--- title: Anahtarlar source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/iliskisel-kuram/anahtarlar' course: 'Veri Modelleme ve İlişkisel Kuram' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:00+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Anahtarlar Süperanahtar, aday anahtar, birincil anahtar, alternatif anahtar ve yabancı anahtar tanımları; doğal ile vekil anahtar arasındaki seçim ve anahtar seçim ölçütleri. Önceki ders iki kez aynı noktaya çıktı: satırların birbirinden ayırt edilebilmesi gerekiyor ve bu ayırt etme şemada söylenmedikçe gerçekleşmiyor. SQL tablosu, hiçbir şey söylenmezse aynı satırı iki kez kabul eden bir çok kümedir. Bu dersin sorusu şudur: bir satırı tek başına belirleyen sütun kümesi nasıl tanımlanır, birden çok aday varsa hangisi seçilir, ve bir bağıntının satırı başka bir bağıntının satırına nasıl bağlanır? ## Süperanahtar ve Aday Anahtar Bir bağıntının başlığındaki öznitelikler kümesine $H$ diyelim. $K \subseteq H$ alt kümesi, bağıntının hiçbir geçerli değerinde iki farklı satır $K$ üzerinde aynı değerleri taşımıyorsa bir **süperanahtardır** (superkey). Yani $K$ üzerindeki değerler satırı belirler. Bu tanım fazla cömerttir: bir süperanahtara gereksiz sütun eklemek onu yine süperanahtar bırakır. Üye bağıntısında `uye_no` satırı belirliyorsa, `(uye_no, ad)` de belirler. Gereksizliği elemek için indirgeme yapılır: hiçbir öz alt kümesi süperanahtar olmayan bir süperanahtara **aday anahtar** (candidate key) denir. Aday anahtar, en küçük belirleyici sütun kümesidir. Bir bağıntının birden çok aday anahtarı olabilir. Üye bağıntısında üye numarası da e-posta adresi de satırı tek başına belirler: ```sh sqlite3 :memory: <<'SQL' CREATE TABLE uye ( uye_no INTEGER PRIMARY KEY, eposta TEXT NOT NULL UNIQUE, ad TEXT NOT NULL, kayit_tarihi TEXT NOT NULL ); INSERT INTO uye VALUES (41, 'ayse.demir@ornek.org', 'Ayşe Demir', '2024-09-12'); INSERT INTO uye VALUES (52, 'ayse.demir@ornek.org', 'Ayşe D. Demir', '2025-01-08'); SQL ``` ``` Runtime error near line 8: UNIQUE constraint failed: uye.eposta (19) ``` İkinci ekleme farklı bir üye numarası taşımasına rağmen reddedilir, çünkü e-posta adresi de bir aday anahtardır ve o adres zaten kullanılmıştır. Aday anahtarlık, bugünkü veride yinelenme bulunmamasından değil, **hiçbir zaman bulunamayacağı kuralından** gelir. Bu ayrım önemlidir: veride şu an tekrar etmeyen bir sütun anahtar sanılabilir. Doğru soru "şu anda tekrar ediyor mu" değil, "tekrar etmesi mümkün mü" sorusudur. Kütüphane bağlamında üye adı buna iyi bir örnektir — bugün tekrar etmiyor olması, iki Ayşe Demir'in üye olamayacağı anlamına gelmez. ## Birincil ve Alternatif Anahtar Aday anahtarlardan biri, bağıntının resmî kimliği olarak seçilir; buna **birincil anahtar** (primary key) denir. Seçilmeyen aday anahtarlara **alternatif anahtar** (alternate key) denir ve onlar da şemada tekillik kısıtı olarak yazılır — yukarıdaki `UNIQUE` bunu yapar. Birincil anahtar seçimi bir tercih meselesidir ve motorun davranışını da etkiler: satırlara başka bağıntılardan yapılan başvurular birincil anahtar üzerinden kurulur, dizin genellikle onun