---
title: 'İstemci–Sunucu Modeli'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/internet-nasil-calisir/istemci-sunucu-modeli'
course: 'İnternet Nasıl Çalışır'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:07:03+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---
# İstemci–Sunucu Modeli
Bağlantıyı başlatan ile bekleyen rollerinin ayrımı, bağlantı noktası kavramı ve eşler arası modelle karşılaştırma.
Önceki ders paketlerin ağ üzerinde nasıl taşındığını kurdu ve iletişimi kimin başlattığı
sorusunu açık bıraktı. Ağ, iki konağı da aynı biçimde taşır; aralarındaki fark ağın değil,
üzerlerinde çalışan programların özelliğidir.
Bu ders o farkı tanımlar: `ornek.test` sayfasını tutan makinedeki program neden sürekli
bekler, sizin makinenizdeki program neden istediği anda konuşmaya başlar? Ders sonunda bu
kursun örnek sunucusu çalışır durumda olacak.
## Rolleri Ayıran Ölçüt
**Sunucu (server)**, bir bağlantı noktasında bekleyen ve gelen isteklere yanıt veren
programdır. **İstemci (client)**, bağlantıyı başlatan ve istek gönderen programdır.
Ayrımın tek ölçütü **bağlantıyı kimin başlattığıdır**. Yaygın bir yanlış anlama, sunucuyu
"güçlü makine", istemciyi "zayıf makine" saymaktır. Bu doğru değildir: rol donanıma değil,
programın davranışına aittir. Aynı makine bir program için sunucu, başka bir program için
istemci olabilir; sunucular sık sık başka sunucuların istemcisidir.
Roller iki asimetri doğurur.
**Bulunabilirlik.** İstemcinin sunucuyu bulabilmesi gerekir; sunucunun istemciyi
bilmesine gerek yoktur. Bu yüzden sunucunun adresi kararlı ve önceden bilinir olmak
zorundadır. İstemcinin adresi geçici olabilir, bağlantıdan bağlantıya değişebilir.
**Erişilebilirlik.** Sunucu, istek gelebileceği her an dinliyor olmalıdır. İstemci ise
yalnızca konuşacağı anda çalışır. Sunucunun sürekli çalışması gerekliliği, sonraki
derslerde ele alınacak barındırma sorununun kaynağıdır.
## Bağlantı Noktası
Bir adres makineyi belirler. Ancak bir makinede aynı anda birden çok sunucu programı
çalışabilir. Gelen bir paketin hangi programa ait olduğunu ayırt etmek için ikinci bir
sayı gerekir: **bağlantı noktası (port)**.
Adres binayı, bağlantı noktası binadaki daireyi gösterir. Bir bağlantı, dört değerle
tanımlanır: kaynak adres, kaynak bağlantı noktası, hedef adres, hedef bağlantı noktası. Bu
dörtlü benzersiz olduğu sürece aynı iki makine arasında sayısız bağlantı bir arada
yaşayabilir.
Sunucular önceden bilinen numaralarda dinler; istemcinin adresi gibi istemcinin bağlantı
noktası da genellikle işletim sistemince o an atanan geçici bir numaradır. Web trafiğinin
şifrelenmemiş biçimi 80, şifrelenmiş biçimi 443 numaralı bağlantı noktasında dinlenir. Bu
numaralar bir kayıt kuruluşunca ayrılmıştır ve adres satırında yazılmadıkları için
görünmezler: `http://ornek.test/` yazdığınızda 80, `https://ornek.test/` yazdığınızda 443
varsayılır.
Farklı bir numara kullanılacaksa adreste açıkça yazılır. Bu kursun örneklerinde 8080
numarası kullanılır; ayrıcalıklı olmayan bir numara seçmek, sunucuyu yönetici yetkisi
olmadan çalıştırmayı sağlar.
## Bir Sunucu Yazmak
Sunucunun ne yaptığını anlatmanın en kesin yolu bir tane çalıştırmaktır. Aşağıdaki program
bir bağlantı noktasında dinler, tek bir bağlantı kabul eder, aldığı baytları ekrana yazar
ve sabit bir yanıt gönderir.
