--- title: 'Akıl Yürüten Modeller' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/istem-muhendisligi/akil-yuruten-modeller' course: 'İstem Mühendisliği' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:39+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Akıl Yürüten Modeller Yanıt yazmadan önce görünmeyen ara adımlar üreten model sınıfının ölçüsü: aynı 120 kurgu destek talebinde tek alanlı görevde iki sınıfın isabet farkı −0,0333 ve +0,1167 kalıyor, iki koşum farkı 0,1167 olduğu için ölçülmemiş sayılıyor ve belirteç 1,75 kata çıkıyor. İki alanlı görevde fark +0,1000 ve +0,1667 ile bandın üzerine çıkıyor; tek geçişli sınıf kendi yazdığı etiketle kod alanını yanıtların 0,2333 payında çelişiyor. Doğru yanıt başına bedel 52,0'den 95,1'e ve 83,9'dan 110,1 belirtece yükseliyor. Önceki derste modelin attığı her ek adım görünürdü: düşünce alanı yanıtın içindeydi, belirteci sayıldı, kesildiğinde ne olduğu okundu ve düşünceyi kısaltma kararı ancak bu yüzden verilebildi. Bu derste ölçülen sınıfın ayırt edici özelliği tam da bunun yokluğudur. Sınıf, yanıtı yazmadan önce **ara adımlar üretir**; bu adımların metni çağırana hiç dönmez, uzunluğu istemle kısıtlanamaz ve durdurma koşulu onlara değmez — ama **çıkış belirteci olarak ödenir**. Ölçülecek şey budur: **görünmeyen belirtecin bedeli.** Bu bir ürün karşılaştırması değildir. Hiçbir model, sürüm ya da sağlayıcı anılmaz; iki sınıf yalnız **yapısal farkla** tanımlanır. Tek geçişli sınıf istemi okur ve yanıtı yazar; akıl yürüten sınıf araya kendi görmediğimiz adımları koyar. Öz tutarlılıkta olduğu gibi çağrı sayısı artmaz — iki sınıf da kayıt başına **bir çağrı** yapar, ve orada ödenen şey görünen örnekler değil, görünmeyen belirteçlerdir. - **AY49.** Kod gerçek bir model uç noktası çağırmaz; standart kitaplıkla yazılmış bir **dil modeli benzeticisini** çağırır. Destek talepleri ve belge kodları **kurgudur**. - **AY50.** Tohum **20260218**, ikinci koşum **20260219**. Aynı istem aynı tohumda aynı yanıtı verir. - **AY51.** Akıl yürüten sınıf **alan başına bir ara adım** üretir. Tek alanlı görevde ikinci adım bir **denetim geçişidir**: aynı aday kümesi ikinci kez puanlanır ve yanıt son adımın sonucundan yazılır. - **AY52.** Ara adımların belirteci **çıkış belirtecine** eklenir ama yanıt metnine girmez. **Durdurma koşulu yalnız görünen yanıtı keser**; görünmeyen adımlar kısıtlanamaz. - **AY53.** Tek geçişli sınıf iki alanı **iki ayrı çekilişle** doldurur: ikinci alan birinci alanın sonucuna bağlanmaz. Akıl yürüten sınıfta ikinci ara adım birinci adımın sonucundan **eşleştirme** yapar. - **AY54.** İki görev de aynı 120 kurgu talebi kullanır. **A görevi** tek alan ister (etiket), **B görevi** iki alan ister (etiket ve belge kodu). - **AY55.** Belge kodları kurgu belge dağarcığından gelir ve her konunun tek bir kodu vardır; doğru yanıt için **iki alanın da** doğru olması gerekir. - **AY56.