonuc", "ne saydi"])); for (const [f, ne] of FORMUL) console.log(y([f, deger({ ...H, X1: f }, "X1"), ne])); // Metin olarak yazilmis sayilar toplama girmiyor. Ayni sutun sayiya cevrilirse ne olurdu. const T = { ...H }; for (let i = 0; i < SATIR; i++) { const c = "D" + (i + 2), v = T[c]; if (typeof v === "string") T[c] = +v.replace(",", "."); } const ham = deger({ ...H, X1: "=toplam(D2:D61)" }, "X1"); const cev = deger({ ...T, X1: "=toplam(D2:D61)" }, "X1"); console.log(`\ntoplam(D2:D61) ham sutunda ${ham.toFixed(1)} m3, metinler sayiya ` + `cevrilince ${cev.toFixed(1)} m3; fark ${(cev - ham).toFixed(1)} m3 ` + `(${(100 * (cev - ham) / cev).toFixed(1)} yuzde).`); console.log(`01'de C2:C61 toplami 1419,9 m3 idi; ayni satirlarin okuma sutunu ` + `${ham.toFixed(1)} m3 gosteriyor.`); ``` ``` D2:D61 araliginda 60 hucre var. formul sonuc ne saydi =say(D2:D61) 53 dolu hucre (metin dahil) =sayisay(D2:D61) 39 sayi turunde hucre =kosullusay(D2:D61,">0") 29 sifirdan buyuk sayi =bossay(D2:D61) 7 bos hucre toplam(D2:D61) ham sutunda 708.5 m3, metinler sayiya cevrilince 967.2 m3; fark 258.7 m3 (26.7 yuzde). 01'de C2:C61 toplami 1419,9 m3 idi; ayni satirlarin okuma sutunu 708.5 m3 gosteriyor. ``` Dördü de doğrudur ve dördü farklı bir soruyu cevaplar. 53, bir şey yazılmış hücrelerin sayısıdır. 39, sayı türünde olanların sayısıdır. 29, sıfırdan büyük bir okuma taşıyanların sayısıdır. 7, hiç okunmamış aboneleri verir. Rapora "bu dönem okuma sayısı" diye girecek değer bu dördünden biridir ve hangisi olduğu **sorunun tanımına** bağlıdır, işlevin adına değil. Toplam satırı daha sessiz bir şey yapıyor. Toplama işlevi metin hücreleri atlar ve bunu söylemez; hata vermez, uyarı üretmez, yalnız 14 değeri hesaba katmaz. Sütunun gerçek toplamı 967,2 m³ iken sayfada 708,5 m³ yazar. Fark 258,7 m³, yani gerçek toplamın yüzde 26,7'si. Bir hata gösterilmiş olsaydı görülürdü; **atlama görülmez.** Önceki ders aynı satırların tüketim toplamını 1419,9 m³ bulmuştu. Okuma sütunu dolu olduğu her satırda tüketimle **aynı** değeri taşır; yani 708,5 ile 1419,9 arasındaki fark bir ölçüm farkı değil, bir **sayma** farkıdır ve bunu söyleyen bir hücre yoktur. ## Ortalamanın Paydası Nerede Duruyor Toplam bir karara bağlıydı; ortalama iki karara bağlıdır, çünkü paydası ayrıca seçilir. Aşağıdaki blok aynı payı dört paydayla böler, ardından bir eşiğin iki yazımını karşılaştırır ve altı formülü kararın nerede durduğuna göre tarar. ```js // payda.mjs — ayni ortalama dort paydayla; ve olcut/payda kararlarinin geri okunabilirligi. import { sayfa, deger } from "./sayim.mjs"; const H = sayfa(); const oku = (f) => deger({ ...H, X1: f }, "X1"); const g = (B) => (h) => h.map((v, j) => (j ? String(v).padStart(B[j]) : String(v).padEnd(B[0]))).join(""); const ORT = [ ["=ortalama(D2:D61)", "sayi