---
title: 'Döndürme İşlemleri'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/ileri-sql/dondurme-islemleri'
course: 'İleri SQL'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:08:54+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---

# Döndürme İşlemleri

Uzun biçimden geniş biçime koşullu toplamayla döndürme, FILTER yan tümcesi, ters döndürmenin iki yazımı ve sütun listesinin sorgu yazılırken bilinme zorunluluğu.

Buraya kadarki her sorgunun sonucu, sütunları sorgu yazılırken belli olan bir tabloydu.
Raporlarda ise sık sık tersi istenir: satırlardaki değerler sütun başlığına çıksın, her
kitap türü ayrı bir sütun olsun, şubeler satırlarda kalsın.

Bu dönüşüme **döndürme (pivot)** denir. Kaynak biçim **uzun biçimdir**: her ölçüm bir
satır, ayrım sütunları değer taşır. Hedef biçim **geniş biçimdir**: ayrım sütunundaki her
değer bir sütuna dönüşür. Dönüşüm, SQL'in temel bir kuralıyla gerilim içindedir — sonucun
sütun listesi, sorgu derlenirken bilinmek zorundadır.

## Uzun Biçim

Başlangıç noktası, gruplamayla üretilen olağan özettir: şube ve tür ikilisi başına ödünç
sayısı.

```bash
sqlite3 -box -header <<'SQL'
CREATE TABLE uye(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT, sube TEXT);
CREATE TABLE kitap(id INTEGER PRIMARY KEY, baslik TEXT, tur TEXT);
CREATE TABLE odunc(id INTEGER PRIMARY KEY, kitap_id INT, uye_id INT, alis TEXT, iade TEXT);
INSERT INTO uye VALUES (1,'Ayse','Kadikoy'),(2,'Burak','Kadikoy'),(3,'Ceren','Uskudar'),
  (4,'Deniz','Uskudar'),(5,'Emre','Besiktas'),(6,'Fatma','Besiktas'),
  (7,'Gokhan','Kadikoy'),(8,'Hale','Uskudar');
INSERT INTO kitap VALUES (1,'Kayip Zaman','roman'),(2,'Sessiz Ev','roman'),
  (3,'Sayilar Kurami','bilim'),(4,'Evrenin Yapisi','bilim'),(5,'Kisa Tarih','tarih'),
  (6,'Anadolu Notlari','tarih'),(7,'Siirler','siir'),(8,'Denemeler','deneme'),
  (9,'Yol Haritasi','roman'),(10,'Bilgi Kurami','felsefe');
INSERT INTO odunc VALUES
  (1,1,1,'2024-03-01','2024-03-15'),(2,3,1,'2024-03-01','2024-03-20'),
  (3,5,1,'2024-03-04','2024-03-18'),(4,7,1,'2024-03-11',NULL),
  (5,9,1,'2024-03-18','2024-03-29'),(6,2,2,'2024-03-01','2024-03-12'),
  (7,4,2,'2024-03-06','2024-03-25'),(8,6,2,'2024-03-11','2024-03-19'),
  (9,8,2,'2024-03-21',NULL),(10,1,3,'2024-03-04','2024-03-10'),
  (11,3,3,'2024-03-06','2024-03-27'),(12,10,3,'2024-03-13','2024-03-22'),
  (13,2,3,'2024-03-25',NULL),(14,5,4,'2024-03-04','2024-03-09'),
  (15,7,4,'2024-03-13','2024-03-26'),(16,4,4,'2024-03-20',NULL),
  (17,6,5,'2024-03-06','2024-03-14'),(18,9,5,'2024-03-11','2024-03-23'),
  (19,1,5,'2024-03-25','2024-03-28'),(20,8,6,'2024-03-04','2024-03-17'),
  (21,10,6,'2024-03-13','2024-03-21'),(22,3,6,'2024-03-20',NULL),
  (23,2,7,'2024-03-11','2024-03-16'),(24,5,7,'2024-03-18','2024-03-24'),
  (25,4,8,'2024-03-13','2024-03-24');

SELECT u.sube, k.tur, COUNT(*) AS adet
FROM odunc o JOIN uye u ON u.id = o.uye_id JOIN kitap k ON k.id = o.kitap_id
GROUP BY u.sube, k.tur
ORDER BY u.sube, k.tur;
SQL
```

```text
┌──────────┬─────────┬──────┐
│   sube   │   tur   │ adet │
├──────────┼─────────┼──────┤
│ Besiktas │ bilim   │ 1    │
│ Besiktas │ deneme  │ 1    │
│ Besiktas │ felsefe │ 1    │
│ Besiktas │ roman   │ 2    │
│ Besiktas │ tarih   │ 1    │
│ Kadikoy  │ bilim   │ 2    │
│ Kadikoy  │ deneme  │ 1    │
│ Kadikoy  │ roman   │ 4    │
│ Kadikoy  │ siir    │ 1    │
│ Kadikoy  │ tarih   │ 3    │
│ Uskudar  │ bilim   │ 3    │
│ Uskudar  │ felsefe │ 1    │
│ Uskudar  │ roman   │ 2    │
│ Uskudar  │ siir    │ 1    │
│ Uskudar  │ tarih   │ 1    │
└──────────┴─────────┴──────┘
```