üzerine düşer. ```sh sqlite3 :memory: <<'SQL' CREATE TABLE uye ( uye_no INTEGER PRIMARY KEY, eposta TEXT NOT NULL UNIQUE, ad TEXT NOT NULL ); INSERT INTO uye VALUES (41, 'ayse.demir@ornek.org', 'Ayşe Demir'); INSERT INTO uye VALUES (41, 'mert.kaya@ornek.org', 'Mert Kaya'); SQL ``` ``` Runtime error near line 7: UNIQUE constraint failed: uye.uye_no (19) ``` ## Bileşik Anahtar Anahtar tek sütundan oluşmak zorunda değildir. Birden çok sütunun birlikte oluşturduğu anahtara **bileşik anahtar** (composite key) denir. Kütüphanede bir kitabın fiziksel kopyası — bundan sonra **nüsha** — üç şeyle belirlenir: hangi kitap, hangi şube, o şubedeki kaçıncı kopya. ```sh sqlite3 :memory: <<'SQL' CREATE TABLE nusha ( isbn TEXT NOT NULL, sube_kodu TEXT NOT NULL, kopya_no INTEGER NOT NULL, PRIMARY KEY (isbn, sube_kodu, kopya_no) ); INSERT INTO nusha VALUES ('978-975-0000-01-1', 'MRK', 1), ('978-975-0000-01-1', 'MRK', 2), ('978-975-0000-01-1', 'BHC', 1); INSERT INTO nusha VALUES ('978-975-0000-01-1', 'BHC', 1); SQL ``` ``` Runtime error near line 10: UNIQUE constraint failed: nusha.isbn, nusha.sube_kodu, nusha.kopya_no (19) ``` Aynı kitabın Merkez şubesindeki birinci ve ikinci kopyası ile Bahçelievler şubesindeki birinci kopyası ayrı satırlardır; dördüncü ekleme üçüncüyle çakıştığı için reddedilir. Bileşik anahtarın sütun sırası anahtarlık açısından önemsizdir — küme kümedir — ama dizin davranışı açısından önemlidir; bu ayrım motorun iç yapısını ele alan kurslara aittir. ## Doğal ve Vekil Anahtar Anahtar, alanın kendi verisinden gelebilir ya da kimliklendirme amacıyla üretilmiş olabilir. Alanın kendi verisinden gelene **doğal anahtar** (natural key) denir: kitabın ISBN'i, şube kodu, üyenin e-posta adresi. Yalnızca satırı ayırt etmek için üretilene **vekil anahtar** (surrogate key) denir: ödünç işleminin sıra numarası gibi. ```sh sqlite3 :memory: <<'SQL' .headers on .mode box CREATE TABLE odunc ( odunc_no INTEGER PRIMARY KEY, uye_no INTEGER NOT NULL, alis_tarihi TEXT NOT NULL ); INSERT INTO odunc (uye_no, alis_tarihi) VALUES (41, '2025-03-02'), (52, '2025-03-04'); SELECT * FROM odunc; SQL ``` ``` ┌──────────┬────────┬─────────────┐ │ odunc_no │ uye_no │ alis_tarihi │ ├──────────┼────────┼─────────────┤ │ 1 │ 41 │ 2025-03-02 │ │ 2 │ 52 │ 2025-03-04 │ └──────────┴────────┴─────────────┘ ``` Ekleme deyimi `odunc_no` sütununa değer vermedi; değerler sistem tarafından üretildi. **Kimlik sütununun nasıl üretildiği motora göre değişir**: kimi motorda ayrı bir sıra üreteci nesnesi tanımlanır, kimi motorda sütun bildiriminde belirtilir, kiminde tablonun gizli satır numarası kullanılır. Üretilen değerlerin boşluksuz artacağı hiçbir motorda güvence değildir; geri alınan bir işlemin tükettiği numara geri gelmez. Vekil anahtarı "kaçıncı kayıt" diye okumak bu yüzden hatalıdır. Doğal anahtar veriyi anlamlı kılar ve fazladan sütun gerektirmez; buna karşılık alanın kuralları değiştiğinde değişebilir. Vekil anahtar değişmez ve dardır; buna karşılık anlamsızdır, tekilliği kendi başına güvenceye almaz — vekil anahtar konan bir bağıntıda doğal aday anahtar yine de `UNIQUE` ile yazılmalıdır, yoksa aynı kitap