```python
import socket
GOVDE = b"\nOrnek Sayfa
\n"
YANIT = (
b"HTTP/1.1 200 OK\r\n"
b"Content-Type: text/html; charset=utf-8\r\n"
b"Content-Length: " + str(len(GOVDE)).encode() + b"\r\n"
b"Connection: close\r\n"
b"\r\n"
) + GOVDE
def sunucuyu_calistir(baglanti_noktasi: int = 8080) -> None:
with socket.socket(socket.AF_INET, socket.SOCK_STREAM) as dinleyici:
dinleyici.setsockopt(socket.SOL_SOCKET, socket.SO_REUSEADDR, 1)
dinleyici.bind(("127.0.0.1", baglanti_noktasi))
dinleyici.listen(1)
istemci, adres = dinleyici.accept()
with istemci:
istek = istemci.recv(4096)
print("--- gelen istek ---")
print(istek.decode("utf-8", "replace"), end="")
print("--- istek sonu ---")
istemci.sendall(YANIT)
sunucuyu_calistir()
```
Program dört adımı sırayla yürütür ve bu dört adım her sunucuda aynıdır:
1. `bind` — bir adres ve bağlantı noktası sahiplenilir.
2. `listen` — gelen bağlantıları kabul etmeye hazır duruma geçilir.
3. `accept` — bir istemci bağlanana kadar **beklenir**. Bu satırda program durur.
4. `recv` / `sendall` — istek okunur, yanıt yazılır.
Üçüncü adım rolün özüdür. Sunucu, ne zaman ve kimin bağlanacağını bilmeden bekler.
`socket` çağrılarındaki **soket (socket)**, bir bağlantının program tarafındaki tutamağıdır;
işletim sistemi bu tutamak üzerinden veri okunmasını ve yazılmasını sağlar.
## Bir İstemci Çalıştırmak
Sunucu çalışırken başka bir uçbirimden bir istemci çalıştırılır. Burada istemci olarak
`curl` kullanılır. `--resolve` seçeneği, `ornek.test` adının hangi adrese karşılık
geldiğini elle bildirir; ad çözümlemesi sonraki konunun konusudur, burada yerine geçici
olarak bu seçenek konur. `-A` seçeneği istemcinin kendini tanıttığı metni sabitler.
```sh
curl -sv --resolve ornek.test:8080:127.0.0.1 -A "ornek-istemci" http://ornek.test:8080/
```
İstemci tarafında görünen alışveriş (`>` giden, `<` gelen satırları gösterir):
```
* Added ornek.test:8080:127.0.0.1 to DNS cache
* Hostname ornek.test was found in DNS cache
* Trying 127.0.0.1:8080...
* Connected to ornek.test (127.0.0.1) port 8080
> GET / HTTP/1.1
> Host: ornek.test:8080
> User-Agent: ornek-istemci
> Accept: */*
>
* Request completely sent off
< HTTP/1.1 200 OK
< Content-Type: text/html; charset=utf-8
< Content-Length: 73
< Connection: close
<
{ [73 bytes data]
* Closing connection
Ornek Sayfa
```
`*` ile başlayan satırlar `curl`'ün kendi açıklamalarıdır, alışverişin parçası değildir.
Sunucu tarafında ise istemcinin gönderdiği baytlar göründü:
```
--- gelen istek ---
GET / HTTP/1.1
Host: ornek.test:8080
User-Agent: ornek-istemci
Accept: */*
--- istek sonu ---
```
İki çıktı aynı alışverişin iki ucudur. Dikkat edilecek nokta, sunucunun aldığı şeyin
yapılandırılmış bir nesne değil, düz bir metin olmasıdır. İstek de yanıt da baytlardan
oluşur; kuralları belirleyen tek şey iki tarafın aynı biçimi izlemesidir. O biçim HTTP'dir
ve üçüncü konunun konusudur.