** Yanıt biçimi iki sınıfta da aynıdır ve dayatılmıştır. Ölçülen tek fark sınıfın kendisidir. ## İki Sınıfın Yapısal Farkı İlk blok benzeticiyi kurar ve iki sınıfı iki işlevle ayırır. `cagir` istemi okur ve yanıtı yazar. `cagir_akil` araya ara adımlar koyar, adımların belirtecini `gizli` alanında biriktirir ve yanıt metnine yalnız sonucu yazar. ```python # BENZETICI. Gercek bir model uc noktasi cagrilmaz; standart kitaplikla yazilmis bir dil # modeli benzeticisidir. Destek talepleri ve belge kodlari KURGU'dur. import math TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF PENCERE, EN_UZUN = 240, 24 def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki def ayrik(u, w): t = 0.0 for i, x in enumerate(w): t += x if u < t: return i return len(w) - 1 def belirtecle(m): b = [] for s in m.lower().replace(",", " , ").split(): while len(s) > 5: b.append(s[:5]) s = s[5:] b.append(s) return b def izno(m): h = 2166136261 for c in m: h = ((h ^ ord(c)) * 16777619) & M32 return h KONU = ["fatura", "ariza", "sayac", "tarife", "kesinti"] KOD = {"fatura": "FT", "ariza": "AR", "sayac": "SY", "tarife": "TR", "kesinti": "KS"} KALIP = { "fatura": ["bu ayki fatura tutari gecen aya gore cok yuksek geldi", "faturami odedim ama sistemde borc gorunuyor", "fatura ayrintisini nereden gorebilirim"], "ariza": ["evde su akmiyor bir ariza var galiba", "baglanti bozuk oldu ve hic calismiyor", "ariza kaydi actim ama ekip gelmedi"], "sayac": ["sayac okumasi yanlis girilmis endeks tutmuyor", "sayac degisimi icin randevu istiyorum", "sayac uzerindeki endeks ile fatura ayni degil"], "tarife": ["hangi tarife basamagindayim ogrenmek istiyorum", "tarife degisikligi icin ne yapmam gerekiyor", "birim ucret abone tipine gore degisiyor mu"], "kesinti": ["mahallede kesinti var ne zaman gelecek", "planli kesinti duyurusu nereden takip edilir", "aksamdan beri kesinti yasiyoruz"], } EK = ["ayrica gecen ay da ayni sorun olmustu", "bu konuda memnun degilim", "acil bilgi almam gerekiyor", "kayit numaram elimde yok"] TALEP = [] for i in range(120): r = uretec(TOHUM + i) k = KONU[ayrik(r(), [0.24, 0.22, 0.18, 0.20, 0.16])] m = KALIP[k][int(r() * 3)] if r() < 0.34: m += " " + EK[int(r() * 4)] TALEP.append({"no": 4001 + i, "metin": m, "konu": k, "kod": KOD[k]}) KAVRAM = KONU + ["odeme", "sikayet", "bilgi", "genel"] IZ = {"fatur": "fatura", "tutar": "fatura", "ayrin": "fatura", "ariza": "ariza", "bozuk": "ariza", "calis": "ariza", "akmiy": "ariza", "sayac": "sayac", "endek": "sayac", "okuma": "sayac", "tarif": "tarife", "birim": "tarife", "abone": "tarife", "basam": "tarife", "kesin": "kesinti", "duyur": "kesinti", "mahal": "kesinti", "borc": "odeme", "odedi": "odeme", "ucret": "odeme", "memnu": "sikayet", "sorun": "sikayet", "acil": "sikayet", "bilgi": "bilgi", "ogren": "bilgi", "nered": "bilgi"} TUZAK = {"degis": "tarife", "kayit": "ariza", "yukse": "tarife", "gorun": "fatura", "ekip": "kesinti", "takip": "tarife", "giril": "fatura"} ARA = ["ara adim : metinde {k} izleri var , konu buna gore belirlendi", "ara adim : {k} konusunun belge kodu {d} olarak eslendi"] SAYAC = [0] def puanla(bel, kume): aday = [k for k in kume if k[:5] in bel] if len(aday) < 3: aday = list(kume) p = {k: 0.15 for k in aday} for t in bel: for tablo, w in ((IZ, 1.0), (TUZAK, 1.3)): if tablo.get(t) in p: p[tablo[t]] += w return p def sec(p, r, sicaklik): if sicaklik <= 0.0: return max(sorted(p), key=lambda a: p[a]) e = [math.exp(p[a] / sicaklik) for a in sorted(p)] return sorted(p)[ayrik(r(), [v / sum(e) for v in e])] def sinir(bel, r): if len(bel) > PENCERE: return "baglam_asimi" if SAYAC[0] % 37 == 0: return "hiz_siniri" if len(bel) > 90 and r() < 0.04: return "zaman_asimi" return "tamam" def don(durum, bel, y, gizli=0): if durum != "tamam": return {"durum": durum, "giris": len(bel), "cikis": 0, "gizli": 0, "yanit": ""} cb = belirtecle(y) if len(cb) > EN_UZUN: # durdurma kosulu yalniz goruneni keser cb, y = cb[:EN_UZUN], " ".join(cb[:EN_UZUN]) return {"durum": durum, "giris": len(bel), "cikis": len(cb) + gizli, "gizli": gizli, "yanit": y} def govde(istem): # istemin yonergeden sonraki kismi return istem.split("Talep: ")[-1] def cagir(istem, tohum=TOHUM, sicaklik=0.6): """STANDART SINIF: tek gecis, ara adim yok.""" SAYAC[0] += 1 bel = belirtecle(istem) r = uretec(tohum ^ izno(istem)) d = sinir(bel, r) if d != "tamam": return don(d, bel, "") k = sec(puanla(bel, KAVRAM), r, sicaklik) if "kod" not in bel: return don(d, bel, f"etiket : {k}") k2 = sec(puanla(bel, KAVRAM), r, sicaklik) # ikinci alan icin ayri cekilis return don(d, bel, f"etiket : {k} | kod : {KOD.get(k2, 'XX')}") def cagir_akil(istem, tohum=TOHUM, sicaklik=0.6): """AKIL YURUTEN SINIF: yaniti yazmadan once gorunmeyen ara adimlar uretir. Ara adimlarin metni cagirana donmez ama cikis belirteci olarak sayilir.""" SAYAC[0] += 1 bel = belirtecle(istem) r = uretec(tohum ^ izno(istem)) d = sinir(bel, r) if d != "tamam": return don(d, bel, "") g = belirtecle(govde(istem)) k = sec(puanla(g, KONU), r, sicaklik) # 1. ara adim gizli = len(belirtecle(ARA[0].format(k=k))) if "kod" not in bel: k = sec(puanla(g, KONU), r, sicaklik) # 2. ara adim: denetim gizli += len(belirtecle(ARA[0].format(k=k))) return don(d, bel, f"etiket : {k}", gizli) kod = KOD[k] # 2. ara adim: eslestirme gizli += len(belirtecle(ARA[1].format(k=k, d=kod))) return don(d, bel, f"etiket : {k} | kod : {kod}", gizli) def oku(y): e = kd = None p = y.split() for i, s in enumerate(p): if s == "etiket" and i + 2 < len(p) and p[i + 2] in KONU: e = p[i + 2] if s == "kod" and i + 2 < len(p): kd = p[i + 2] return e, kd A = "Talebi su etiketlerden birine ata: fatura , ariza , sayac , tarife , kesinti . Talep: " B = ("Talebi su etiketlerden birine ata: fatura , ariza , sayac , tarife , kesinti . " "Ayrica etiketin belge kodunu kod alanina yaz . Talep: ") t = TALEP[9] print(f"KURGU talep {t['no']}: {t['metin']} (konu {t['konu']}, kod {t['kod']})") for ad, f in (("standart sinif", cagir), ("akil yuruten sinif", cagir_akil)): for gad, o in (("A tek alan", A), ("B iki alan", B)): s = f(o + t["metin"]) print(f"{ad:<19}{gad:<12} cikis {s['cikis']:>3} bel " f"(gorunmeyen {s['gizli']:>2}) | {s['yanit']}") ``` ``` KURGU talep 4010: hangi tarife basamagindayim ogrenmek istiyorum kayit numaram elimde yok (konu tarife, kod TR) standart sinif A tek alan cikis 4 bel (gorunmeyen 0) | etiket : sayac standart sinif B iki alan cikis 9 bel (gorunmeyen 0) | etiket : tarife | kod : TR akil yuruten sinif A tek alan cikis 36 bel (gorunmeyen 31) | etiket : tarife akil yuruten sinif B iki alan cikis 39 bel (gorunmeyen 30) | etiket : tarife | kod : TR ``` Tek kayıtta dört satır ve tek bir gözlem: **yanıtlar aynı biçimde, çıkışlar aynı büyüklükte değil.