iki farklı numarayla iki kez girilebilir. ## Yabancı Anahtar Bağıntılar birbirine **yabancı anahtarla** (foreign key) bağlanır: bir bağıntıdaki sütun kümesinin değerleri, başka bir bağıntının aday anahtar değerleri arasında bulunmak zorundadır. ```sh sqlite3 :memory: <<'SQL' PRAGMA foreign_keys = ON; CREATE TABLE uye ( uye_no INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL ); CREATE TABLE odunc ( odunc_no INTEGER PRIMARY KEY, uye_no INTEGER NOT NULL REFERENCES uye (uye_no), alis_tarihi TEXT NOT NULL ); INSERT INTO uye VALUES (41, 'Ayşe Demir'); INSERT INTO odunc VALUES (1001, 41, '2025-03-02'); INSERT INTO odunc VALUES (1002, 77, '2025-03-04'); SQL ``` ``` Runtime error near line 13: FOREIGN KEY constraint failed (19) ``` `41` numaralı üye tabloda bulunduğu için ilk ödünç kaydı geçer; `77` numaralı üye bulunmadığı için ikincisi reddedilir. Yabancı anahtar, ilişkisel modelde bağıntıları birbirine bağlayan tek düzenektir — satırlar birbirine işaretçiyle değil, **değerle** bağlanır. Bu, Veri Yapıları kursundaki bağlı listelerden temel bir ayrılıştır: bağlantı bellek adresine değil, anahtar değerine dayandığı için veritabanı kapatılıp açıldığında, başka bir makineye taşındığında ya da yedekten geri yüklendiğinde geçerliliğini korur. ## Anahtar Seçimi Ölçütleri Aday anahtarlar arasından birincil anahtarı seçerken dört ölçüt işe yarar. - **Kararlılık.** Anahtar değerinin değişmemesi gerekir; ona başvuran her satır o değeri taşır. E-posta adresi bu yüzden kötü bir birincil anahtardır, iyi bir alternatif anahtardır. - **Darlık.** Anahtar, ona başvuran her bağıntıda tekrar eder ve dizinlerde yer kaplar. Üç metin sütunlu bileşik anahtar yerine tek tam sayı, başvuru sayısı arttıkça belirgin fark yaratır. - **Bölünmezlik.** İçinde ayrıştırılabilir bilgi taşıyan anahtar — şube kodu ile yılı birleştiren bir dizgi gibi — kural değiştiğinde bozulur. - **Gizlilik.** Anahtar, dışarıya verilen adreslerde ve bağlantılarda görünür. Kimlik numarası gibi kişisel bir değeri birincil anahtar yapmak, onu görünür kılmayı da beraberinde getirir. ## Özet - Süperanahtar satırı belirleyen herhangi bir sütun kümesidir; aday anahtar, hiçbir öz alt kümesi süperanahtar olmayan süperanahtardır. - Aday anahtarlardan biri birincil anahtar seçilir; kalanlar alternatif anahtar olarak tekillik kısıtıyla yazılır. - Anahtarlık bugünkü veriden değil, veriye konan kuraldan gelir; "şu an tekrar etmiyor" anahtarlık kanıtı değildir. - Doğal anahtar veriden gelir ve değişebilir; vekil anahtar üretilir ve değişmez, ancak doğal aday anahtarın tekilliğini şemadan kaldırmaz. - Yabancı anahtar, satırları adresle değil değerle bağlar; bu yüzden taşıma ve geri yükleme altında geçerliliğini korur. ## Sonraki Adım Bu derste yabancı anahtar tanımlandı ve bir ihlali reddedildi, ama arkasındaki kural adlandırılmadı: neden var olmayan bir üyeye ödünç kaydı yazılamıyor, ve o üye kaydı sonradan silinmek istenirse ne olmalı? Sıradaki ders, anahtarların dayandığı iki bütünlük kuralını — varlık bütünlüğü ile başvuru bütünlüğünü — tanımlar ve silme ile güncelleme durumunda sistemin seçebileceği davranışları gösterir.