Bu biçim veri işleme için elverişlidir: yeni bir tür eklendiğinde sorgu değişmez, yalnız
satır sayısı artar. Okumak içinse elverişsizdir. Kadıköy ile Üsküdar'ın roman sayısını
karşılaştırmak için gözün on beş satır arasında yukarı aşağı gezinmesi gerekir; ayrıca
sıfır olan hücreler — Beşiktaş'ta şiir yok — hiç görünmez.

## Koşullu Toplamayla Döndürme

Döndürmenin taşınabilir yazımı, her hedef sütun için bir koşullu toplama ifadesi
yazmaktır. `CASE` ifadesi, satırın o sütuna ait olup olmadığına göre 1 ya da 0 üretir;
`SUM` bunları toplar.

```bash
sqlite3 -box -header <<'SQL'
CREATE TABLE uye(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT, sube TEXT);
CREATE TABLE kitap(id INTEGER PRIMARY KEY, baslik TEXT, tur TEXT);
CREATE TABLE odunc(id INTEGER PRIMARY KEY, kitap_id INT, uye_id INT, alis TEXT, iade TEXT);
INSERT INTO uye VALUES (1,'Ayse','Kadikoy'),(2,'Burak','Kadikoy'),(3,'Ceren','Uskudar'),
  (4,'Deniz','Uskudar'),(5,'Emre','Besiktas'),(6,'Fatma','Besiktas'),
  (7,'Gokhan','Kadikoy'),(8,'Hale','Uskudar');
INSERT INTO kitap VALUES (1,'Kayip Zaman','roman'),(2,'Sessiz Ev','roman'),
  (3,'Sayilar Kurami','bilim'),(4,'Evrenin Yapisi','bilim'),(5,'Kisa Tarih','tarih'),
  (6,'Anadolu Notlari','tarih'),(7,'Siirler','siir'),(8,'Denemeler','deneme'),
  (9,'Yol Haritasi','roman'),(10,'Bilgi Kurami','felsefe');
INSERT INTO odunc VALUES
  (1,1,1,'2024-03-01','2024-03-15'),(2,3,1,'2024-03-01','2024-03-20'),
  (3,5,1,'2024-03-04','2024-03-18'),(4,7,1,'2024-03-11',NULL),
  (5,9,1,'2024-03-18','2024-03-29'),(6,2,2,'2024-03-01','2024-03-12'),
  (7,4,2,'2024-03-06','2024-03-25'),(8,6,2,'2024-03-11','2024-03-19'),
  (9,8,2,'2024-03-21',NULL),(10,1,3,'2024-03-04','2024-03-10'),
  (11,3,3,'2024-03-06','2024-03-27'),(12,10,3,'2024-03-13','2024-03-22'),
  (13,2,3,'2024-03-25',NULL),(14,5,4,'2024-03-04','2024-03-09'),
  (15,7,4,'2024-03-13','2024-03-26'),(16,4,4,'2024-03-20',NULL),
  (17,6,5,'2024-03-06','2024-03-14'),(18,9,5,'2024-03-11','2024-03-23'),
  (19,1,5,'2024-03-25','2024-03-28'),(20,8,6,'2024-03-04','2024-03-17'),
  (21,10,6,'2024-03-13','2024-03-21'),(22,3,6,'2024-03-20',NULL),
  (23,2,7,'2024-03-11','2024-03-16'),(24,5,7,'2024-03-18','2024-03-24'),
  (25,4,8,'2024-03-13','2024-03-24');

SELECT u.sube,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'roman'   THEN 1 ELSE 0 END) AS roman,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'bilim'   THEN 1 ELSE 0 END) AS bilim,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'tarih'   THEN 1 ELSE 0 END) AS tarih,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'siir'    THEN 1 ELSE 0 END) AS siir,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'deneme'  THEN 1 ELSE 0 END) AS deneme,
       SUM(CASE WHEN k.tur = 'felsefe' THEN 1 ELSE 0 END) AS felsefe,
       COUNT(*) AS toplam
FROM odunc o JOIN uye u ON u.id = o.uye_id JOIN kitap k ON k.id = o.kitap_id
GROUP BY u.sube ORDER BY u.sube;
SQL
```

```text
┌──────────┬───────┬───────┬───────┬──────┬────────┬─────────┬────────┐
│   sube   │ roman │ bilim │ tarih │ siir │ deneme │ felsefe │ toplam │
├──────────┼───────┼───────┼───────┼──────┼────────┼─────────┼────────┤
│ Besiktas │ 2     │ 1     │ 1     │ 0    │ 1      │ 1       │ 6      │
│ Kadikoy  │ 4     │ 2     │ 3     │ 1    │ 1      │ 0       │ 11     │
│ Uskudar  │ 2     │ 3     │ 1     │ 1    │ 0      │ 1       │ 8      │
└──────────┴───────┴───────┴───────┴──────┴────────┴─────────┴────────┘
```