** Akıl yürüten sınıfın görünen yanıtı dört belirteç, çıkış belirteci otuz altı. Aradaki otuz bir belirteç okunamıyor, kısaltılamıyor, denetlenemiyor. Bir önceki dersin kaldıracı burada elde yok, çünkü kısaltılacak metin yanıtın içinde değil. ## Aynı Görevde İki Sınıf Ölçüm iki görevde yapılır. **A görevi** tek alan ister ve istem beş etiketi zaten sayar. **B görevi** ikinci bir alan daha ister: etiketin belge kodu. İkisi de aynı 120 kurgu talebi kullanır ve her kayıt için tek çağrı yapılır. ```python def olc(sinif, onek, iki_alan, tohum=TOHUM): SAYAC[0] = 0 g = c = gz = d = uyum = 0 for x in TALEP: s = sinif(onek + x["metin"], tohum=tohum) g, c, gz = g + s["giris"], c + s["cikis"], gz + s["gizli"] e, kd = oku(s["yanit"]) if iki_alan: d += e == x["konu"] and kd == x["kod"] uyum += kd is not None and e is not None and kd == KOD[e] else: d += e == x["konu"] n = len(TALEP) return {"isabet": d / n, "uyum": uyum / n if iki_alan else None, "giris": g, "gorunen": c - gz, "gizli": gz, "toplam": g + c, "dogru": d} IS = [("A standart", cagir, A, False), ("A akil", cagir_akil, A, False), ("B standart", cagir, B, True), ("B akil", cagir_akil, B, True)] S1 = [olc(f, o, i) for _, f, o, i in IS] S2 = [olc(f, o, i, tohum=TOHUM + 1) for _, f, o, i in IS] print(f"{'olcu (tohum 20260218)':<24}" + "".join(f"{a[0]:>12}" for a in IS)) for ad, k, b in (("isabet", "isabet", "{:.4f}"), ("iki alan uyumu", "uyum", "{:.4f}"), ("giris belirteci", "giris", "{:d}"), ("gorunen cikis belirteci", "gorunen", "{:d}"), ("gorunmeyen cikis bel.", "gizli", "{:d}"), ("toplam belirtec", "toplam", "{:d}")): print(f"{ad:<24}" + "".join(("-" if x[k] is None else b.format(x[k])).rjust(12) for x in S1)) print(f"{'dogru yanit basina':<24}" + "".join( f"{x['toplam'] / x['dogru']:.1f}".rjust(12) for x in S1)) print(f"\n{'ikinci kosum isabeti':<24}" + "".join(f"{x['isabet']:.4f}".rjust(12) for x in S2)) for ad, i in (("A gorevi", 0), ("B gorevi", 2)): f1 = S1[i + 1]["isabet"] - S1[i]["isabet"] f2 = S2[i + 1]["isabet"] - S2[i]["isabet"] kf = max(abs(S1[i]["isabet"] - S2[i]["isabet"]), abs(S1[i + 1]["isabet"] - S2[i + 1]["isabet"])) o = "olculdu" if min(abs(f1), abs(f2)) > kf else "olculmedi" kat = (S1[i + 1]["toplam"] / S1[i]["toplam"]) print(f"{ad}: sinif farki {f1:+.4f} / {f2:+.4f}, iki kosum farki {kf:.4f} -> {o}" f" belirtec {kat:.2f} kat") ``` ``` olcu (tohum 20260218) A standart A akil B standart B akil isabet 0.7833 0.7500 0.6750 0.7750 iki alan uyumu - - 0.7667 0.9750 giris belirteci 4340 4340 5780 5780 gorunen cikis belirteci 550 547 1017 1017 gorunmeyen cikis bel. 0 3671 0 3438 toplam belirtec 4890 8558 6797 10235 dogru yanit basina 52.0 95.1 83.9 110.1 ikinci kosum isabeti 0.6667 0.7833 0.6333 0.8000 A gorevi: sinif farki -0.0333 / +0.1167, iki kosum farki 0.1167 -> olculmedi belirtec 1.75 kat B gorevi: sinif farki +0.1000 / +0.1667, iki kosum farki 0.0417 -> olculdu belirtec 1.51 kat ``` **A görevinde fark ölçülemedi.** Sınıf farkı birinci koşumda **−0,0333**, ikincisinde **+0,1167**; işareti bile sabit değil ve büyüklüğü iki koşum farkının (**0,1167**) üzerine çıkmıyor. Nedeni tablodan okunur: istem beş etiketi zaten sayıyor, yani aday kümesini daraltma işi **istem metninde** yapılmış. Ara adım aynı daraltmayı bir kez daha yapıyor ve yeni bilgi eklemiyor. Buna karşılık görünmeyen çıkış belirteci **0'dan 3671'e** çıkıyor ve toplam **1,75 kata** geliyor. Bu, kursun ikinci iddiasının en yalın hâlidir: teknik belirteci katladı, sayıyı oynatmadı. **B görevinde durum tersine döner.