turunde hucre"], ["=toplam(D2:D61)/say(D2:D61)", "dolu hucre"], ["=toplam(D2:D61)/kosullusay(D2:D61,\">0\")", "sifirdan buyuk"], ["=toplam(D2:D61)/60", "aralik boyu"], ]; const y = g([42, 10, 8, 20]), pay = oku("=toplam(D2:D61)"); console.log(y(["formul", "ortalama", "payda", "payda nedir"])); for (const [f, ne] of ORT) console.log(y([f, oku(f).toFixed(2), Math.round(pay / oku(f)), ne])); const v = ORT.map(([f]) => oku(f)); console.log(`\nEn kucuk ${Math.min(...v).toFixed(2)}, en buyuk ${Math.max(...v).toFixed(2)} m3; ` + `oran ${(Math.max(...v) / Math.min(...v)).toFixed(2)} kat.`); // Ayni kosullu toplam iki yazimla: esik olcut metnine gomulu, ya da parametre hucresinden. const A = "=kosullutoplam(C2:C61,\">25\",C2:C61)"; const B = "=kosullutoplam(C2:C61,\">\"+H7,C2:C61)"; const Z = { ...H, H7: 30 }; // ikinci basamak 25 -> 30 m3 const z = g([44, 12, 12, 10]); console.log("\n" + z(["formul", "toplam", "esik 30", "pesinden"])); for (const f of [A, B]) { const once = deger({ ...H, X1: f }, "X1"), sonra = deger({ ...Z, X1: f }, "X1"); // Esik 0,05 m3'tur: okumalar bir ondalikli tutuluyor, altindaki fark ayirt edilemez. console.log(z([f, once.toFixed(1), sonra.toFixed(1), Math.abs(once - sonra) >= 0.05 ? 1 : 0])); } // Tarama: her formul metni aralik adlari disindaki sabitler ve basvurular icin okunur. const TARA = [...ORT.map(([f]) => f), A, B]; const s = g([44, 8, 8, 8]); console.log("\n" + s(["formul", "gizli", "sabit", "basvuru"])); const N = { gizli: 0, sabit: 0, basvuru: 0 }; for (const f of TARA) { const kalan = f.replace(/[A-Z]\d+:[A-Z]\d+/g, ""); // aralik adlari sayilmaz const gizli = f.includes("=ortalama("); // payda formul metninde yok const basvuru = (kalan.match(/[A-Z]\d+/g) ?? []).length; const sabit = (kalan.replace(/[A-Z]\d+/g, "").match(/\d+(\.\d+)?/g) ?? []).length; N.gizli += +gizli; N.sabit += +!!sabit; N.basvuru += +!!basvuru; console.log(s([f, gizli ? "evet" : "hayir", sabit, basvuru])); } console.log(`\n${TARA.length} formulun ${N.gizli} tanesinde payda hic gorunmuyor, ${N.sabit} ` + `tanesinde karar gomulu bir sabit, ${N.basvuru} tanesinde parametre hucresine basvuru, ` + `${TARA.length - N.gizli - N.sabit - N.basvuru} tanesinde bir islev adi.`); ``` ``` formul ortalama payda payda nedir =ortalama(D2:D61) 18.17 39 sayi turunde hucre =toplam(D2:D61)/say(D2:D61) 13.37 53 dolu hucre =toplam(D2:D61)/kosullusay(D2:D61,">0") 24.43 29 sifirdan buyuk =toplam(D2:D61)/60 11.81 60 aralik boyu En kucuk 11.81, en buyuk 24.43 m3; oran 2.07 kat. formul toplam esik 30 pesinden =kosullutoplam(C2:C61,">25",C2:C61) 1010.6 1010.6 0 =kosullutoplam(C2:C61,">"+H7,C2:C61) 1010.6 846.3 1 formul gizli sabit basvuru =ortalama(D2:D61) evet 0 0 =toplam(D2:D61)/say(D2:D61) hayir 0 0 =toplam(D2:D61)/kosullusay(D2:D61,">0") hayir 