--- title: 'Sunucu Durumu Yönetimi' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/frontend-mimarisi/sunucu-durumu-yonetimi' course: 'Uygulama Mimarisi: Yönlendirme, Durum ve Veri' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:21+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Sunucu Durumu Yönetimi Uzak verinin istemcideki kopyası; önbellek anahtarı, tazelik penceresi, uçuşta birleşme, bayat sunup arkada yenileme, yazma sonrası geçersizleştirme, saklama süresi ve yeniden getirme tetikleyicileri. Merkezî depo ve atom çizgesi aynı varsayımı paylaşıyor: durumun sahibi uygulamadır, yazılan değer doğrudur. Kuzey Yamaç Ölçüm İstasyonu uygulamasının en büyük durum kütlesi bu varsayımı karşılamıyor. İstasyon listesi ve ölçüm kayıtları uzaktaki bir kaynağın kopyası; başka bir kullanıcı yeni istasyon eklemiş, biri bir ölçümü düzeltmiş olabilir. Durum Türleri dersinde bu türün dört ayrı soru doğurduğu söylenmişti: kopya ne kadar süre güncel sayılır, eskiyince ne zaman yenilenir, aynı veriyi iki bileşen isterse kaç istek yapılır, yerel değişiklik yazılırken ekranda ne görünür. İlk üçü bu dersin, dördüncüsü bir sonrakinin konusudur. ## Anahtar Sunucu durumu katmanının birinci kararı, bir kopyanın neyle anılacağıdır. **Önbellek anahtarı**, isteği tümüyle belirleyen değerlerden üretilir: kaynağın yolu ve isteği farklılaştıran her parametre. Anahtarın eksik olması iki kopyayı birbirine karıştırır: süzgeci hesaba katmayan bir anahtar, sıcaklık ölçümleriyle nem ölçümlerini aynı girdide tutar. Anahtarın gereğinden geniş olması ise paylaşımı engeller; isteği etkilemeyen bir değer anahtara girerse her görünüm kendi kopyasını indirir. Rota Parametreleri ve Sorgu dersindeki kanonik biçim burada karşılığını bulur. Aynı görünüm tek bir adresle anıldığı için, adresten türetilen anahtar da tektir; parametre sırası değiştiğinde ikinci bir önbellek girdisi oluşmaz. ## Tazelik ve Saklama İkinci karar, kopyanın ne kadar süre sorgusuz kullanılacağıdır. İki ayrı süre gerekir ve karıştırılmaları sık görülen bir kusurdur. **Tazelik penceresi**, kopyanın yeniden istenmeden kullanılabileceği süredir. Pencere içindeki bir okuma ağa hiç çıkmaz. **Saklama süresi** ise kopyanın bellekte tutulacağı süredir; bu süre dolduğunda kayıt düşürülür. İkisinin arasında kalan aralıkta kopya **bayattır**: kullanıcıya hemen gösterilir, aynı anda arka planda yenilenir. Ekran boş kalmaz, veri de eskimiş kalmaz. ```js // sunucu-durumu.mjs — tazelik penceresi, ucusta birlesme, gecersizlestirme, saklama suresi const TAZELIK = 30; // saniye: bu sure icinde kopya taze sayilir const SAKLAMA = 120; // saniye: bu sureden sonra kayit dusurulur const onbellek = new Map(); // anahtar -> { veri, alindi, gecersiz } const ucusta = new Map(); // anahtar -> istek numarasi let istekNo = 0; function iste(anahtar, saat) { // saat: disaridan verilen sanal zaman const kayit = onbellek.get(anahtar); const yas = kayit ? saat - kayit.alindi : null; if (kayit && yas > SAKLAMA) { onbellek.delete(anahtar); } const gecerliKayit = onbellek.get(anahtar); if (gecerliKayit && !gecerliKayit.gecersiz && saat - gecerliKayit.alindi <= TAZELIK) return { sonuc: "onbellek isabeti", yas: saat - gecerliKayit.alindi, istek: "-" }; if (ucusta.has(anahtar)) return { sonuc: "ucusta birlestirildi", yas, istek: `#${ucusta.get(anahtar)}` }; ucusta.set(anahtar, ++istekNo); const sonuc = gecerliKayit ? "bayat sunuldu + yenileniyor" : (kayit ? "kayit dusuruldu, bekleme" : "veri yok, bekleme"); return { sonuc, yas, istek: `#${istekNo}` }; } function tamamla(anahtar, saat, veri) { onbellek.set(anahtar, { veri, alindi: saat, gecersiz: false }); const n = ucusta.get(anahtar); ucusta.delete(anahtar); return { sonuc: "yanit yazildi", yas: 0, istek: `#${n}` }; } function gecersizlestir(onEk) { // yazma isleminden sonra cagrilir let sayi = 0; for (const [anahtar, kayit] of onbellek) if (anahtar.startsWith(onEk)) { kayit.gecersiz = true; sayi += 1; } return { sonuc: `${sayi} kayit gecersizlestirildi`, yas: null, istek: "-" }; } const LISTE = ["kuzey-yamac", "dogu-sirt"]; const ADIMLAR = [ [0, "Liste acildi", "istasyon/liste", (t, a) => iste(a, t)], [1, "OzetKarti ayni veriyi istedi", "istasyon/liste", (t, a) => iste(a, t)], [3, "yanit geldi", "istasyon/liste", (t, a) => tamamla(a, t, LISTE)], [5, "sekmeye geri donuldu", "istasyon/liste", (t, a) => iste(a, t)], [40, "sekmeye geri donuldu", "istasyon/liste", (t, a) => iste(a, t)], [42, "yanit geldi", "istasyon/liste", (t, a) => tamamla(a, t, LISTE)], [45, "istasyon ayrintisi acildi", "istasyon/kuzey-yamac", (t, a) => iste(a, t)], [47, "yanit geldi", "istasyon/kuzey-yamac", (t, a) => tamamla(a, t, { ad: "Kuzey Yamac" })], [50, "yeni istasyon kaydedildi", "istasyon/ (on ek)", (t) => gecersizlestir("istasyon/", t)], [51, "listeye donuldu", "istasyon/liste", (t, a) => iste(a, t)], [53, "yanit geldi", "istasyon/liste", (t, a) => tamamla(a, t, [...LISTE, "bati-vadi"])], [200, "ayrintiya geri donuldu", "istasyon/kuzey-yamac", (t, a) => iste(a, t)], ]; console.log("t".padStart(4), "olay".padEnd(30), "anahtar".padEnd(22), "sonuc".padEnd(28), "yas", "istek"); for (const [t, olay, anahtar, calistir] of ADIMLAR) { const r = calistir(t, anahtar); console.log(String(t).padStart(4), olay.padEnd(30), anahtar.padEnd(22), r.sonuc.padEnd(28), String(r.yas ?? "-").padStart(3), r.istek); } console.log("-- toplam ag istegi --", istekNo); ``` ``` t olay anahtar sonuc yas istek 0 Liste acildi istasyon/liste veri yok, bekleme - #1 1 OzetKarti ayni veriyi istedi istasyon/liste ucusta birlestirildi - #1 3 yanit geldi istasyon/liste yanit yazildi 0 #1 5 sekmeye geri donuldu istasyon/liste onbellek isabeti 2 - 40 sekmeye geri donuldu istasyon/liste bayat sunuldu + yenileniyor 37 #2 42 yanit geldi istasyon/liste yanit yazildi 0 #2 45 istasyon ayrintisi acildi istasyon/kuzey-yamac veri yok, bekleme - #3 47 yanit geldi istasyon/kuzey-yamac yanit yazildi 0 #3 50 yeni istasyon kaydedildi istasyon/ (on ek) 2 kayit gecersizlestirildi - - 51 listeye donuldu istasyon/liste bayat sunuldu + yenileniyor 9 #4 53 yanit geldi istasyon/liste yanit yazildi 0 #4 200 ayrintiya geri donuldu istasyon/kuzey-yamac kayit dusuruldu, bekleme 153 #5 -- toplam ag istegi -- 5 ``` Zaman dışarıdan verildiği için çıktı belirlenimcidir; aynı betik her çalıştırmada aynı satırları üretir. Gerçek uygulamada bu değerin kaynağı sistem saatidir, ama katmanın kendisi saati bir bağımlılık olarak alırsa sınanabilir kalır. ## Uçuşta Birleşme İkinci satır, katmanın en görünmez kazancını gösterir. Liste ile özet kartı aynı veriyi bir saniye arayla ister; ağa yalnız bir istek çıkar. Bu davranış olmadan aynı ekrandaki her bileşen kendi isteğini yapar. Ağ Panelinde Tanı dersinde tanımlanan şelale görünümünde bu, aynı adrese giden yan yana isteklerle görünür. Çözüm bileşenleri değiştirmek — veriyi yukarı taşımak, tek bir yerden dağıtmak — değil, aynı anahtara giden istekleri katmanda birleştirmektir. Bileşenler birbirinden habersiz kalır ve yine tek istek yapılır. Birleşmenin işleyebilmesi için anahtarın **dizgi eşitliğiyle** karşılaştırılabilir olması gerekir. Anahtar üretimi kanonik değilse, aynı isteği tanımlayan iki anahtar farklı görünür ve birleşme kaçırılır. ## Geçersizleştirme Ellinci saniyedeki adım, tazelik penceresinin çözemediği durumu gösterir. Kullanıcı yeni bir istasyon kaydetmiştir; listenin kopyası artık