On beş satır üçe indi ve boş hücreler sıfır olarak göründü. Bu, uzun biçimin veremediği
bilgidir: Beşiktaş'ta şiir ödüncü **yok** ile şiir ödüncü **bilinmiyor** arasındaki fark
artık okunur.

`ELSE 0` bölümü ihmal edilirse eşleşmeyen satırlar boş değer üretir. `SUM` boş değerleri
atladığı için sonuç çoğu durumda değişmez; ancak bir grubun **tüm** satırları eşleşmezse
sütun sıfır yerine boş kalır. Sıfırın anlamlı olduğu raporlarda `ELSE 0` yazılması ya da
sonucun `COALESCE` ile sarılması gerekir.

Bu yazımın maliyeti tek bir taramadır: her satır bir kez okunur, altı ifade aynı satır
üzerinde değerlendirilir. Aynı sonucu altı ayrı sorguyu birleştirerek üretmek, tabloyu
altı kez taramak demektir.

## FILTER Yan Tümcesi

Standart SQL, koşullu toplama için ayrı bir yazım tanımlar: toplama işlevinin ardına
gelen `FILTER (WHERE …)` yan tümcesi, o işlevin yalnız koşulu sağlayan satırları görmesini
sağlar. Amaç `CASE` ile aynıdır, okunurluk daha iyidir — koşul, sayılan şeyin yanında durur:

```bash
sqlite3 -box -header <<'SQL'
CREATE TABLE uye(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT, sube TEXT);
CREATE TABLE kitap(id INTEGER PRIMARY KEY, baslik TEXT, tur TEXT);
CREATE TABLE odunc(id INTEGER PRIMARY KEY, kitap_id INT, uye_id INT, alis TEXT, iade TEXT);
INSERT INTO uye VALUES (1,'Ayse','Kadikoy'),(2,'Burak','Kadikoy'),(3,'Ceren','Uskudar'),
  (4,'Deniz','Uskudar'),(5,'Emre','Besiktas'),(6,'Fatma','Besiktas'),
  (7,'Gokhan','Kadikoy'),(8,'Hale','Uskudar');
INSERT INTO kitap VALUES (1,'Kayip Zaman','roman'),(2,'Sessiz Ev','roman'),
  (3,'Sayilar Kurami','bilim'),(4,'Evrenin Yapisi','bilim'),(5,'Kisa Tarih','tarih'),
  (6,'Anadolu Notlari','tarih'),(7,'Siirler','siir'),(8,'Denemeler','deneme'),
  (9,'Yol Haritasi','roman'),(10,'Bilgi Kurami','felsefe');
INSERT INTO odunc VALUES
  (1,1,1,'2024-03-01','2024-03-15'),(2,3,1,'2024-03-01','2024-03-20'),
  (3,5,1,'2024-03-04','2024-03-18'),(4,7,1,'2024-03-11',NULL),
  (5,9,1,'2024-03-18','2024-03-29'),(6,2,2,'2024-03-01','2024-03-12'),
  (7,4,2,'2024-03-06','2024-03-25'),(8,6,2,'2024-03-11','2024-03-19'),
  (9,8,2,'2024-03-21',NULL),(10,1,3,'2024-03-04','2024-03-10'),
  (11,3,3,'2024-03-06','2024-03-27'),(12,10,3,'2024-03-13','2024-03-22'),
  (13,2,3,'2024-03-25',NULL),(14,5,4,'2024-03-04','2024-03-09'),
  (15,7,4,'2024-03-13','2024-03-26'),(16,4,4,'2024-03-20',NULL),
  (17,6,5,'2024-03-06','2024-03-14'),(18,9,5,'2024-03-11','2024-03-23'),
  (19,1,5,'2024-03-25','2024-03-28'),(20,8,6,'2024-03-04','2024-03-17'),
  (21,10,6,'2024-03-13','2024-03-21'),(22,3,6,'2024-03-20',NULL),
  (23,2,7,'2024-03-11','2024-03-16'),(24,5,7,'2024-03-18','2024-03-24'),
  (25,4,8,'2024-03-13','2024-03-24');

SELECT u.sube,
       COUNT(*) FILTER (WHERE k.tur = 'roman') AS roman,
       COUNT(*) FILTER (WHERE k.tur = 'bilim') AS bilim,
       COUNT(*) FILTER (WHERE k.tur = 'tarih') AS tarih,
       COUNT(*) FILTER (WHERE o.iade IS NULL)  AS iade_edilmemis,
       COUNT(*) AS toplam
FROM odunc o JOIN uye u ON u.id = o.uye_id JOIN kitap k ON k.id = o.kitap_id
GROUP BY u.sube ORDER BY u.sube;
SQL
```

```text
┌──────────┬───────┬───────┬───────┬────────────────┬────────┐
│   sube   │ roman │ bilim │ tarih │ iade_edilmemis │ toplam │
├──────────┼───────┼───────┼───────┼────────────────┼────────┤
│ Besiktas │ 2     │ 1     │ 1     │ 1              │ 6      │
│ Kadikoy  │ 4     │ 2     │ 3     │ 2              │ 11     │
│ Uskudar  │ 2     │ 3     │ 1     │ 2              │ 8      │
└──────────┴───────┴───────┴───────┴────────────────┴────────┘
```