`127.0.0.1` adresi makinenin kendisini gösterir; bu adrese gönderilen paketler makineden
çıkmaz. Bu, gerçek bir ağa gerek kalmadan istemci–sunucu alışverişinin bütününü
incelemeyi sağlar.
## Eşler Arası Model
İstemci–sunucu tek seçenek değildir. **Eşler arası (peer-to-peer)** modelde her konak hem
istemci hem sunucu gibi davranır: kaynağı hem alır hem başkalarına sunar. Merkezde
duran ayrıcalıklı bir makine yoktur.
İki model, aynı ölçütler üzerinden karşılaştırılır.
| Ölçüt | İstemci–sunucu | Eşler arası |
|---|---|---|
| Kaynağın yeri | Bilinen bir konakta | Katılan konaklara dağılmış |
| Bulma yöntemi | Sunucunun adresi bilinir | Eşlerin listesi keşfedilir |
| Talep artınca | Sunucu yükü artar | Kapasite de artar |
| Tek arıza noktası | Sunucu | Yok |
| Denetim ve tutarlılık | Tek yerde, kolay | Dağıtık, güç |
| Erişilebilirlik | Sunucuya bağlı | Yeterli eş varsa sürer |
Eşler arası modelin en belirgin üstünlüğü ölçeklenmedir: kaynağı isteyen her yeni konak,
aynı zamanda o kaynağı sunabilecek yeni bir kapasitedir. Talep arttıkça arz da artar.
Buna karşılık iki güçlüğü vardır. Birincisi bulunabilirliktir: kararlı bir adres
olmadığında bir kaynağın kimde bulunduğunu saptamak ayrı bir problemdir. İkincisi
denetimdir: içeriğin doğruluğunu, güncelliğini ve yetkilendirmesini tek bir noktadan
güvence altına almak dağıtık bir yapıda güçtür.
Web, istemci–sunucu modeli üzerine kuruludur. Gerekçe, bu iki güçlüğün web'in temel
gereksinimleriyle doğrudan çakışmasıdır: bir alan adının belirli bir içeriği göstermesi
beklenir ve o içeriğin kimin yetkisinde olduğu belirli olmalıdır. Kararlı ad ve kararlı
sorumluluk, kararlı bir sunucu gerektirir.
Bu ayrım keskin bir sınır değildir. Bir sunucunun ardında yükü paylaşan çok sayıda makine
bulunabilir; iki tarayıcı arasında doğrudan bağlantı kurulabilir. Roller, makinelere değil
belirli bir alışverişe göre belirlenir.
## Özet
- İstemci ile sunucuyu ayıran ölçüt donanım değil, bağlantıyı kimin başlattığıdır.
- Sunucu kararlı bir adreste sürekli dinler; istemcinin adresi geçici olabilir.
- Bağlantı noktası, aynı makinedeki birden çok sunucu programını ayırır; bir bağlantı
kaynak ve hedef adres ile bağlantı noktalarından oluşan dörtlüyle tanımlanır.
- Bir sunucu programı `bind`, `listen`, `accept` ve okuma/yazma adımlarını izler;
`accept` çağrısında beklemek rolün özüdür.
- İstek ve yanıt yapılandırılmış nesneler değil, iki tarafın aynı biçimde yorumladığı
bayt dizileridir.
- Eşler arası model talep arttıkça kapasite kazandırır, ancak kararlı adres ve merkezî
denetim gerektiren web için istemci–sunucu modeli seçilmiştir.
## Sonraki Adım
Sunucunun kararlı bir adreste dinlemesi gerektiği kuruldu; ancak bu sunucu sizin
makinenizle aynı yerel ağda değildir. Aradaki paketler, birbirinden bağımsız işletilen
çok sayıda ağdan geçer ve bu ağların ortak bir sahibi yoktur. Sonraki ders, tek bir
kuruluşa ait olmayan bu yapının nasıl bir arada durduğunu ve `ornek.test` sunucusuna giden
yolun kimler tarafından belirlendiğini ele alacak.