---
title: 'Tarayıcı Ne Yapar'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/internet-nasil-calisir/tarayici-ne-yapar'
course: 'İnternet Nasıl Çalışır'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:07:05+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---
# Tarayıcı Ne Yapar
Adres satırındaki metnin çözümlenmesinden ekrandaki çizime uzanan aşamalar, alt kaynak istekleri ve bağlantıların yeniden kullanımı.
Önceki ders tek bir isteği ve tek bir yanıtı inceledi. Buna karşın bir sayfa açıldığında
tek bir istek yapılmaz. Gelen belge başka kaynaklara başvurur ve tarayıcı onları da ister.
Bu ders tarayıcının işini sırasıyla ele alır: adres satırındaki metnin çözümlenmesinden
ekrandaki çizime kadar. Tarayıcı bir görüntüleyici değil, bu aşamaları yürüten bir
düzenleyicidir.
## Adresin Çözümlenmesi
İlk iş, yazılan metni bölümlerine ayırmaktır. Bir adres tek bir dizgi değil, yapılı bir
değerdir.
```python
from urllib.parse import urlsplit
adres = "https://ornek.test:8443/arsiv/belge?konu=ag&sayfa=2#bolum3"
parca = urlsplit(adres)
print("sema :", parca.scheme)
print("konak :", parca.hostname)
print("bag. nok. :", parca.port)
print("yol :", parca.path)
print("sorgu :", parca.query)
print("parca :", parca.fragment)
```
```
sema : https
konak : ornek.test
bag. nok. : 8443
yol : /arsiv/belge
sorgu : konu=ag&sayfa=2
parca : bolum3
```
Bölümlerin her biri farklı bir aşamada kullanılır:
| Bölüm | Kullanıldığı yer |
|---|---|
| Şema | Hangi protokolün konuşulacağı; bağlantı noktası varsayılanını da belirler |
| Konak | Alan Adı Sistemi dersindeki çözümlemeye verilen ad |
| Bağlantı noktası | Bağlantı kurulurken; yazılmazsa şemanın varsayılanı |
| Yol | İstek satırına konur, sunucuya gönderilir |
| Sorgu | İstek satırına yolla birlikte konur, sunucuya gönderilir |
| Parça | **Sunucuya gönderilmez**; yalnızca tarayıcıda kullanılır |
Son satır dikkat çekicidir. `#bolum3` bölümü ağa hiç çıkmaz; tarayıcı belgeyi aldıktan
sonra o adı taşıyan bölüme kaydırmak için kendisi kullanır. Sunucu bu değeri göremez.
Adın büyük–küçük harf ayrımı gözetmediği Alan Adı Nedir dersinde belirtilmişti. Yol bölümü
için aynı şey geçerli değildir: `/Arsiv` ile `/arsiv` farklı iki yol olabilir ve bunu
belirleyen sunucudur.
## Aşamalar
Adres çözümlendikten sonra tarayıcı şu adımları izler:
1. **Ad çözümleme.** Konak adı bir adrese çevrilir. Alan Adı Sistemi dersindeki zincir
burada işler ve önbellekler devreye girer.
2. **Bağlantı kurma.** Hedef adres ve bağlantı noktasına bağlanılır.
3. **Güvenlik el sıkışması.** Şema `https` ise şifreli kanal kurulur; sonraki dersin
konusudur.
4. **İstek gönderme.** Önceki derste tanımlanan biçimde istek yazılır.
5. **Yanıt alma ve yorumlama.** Durum kodu ve `Content-Type` başlığına göre gövdenin ne
olduğu belirlenir.
6. **Belgeyi ayrıştırma.** İçerik bir belgeyse yapısı çıkarılır.
7. **Alt kaynakları isteme.** Belgenin başvurduğu her kaynak için 1–5 adımları yinelenir.
8. **Yerleşim ve çizim.** Öğelerin ekrandaki yeri ve görünümü hesaplanır, çizilir.
Adımların bir bölümü örtüşür. Tarayıcı belgenin tamamını beklemeden ayrıştırmaya başlar ve
gördüğü ilk alt kaynak başvurusunda isteği yollar.
## Alt Kaynak İstekleri
Yedinci adım, açılan bir sayfanın neden tek bir isteğe indirgenemeyeceğini açıklar.
Aşağıdaki sunucu üç kaynak sunar; kök belge diğer ikisine başvurur.