Roman, bilim ve tarih sütunları önceki sonucun aynısıdır. Dördüncü sütun, döndürmenin
yalnız bir ayrım sütunuyla sınırlı olmadığını gösterir: `iade_edilmemis`, tür ile ilgisi
olmayan bağımsız bir koşuldur ve aynı taramada hesaplanmıştır. Farklı ölçütlerin aynı
satırda yan yana getirilmesi, koşullu toplamanın döndürmeden bağımsız asıl yararıdır.

`FILTER` yan tümcesi standarttadır ancak her motorda bulunmaz; desteklenmediği yerde
`CASE` yazımı her zaman çalışır.

## Ters Yön: Sütundan Satıra

Ters işlem, geniş biçimdeki bir tabloyu uzun biçime çevirir. İhtiyaç, dış bir kaynaktan
gelen geniş özetin normalleştirilmiş bir tabloya aktarılmasında ya da tür sayısı
değiştikçe bozulmayan bir sorgu yazılmasında doğar.

Taşınabilir yazım, sütun adlarını bir değer listesine dönüştürüp kaynak tabloyla çapraz
birleştirmektir:

```bash
sqlite3 -box -header <<'SQL'
CREATE TABLE ozet(sube TEXT PRIMARY KEY, roman INT, bilim INT, tarih INT);
INSERT INTO ozet VALUES ('Besiktas',2,1,1),('Kadikoy',4,2,3),('Uskudar',2,3,1);

WITH turler(tur) AS (VALUES ('roman'),('bilim'),('tarih'))
SELECT o.sube, t.tur,
       CASE t.tur WHEN 'roman' THEN o.roman
                  WHEN 'bilim' THEN o.bilim
                  WHEN 'tarih' THEN o.tarih END AS adet
FROM ozet o CROSS JOIN turler t
ORDER BY o.sube, t.tur;
SQL
```

```text
┌──────────┬───────┬──────┐
│   sube   │  tur  │ adet │
├──────────┼───────┼──────┤
│ Besiktas │ bilim │ 1    │
│ Besiktas │ roman │ 2    │
│ Besiktas │ tarih │ 1    │
│ Kadikoy  │ bilim │ 2    │
│ Kadikoy  │ roman │ 4    │
│ Kadikoy  │ tarih │ 3    │
│ Uskudar  │ bilim │ 3    │
│ Uskudar  │ roman │ 2    │
│ Uskudar  │ tarih │ 1    │
└──────────┴───────┴──────┘
```

Çapraz birleştirme üç şubeyi üç türle eşleştirerek dokuz satır üretti; `CASE` her satırda
doğru sütunu seçti. Kaynak tablo **bir kez** okunur.