** Sınıf farkı iki koşumda da olumlu ve büyük — **+0,1000** ve **+0,1667** — iki koşum farkı ise **0,0417**. Nedeni `iki alan uyumu` satırında duruyor: tek geçişli sınıfın yanıtlarının yalnız **0,7667 payında** kod alanı **kendi yazdığı etiketle** uyumlu. Yani model çoğu zaman etiketi doğru bulup kodu başka bir konudan yazıyor; iki alan birbirine bağlanmıyor. Akıl yürüten sınıfta bu oran **0,9750** — kalan pay, hız sınırına takılıp hiç yanıt üretmeyen üç çağrıdır. İkinci alanı birinci alanın **sonucundan** üretmek, kaybın tamamını kapatıyor. ## Görünmeyen Belirtecin Bedeli Son satır bu dersin faturasıdır. **Doğru yanıt başına 52,0 belirteçten 95,1'e** (A) ve **83,9'dan 110,1'e** (B). B görevinde akıl yürüten sınıf isabeti gerçekten yükseltti ve **yine de doğru yanıt başına daha pahalı** kaldı, çünkü isabet 1,15 kat artarken toplam belirteç 1,51 kat arttı. Çağrı sayısı iki sınıfta da 120'dir; artışın tamamı **çıkış belirtecindedir** ve o belirtecin büyük bölümü hiç okunmadı. Bedelin biçimi de önemlidir. Görünen çıkış belirteci iki sınıfta neredeyse aynı — A görevinde 550 ve 547. Fark tamamen görünmeyen kısımdadır: **3671 ve 3438 belirteç.** Bu, istem tasarımcısının elini kısıtlar: uzunluk kısıtı yazılabilir ama görünmeyen adıma işlemez, biçim dayatılabilir ama görünmeyen adım biçimsizdir, kesilen yanıt sayılabilir ama görünmeyen adım kesilmez. Elde kalan tek kaldıraç **görevin kendisidir**: ara adımın daraltacağı bir karar var mı, yoksa istem o daraltmayı zaten yapmış mı. **Görünmeyen ara adım, ancak istemin yapamadığı bir işi yaptığında kazandırır; yaptığı işi istem zaten yapmışsa geriye yalnız belirteç kalır.** ## Özet - Akıl yürüten model sınıfı bir ürünle değil **yapısal farkla** tanımlanır: yanıttan önce ara adımlar üretir, adımlar çağırana dönmez ve **çıkış belirteci olarak ödenir**. - Çağrı sayısı artmaz. Öz tutarlılıkta bedel çağrıdaydı ve örnekler görülebiliyordu; burada bedel tek çağrının içindedir ve **görülemez**. - Tek alanlı görevde iki sınıfın farkı **−0,0333 ve +0,1167**, iki koşum farkı **0,1167**: fark **ölçülmemiş sayılır**, ama belirteç **1,75 kat** arttı. - İki alanlı görevde fark **+0,1000 ve +0,1667** ile bandın (**0,0417**) üzerinde. Kaynağı `iki alan uyumudur`: tek geçişli sınıf kod alanını kendi etiketiyle yalnız **0,7667** payında tutturuyor, akıl yürüten sınıf **0,9750**. - Doğru yanıt başına bedel **52,0 → 95,1** ve **83,9 → 110,1 belirteç**. Kazandığı görevde bile birim maliyet arttı. ## Sonraki Adım Altı derste tek bir istem elden geçirildi: adımları zincirlendi, çoğaltıldı, dallandırıldı, soyutlandı, içine bir eylem alanı kondu ve sonunda adımların görünmediği bir sınıfa devredildi. Hepsinde ortak bir varsayım vardı — soruya bakan **tek bir metin** var ve iyi sonuç o metnin daha da uzatılmasından çıkacak. Aynı soruya **birbirinden bağımsız birkaç ayrı istemin** bakması, her birinin kendi yanıtını üretmesi ve bunların birleştirilmesi hiç denenmedi. Sonraki ders bunu ölçer ve asıl soruyu sorar: farklı istemler **aynı örneklerde mi yanılıyor**. Hatalar örtüşüyorsa birleştirmenin kazancı yoktur ve bu, birleştirmeden önce sayılabilir.