```python
from http.server import BaseHTTPRequestHandler, HTTPServer
SAYFALAR: dict[str, tuple[str, bytes]] = {
"/": ("text/html; charset=utf-8",
b"\n\n"
b"\n"
b"
\n"
self.log_request(404)
self._yanitla(404, "text/html; charset=utf-8", govde, govde_gonder)
def do_GET(self) -> None:
self._dagit(govde_gonder=True)
def do_HEAD(self) -> None:
self._dagit(govde_gonder=False)
HTTPServer(("127.0.0.1", 8080), Isleyici).serve_forever()
```
Bir tarayıcının yapacağı üç istek, `curl` ile açıkça yapılır:
```sh
curl -sv --resolve ornek.test:8080:127.0.0.1 -A "ornek-istemci" -o /dev/null \
http://ornek.test:8080/ http://ornek.test:8080/bicem.css http://ornek.test:8080/logo.svg
```
Sunucunun kaydı üç isteği gösterir:
```
GET / -> 200
GET /bicem.css -> 200
GET /logo.svg -> 200
```
Kullanıcı tek bir adres yazdı; sunucu üç istek gördü. Gerçek sayfalarda bu sayı çok daha
yüksektir ve alt kaynaklar başka alan adlarında bulunabilir — bu durumda her yeni alan adı
için ad çözümleme ve bağlantı kurma adımları yeniden yürütülür.
## Bağlantıların Yeniden Kullanımı
Her istek için ayrı bir bağlantı kurmak pahalıdır. Bağlantı kurmak en az bir gidiş–dönüş
süresi gerektirir; şifreli bağlantıda daha fazlası. Ağ Nedir dersinde kurulduğu üzere
gecikmenin bir bölümü fiziksel olarak azaltılamaz, dolayısıyla gidiş–dönüş sayısını azaltmak
doğrudan bir kazançtır.
Yukarıdaki üç isteğin bağlantı davranışı incelendiğinde durum görünür:
```
* Trying 127.0.0.1:8080...
* Connected to ornek.test (127.0.0.1) port 8080
> GET / HTTP/1.1
< HTTP/1.1 200 OK
* Connection #0 to host ornek.test left intact
* Re-using existing connection with host ornek.test
> GET /bicem.css HTTP/1.1
< HTTP/1.1 200 OK
* Connection #0 to host ornek.test left intact
* Re-using existing connection with host ornek.test
> GET /logo.svg HTTP/1.1
< HTTP/1.1 200 OK
* Connection #0 to host ornek.test left intact
```
Bir kez bağlanıldı, üç istek aynı bağlantı üzerinden geçti. Bu **kalıcı bağlantı
(persistent connection)** davranışıdır ve HTTP/1.1 ile protokolün varsayılanı durumuna
gelmiştir; önceki sürümde her istek için bağlantı kurulup kapatılıyordu.
Kalıcı bağlantının çözmediği bir sorun kalır. Aynı bağlantı üzerindeki istekler **sırayla**
işlenir: ilk yanıt tamamlanmadan ikincisi gönderilemez. Yavaş bir yanıt, arkasındakileri
bekletir. Bu davranış **sıra başı engellemesi** olarak adlandırılır.
HTTP/2, aynı bağlantı üzerinde birden çok isteğin iç içe geçmesine izin vererek bu soruna
yanıt verir; buna **çoğullama (multiplexing)** denir. İstekler ve yanıtlar numaralanmış
akışlara bölünür, parçalar karışık sırayla gönderilir ve alıcı tarafta ayrıştırılır. Bu
fikir, Ağ Nedir dersindeki paket numaralandırma ile aynı akıl yürütmedir.
| Özellik | Ayrı bağlantı | Kalıcı bağlantı | Çoğullama |
|---|---|---|---|
| İstek başına bağlantı kurma | Her istekte | İlk istekte | İlk istekte |
| Aynı anda bekleyen istek | Bağlantı sayısı kadar | Bir | Çok |
| Yavaş yanıtın etkisi | Yalnız kendisi | Arkasındakileri bekletir | Diğerlerini bekletmez |
Bu üç davranış, protokolün sürümleri arasındaki teknik ayrımdır. Hangisinin kullanıldığı
istemci ile sunucunun bağlantı kurarken anlaşmasıyla belirlenir.
## Belgeden Çizime
Alınan belge metindir; ekranda görünen ise yerleşimi ve biçimi hesaplanmış öğelerdir.
Arada üç iş vardır.
**Ayrıştırma.** Belge metni, iç içe geçmiş öğelerden oluşan bir ağaca çevrilir. Veri
Yapıları kursundaki ağaç yapısı burada doğrudan karşılığını bulur: her öğe bir düğüm, iç
içelik ise ata–alt ilişkisidir.