1 0 =toplam(D2:D61)/60 hayir 1 0 =kosullutoplam(C2:C61,">25",C2:C61) hayir 1 0 =kosullutoplam(C2:C61,">"+H7,C2:C61) hayir 0 1 6 formulun 1 tanesinde payda hic gorunmuyor, 3 tanesinde karar gomulu bir sabit, 1 tanesinde parametre hucresine basvuru, 1 tanesinde bir islev adi. ``` Ortalama okuma 11,81 m³ ile 24,43 m³ arasında oynuyor: 2,07 kat. Pay hiç değişmedi, yalnız payda seçildi ve dört değerin hepsi savunulabilir. Rapora girecek olan, kimin ortalamasının sorulduğuna bağlıdır: okunan abonelerin mi, kayıtlı bütün abonelerin mi. İkinci sayı üçüncü tabloda. Ortalama işlevi paydayı formül metnine hiç yazmıyor: sayfayı açan biri 18,17 değerini ve işlevin adını görür, 39 sayısını göremez. Bu karar **geri okunamaz**. Aynı sayıyı `toplam(D2:D61)/sayisay(D2:D61)` biçiminde yazmak sonucu değiştirmez, ama paydayı formül metnine taşır. **Aynı sayıyı üreten iki yazımdan biri kararı saklar, öteki yazar.** Koşullu toplam tablosu aynı ayrımı eşik üzerinde tekrar ediyor. İki formül de 1010,6 m³ veriyor; ölçüt metnine gömülü `">25"` ile parametre hücresine başvuran `">"+H7` sonuçtan ayırt edilemez. İkinci basamak 30 m³'e çıkarıldığında birincisi 1010,6'da kalıyor, ikincisi 846,3'e iniyor. Tarama altı formülü dört öbeğe ayırdı: 1'inde karar hiç görünmüyor, 3'ünde gömülü bir sabit, 1'inde parametre hücresine başvuru, 1'inde karar bir **işlev adının kendisi**. Sonuncusu en ucuz kurtarılabilirlik biçimidir: `sayisay` yazan formül ne saydığını adıyla söyler. ## Özet - Bir aralığın boyu ile sayılan hücre sayısı ayrı şeylerdir: 60 hücrelik aralıkta dört sayma işlevi 53, 39, 29 ve 7 verdi; dördü de doğru, dördü farklı soruya cevap. - Boş hücre, sıfır ve metin olarak yazılmış sayı hücrede birbirine benzer ama üçü ayrı şeydir; sıfır bir ölçümdür, boş hücre bir ölçümün yokluğudur. - Toplama işlevi metin hücreleri atlar ve bunu söylemez: sütun 708,5 m³ gösterirken gerçek toplam 967,2 m³, fark yüzde 26,7. Hata görülür, atlama görülmez. - Aynı payın dört paydası ortalamayı 11,81 ile 24,43 arasında oynattı: 2,07 kat. Ortalamanın paydası hesabın değil, tanımın parçasıdır. - Kurtarılabilirlik yazım biçimine bağlıdır: ortalama işlevi paydayı hiç yazmaz, gömülü eşik kaynağını yazmaz, işlev adı kararı kendi adıyla söyler. Altı formülün yalnız 1'i parametre hücresine başvuruyor. ## Sonraki Adım Bu ders bir aralığın kaç hücresinin sayıldığını ölçtü, ama hep tek bir eşikle: `">0"` ya da `">25"`. Tarife tek eşikli değildir. Bir kaydın hangi basamağa düştüğü 10, 25 ve 40 m³ sınırlarının üçüne birden bakan iç içe bir koşulla belirlenir ve her katmanda bir karşılaştırma işareti seçilir. Sonraki ders aynı 60 kaydı iki kez basamaklara dağıtır — bir kez `<` ile, bir kez `<=` ile — ve sınıra tam oturan kayıtların kaçının basamak değiştirdiğini sayar.