Aynı sonuç, her sütun için bir sorgu yazıp `UNION ALL` ile birleştirerek de üretilir:

```bash
sqlite3 -box -header <<'SQL'
CREATE TABLE ozet(sube TEXT PRIMARY KEY, roman INT, bilim INT, tarih INT);
INSERT INTO ozet VALUES ('Besiktas',2,1,1),('Kadikoy',4,2,3),('Uskudar',2,3,1);

SELECT sube, 'roman' AS tur, roman AS adet FROM ozet
UNION ALL SELECT sube, 'bilim', bilim FROM ozet
UNION ALL SELECT sube, 'tarih', tarih FROM ozet
ORDER BY sube, tur;
SQL
```

```text
┌──────────┬───────┬──────┐
│   sube   │  tur  │ adet │
├──────────┼───────┼──────┤
│ Besiktas │ bilim │ 1    │
│ Besiktas │ roman │ 2    │
│ Besiktas │ tarih │ 1    │
│ Kadikoy  │ bilim │ 2    │
│ Kadikoy  │ roman │ 4    │
│ Kadikoy  │ tarih │ 3    │
│ Uskudar  │ bilim │ 3    │
│ Uskudar  │ roman │ 2    │
│ Uskudar  │ tarih │ 1    │
└──────────┴───────┴──────┘
```

Sonuçlar aynı, okunma ve maliyet farklı. Birleşimli yazım her sütun için tabloyu bir kez
tarar: üç sütun, üç tarama. Küçük özet tablolarında bu önemsizdir; kaynak büyükse çapraz
birleştirmeli yazım tercih edilir.

## Sütun Listesi Neden Sabittir

Her iki yönde de tür adları sorgunun metnine elle yazıldı. Bunun nedeni bir eksiklik
değil, ilişkisel modelin bir sonucudur: bir sorgunun sonucu bir bağıntıdır ve bağıntının
başlığı — sütun adları ve tipleri — sorgu çalıştırılmadan bellidir. Veriye bakarak sütun
üretmek bu tanımı bozar.

Bunun pratik karşılığı şudur: yeni bir kitap türü eklendiğinde geniş biçimli sorgu
kendiliğinden bir sütun kazanmaz; sorgunun güncellenmesi gerekir. Sütun listesini veriden
üretmek isteyen, sorgu metnini uygulama tarafında birleştirip motora göndermek zorundadır.
Bu yol açıktır ama iki bedeli vardır: metin birleştirmeyle üretilen sorgular enjeksiyon
yüzeyi açar ve her farklı sütun listesi ayrı bir sorgu metni ürettiği için plan
önbelleğinden yararlanmaz. Bu iki konu, kursun Sorgu Başarımı konusundaki Dinamik SQL
Riskleri dersinde ele alınacaktır.

Bazı motorlar `PIVOT` ya da benzeri bir anahtar sözcük sunar. Bu yazımlar standart SQL'in
parçası değildir ve sütun listesini yine sorgu yazılırken ister; yaptıkları, koşullu
toplamayı kısaltmaktır.

## Özet

- Uzun biçim veri işlemeye, geniş biçim okumaya elverişlidir; döndürme bu iki biçim
  arasındaki dönüşümdür.
- Taşınabilir döndürme yazımı, hedef sütun başına bir koşullu toplama ifadesidir ve tek
  taramada tamamlanır; `ELSE 0` yazılmazsa hiç eşleşmeyen gruplarda sütun boş kalır.
- `FILTER (WHERE …)` yan tümcesi aynı işi daha okunur yazar ve birbirinden bağımsız
  ölçütlerin aynı satırda toplanmasına izin verir.
- Ters döndürme, sütun adlarını değer listesine çevirip çapraz birleştirerek tek taramada
  ya da `UNION ALL` ile sütun başına bir tarama yaparak yazılır.
- Sonuç sütunlarının sorgu yazılırken bilinmesi zorunludur; sütun listesini veriden üretmek
  sorgu metninin uygulama tarafında birleştirilmesini gerektirir.

## Sonraki Adım

Bu konu boyunca yazılan her sorgu tek bir deyimdi ve tek bir soruya yanıt verdi. Veri
değiştiren işler ise çoğu zaman tek deyime sığmaz: bir kitabın ödünç verilmesi, ödünç
kaydının açılmasını ve kitabın durumunun güncellenmesini birlikte gerektirir. İkisinden
biri yapılıp diğeri yapılmazsa veri tutarsız kalır. Sonraki konu, birden çok deyimi
bölünmez tek bir birim hâline getiren işlemleri ele alacak; ilk ders işlemin başlatılması,
kesinleştirilmesi ve geri alınmasıyla başlayacak.