**Biçim hesabı.** Biçem kuralları öğelere uygulanır ve her öğenin görünüm özellikleri
belirlenir.
**Yerleşim ve çizim.** Her öğenin ekrandaki konumu ve boyutu hesaplanır, sonra çizilir.
Alt kaynakların bu sırayı etkileme biçimi farklıdır ve bu fark gözlenebilir bir sonuç
doğurur. Biçem dosyası alınmadan çizim yapmak, sayfanın önce biçimsiz görünüp sonra
değişmesine yol açar; bu yüzden çizim biçem dosyası beklenerek yapılır. Betikler ise
belgeyi değiştirebildikleri için ayrıştırmayı durdurabilir. Görseller ise beklenmez;
geldiklerinde yerlerine konur.
Bu, alt kaynakların yalnızca sayılarının değil **sıralarının** da sayfanın görünme süresini
belirlediği anlamına gelir.
## Tarayıcı Önbelleği
Alınan kaynakların yeniden istenmemesi için tarayıcı bir önbellek tutar. Alan Adı Sistemi
dersindeki yaşam süresi mantığı burada da geçerlidir, ancak denetim başlıklarla yapılır.
Sunucu bir yanıtın ne kadar süre saklanabileceğini bildirir. Süre dolduğunda tarayıcı
kaynağı yeniden indirmek yerine **koşullu istek** yapar: elindeki kopyanın kimliğini
gönderir ve "değiştiyse gönder" der. Değişmemişse sunucu gövdesiz kısa bir yanıt döndürür ve
gövde ikinci kez taşınmamış olur.
Bu düzen, ilk açılış ile sonraki açılışlar arasındaki farkın kaynağıdır ve önceki dersteki
`HEAD` yönteminin gerekçesiyle aynı fikre dayanır: içeriği taşımadan içerik hakkında bilgi
almak.
## Özet
- Adres yapılı bir değerdir; şema, konak, bağlantı noktası, yol, sorgu ve parça bölümleri
farklı aşamalarda kullanılır ve parça bölümü sunucuya hiç gönderilmez.
- Tarayıcı ad çözümleme, bağlantı kurma, istek gönderme, ayrıştırma, alt kaynak isteme ve
çizim adımlarını yürütür; adımlar örtüşerek ilerler.
- Tek bir adres yazılması çok sayıda isteğe yol açar; alt kaynaklar farklı alan adlarındaysa
çözümleme ve bağlantı adımları yeniden yürütülür.
- Kalıcı bağlantı, bağlantı kurma maliyetini istekler arasında paylaştırır; çoğullama,
aynı bağlantıdaki isteklerin birbirini beklemesini ortadan kaldırır.
- Belge bir öğe ağacına çevrilir; biçem beklenerek, betikler ayrıştırmayı durdurarak,
görseller beklenmeden işlenir.
- Tarayıcı önbelleği, süresi dolan kaynaklar için koşullu istek yaparak gövdenin yeniden
taşınmasını önler.
## Sonraki Adım
Bu ders adresin şema bölümünü ayırdı ve `https` durumunda bir güvenlik el sıkışması
yapıldığını söyleyip geçti. O adım atlanamaz: alışverişin yol üzerindeki hiç kimse
tarafından okunamaması, değiştirilememesi ve karşı tarafın gerçekten iddia ettiği taraf
olması gerekir. Sonraki ders bu üç sözü ayrı ayrı tanımlayacak ve yerel olarak üretilmiş bir
sertifikayla her birinin nasıl sınandığını gösterecek.
![\"\"](\"/logo.svg\"){kind=logo}
\n"
b"\n"),
"/bicem.css": ("text/css; charset=utf-8", b"h1 { color: #333; }\n"),
"/logo.svg": ("image/svg+xml",
b"\n"),
}
class Isleyici(BaseHTTPRequestHandler):
protocol_version = "HTTP/1.1"
def log_message(self, bicem: str, *arg: object) -> None:
print(f"{self.command} {self.path} -> {arg[1]}", flush=True)
def _yanitla(self, durum: int, tip: str, govde: bytes, govde_gonder: bool) -> None:
self.send_response_only(durum)
self.send_header("Content-Type", tip)
self.send_header("Content-Length", str(len(govde)))
self.end_headers()
if govde_gonder:
self.wfile.write(govde)
def _dagit(self, govde_gonder: bool) -> None:
if self.path in SAYFALAR:
tip, govde = SAYFALAR[self.path]
self.log_request(200)
self._yanitla(200, tip, govde, govde_gonder)
else:
govde = b"