yanlıştır, ama yaşı henüz dokuz saniyedir. Süre bu bilgiyi veremez. Verebilecek olan yazma işleminin kendisidir. Bir yazma başarıyla tamamlandığında, ondan etkilenen anahtarlar **geçersizleştirilir**: yaşları ne olursa olsun bayat sayılırlar. Çıktıda geçersizleştirme ön ekle yapılmış ve iki kaydı birden etkilemiştir. Etkilenen anahtarların belirlenmesi bir tasarım kararıdır. Dar bir geçersizleştirme — yalnız değişen kaydın anahtarı — hızlıdır ama listeyi eski bırakır. Geniş bir geçersizleştirme — tüm ön ek — güvenlidir ama gereksiz istek üretir. Ölçüt, yazmanın hangi görünümleri gerçekten etkilediğidir; yeni bir istasyon listeyi de özetleri de değiştirir. Geçersizleştirmenin bir kardeşi vardır: yanıtın **doğrudan yazılması**. Sunucu, yazma isteğine güncel kaydı geri döndürüyorsa, o kayıt önbelleğe konur ve ek bir istek hiç yapılmaz. Bu, sözleşmenin sunucu tarafını da ilgilendirir ve Veri Erişimi konusunda ele alınır. ## Saklama Süresi Son satır iki yüzüncü saniyede yaşanır. İstasyon ayrıntısının kopyası saklama süresini aştığı için düşürülmüştür; kullanıcı geri döndüğünde bayat veri bile gösterilemez ve bekleme görünür. Saklama süresinin varlık nedeni bellektir. Kullanıcının bir kez açıp bir daha dönmediği her kayıt bellekte kalırsa, uzun süre açık duran bir sekme büyümeye devam eder. Eşzamansız JavaScript ve Çalışma Zamanı kursundaki bellek sızıntısı tanısında görülen tabloyu üreten nedenlerden biri budur. İki süre birlikte ayarlanır. Tazelik penceresi verinin ne sıklıkta değiştiğine göre seçilir: nadiren değişen bir istasyon künyesi uzun, sürekli akan bir ölçüm listesi kısa pencere ister. Saklama süresi ise kullanıcının o görünüme dönme olasılığına göre seçilir. ## Yeniden Getirme Tetikleyicileri Bayat bir kaydın ne zaman yenileneceği yalnız okumaya bağlı değildir. Katman birkaç dış işareti de dinler. Sekmeye geri dönülmesi bunların en etkilisidir: kullanıcı başka bir uygulamada dakikalarca kalıp geri döndüğünde ekrandaki her şey eskimiştir. Ağ bağlantısının yeniden kurulması ikinci işarettir. Belirli aralıklarla yenileme ise yalnız gerçekten değişen veriler için kullanılır ve sekme görünmediğinde durdurulur. Her tetikleyici bir maliyet üretir. Ölçüt, kullanıcının eski veri görmesinin maliyetiyle ek isteğin maliyetini karşılaştırmaktır; ölçüm listesinde eskilik pahalıdır, istasyon künyesinde değildir. ## Özet - Sunucu durumu kendi katmanında tutulur ve her kopya, isteği tümüyle belirleyen kanonik bir anahtarla anılır. - Tazelik penceresi kopyanın sorgusuz kullanılacağı süredir; saklama süresi bellekte kalacağı süredir. Arada kalan kopya bayattır: gösterilir ve arkada yenilenir. - Aynı anahtara giden eşzamanlı istekler uçuşta birleştirilir; bileşenler birbirinden habersizken bile tek istek yapılır. - Süre tabanlı tazelik, yerel bir yazmanın kopyayı yanlışladığını bilemez; yazma sonrası geçersizleştirme etkilenen anahtarları yaşlarına bakmadan bayatlatır. - Saklama süresi dolan kayıt düşürülür ve dönüşte bayat veri bile gösterilemez; bu süre belleği sınırlar. - Yeniden getirme okuma dışında sekmeye dönüş, bağlantının kurulması ve aralıklı yenileme ile de tetiklenir; her tetikleyici eskilik maliyetiyle istek maliyeti karşılaştırılarak seçilir. ## Sonraki Adım Bu katman okumayı çözdü. Yazma tarafında ise ekranda görünen şey hâlâ ağın hızına bağlı: kullanıcı bir ölçümü siler, düğme beklemeye geçer, satır ancak sunucu yanıt verince kaybolur. Oysa isteğin başarılı olacağı çoğu durumda bellidir ve sonuç zaten önceden bilinmektedir. Sonraki ders değişikliği yanıtı beklemeden ekrana yansıtmayı, başarısızlıkta önceki hâle dönmeyi ve bu dönüşün arada gelen başka değişikliklerle nasıl çakışabileceğini ele alır.