--- title: 'Düşünce Zinciri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/istem-muhendisligi/dusunce-zinciri' course: 'İstem Mühendisliği' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:39+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Düşünce Zinciri Modelden sonucu değil sonuca giden ara adımları istemenin iki ayrı görevde ölçülmesi: çok adımlı kurgu tarife hesabında isabet 0,3000'den 0,8833'e çıkıyor ve doğru yanıt başına belirteç 243,2'den 150,1'e iniyor, tek adımlı destek talebi sınıflandırmasında ise fark üç koşumda -0,0500, -0,0417 ve +0,0750 olarak işaret değiştiriyor ve koşum bandının içinde kalıyor. İki görevde de toplam belirteç yaklaşık 1,8 kat artıyor; sınıflandırmada doğru yanıt başına bedel 59,1'den 114,1 belirtece yükseliyor. İstem tasarımı konusu sekiz derste isteme **ne söyleneceğini** düzenledi: yönerge, rol, ölçülebilir talep, biçim, örnek, yasak bildirimi, ve hepsinin ölçerek yinelenmesi. Hiçbirinde modelin **nasıl düşüneceği** istenmedi. Sekizinci dersin bıraktığı istem hâlâ tek bir şey soruyor ve tek bir yanıt bekliyor. Düşünce zinciri bu boşluğu doldurur: modelden sonucu değil, sonuca giden **ara adımları** istemek. Bu ders o tek cümlelik değişikliği **iki görevde** ölçer, çünkü kursun ikinci iddiası burada kurulur: akıl yürütme teknikleri pahalıdır ve **her görevde kazandırmaz.** - **AY1.** Kod gerçek bir uç nokta çağırmaz; standart kitaplıkla yazılmış bir dil modeli **benzeticisini** çağırır. Tohum **20260218**. - **AY2.** Destek talepleri ve tarife **kurgudur**: 120 kısa Türkçe talep, 60 hesap kaydı. - **AY3.** Kurgu tarifenin basamakları 10, 25 ve 40 m³'tür; üstüne sabit bir bedel ve abone tipine bağlı bir indirim gelir. Tarife açıklaması istemin içindedir ve belirteç bedeline girer. - **AY4.** Benzeticinin iki hesap yolu vardır: **tek hamlede** kısayol kalıplarından birini seçen yol, ve **adım adım** her basamağı ayrı hesaplayan, adım başına 0,05 kayma payı taşıyan yol. Bu ayrım bir modelleme varsayımıdır. - **AY5.** Sınıflandırmada adım adım istemek yalnız yanıtın **biçimini** değiştirir; etiket puanlaması aynı kalır. Ölçüt hesapta **kesin eşitlik**, sınıflandırmada **etiket isabetidir**. - **AY6.** Adımlı yanıt uzundur; en büyük çıktı uzunluğu 24'ten **96 belirtece** çıkarılır, yoksa durdurma koşulu sonucu keser. Bu genişletme de bedelin parçasıdır. - **AY7.** **Koşum bandı**: aynı istem üç tohumda koşulur ve en yüksek ile en düşük isabet arasındaki fark banttır. Farkı bandın içinde kalan değişiklik **ölçülmemiş sayılır**. ## Aynı İstemin İki Hâli Üç sayı sabittir: **önceki istem**, **değiştirilmiş istem**, **bedel**. Önceki istem, istem tasarımı konusunun bıraktığı hâldir: görev tanımlı, tarife verilmiş, biçim dayatılmış. Değiştirilmiş istem ona tek bir cümle ekler — önce her basamağı ayrı ayrı adım adım yaz. ```python # BENZETICI. Bu kod gercek bir model uc noktasi cagirmaz; standart kitaplikla yazilmis # bir dil modeli benzeticisidir. Destek talepleri ve tarife de KURGU'dur. import math TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF PENCERE, EN_UZUN, EN_UZUN_ADIM = 240, 24, 96 # baglam penceresi ve cikti sinirlari def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki def ayrik(u, w): t = 0.0 for i, x in enumerate(w): t += x if u < t: return i return len(w) - 1 def belirtecle(m): # KURGU belirtecleyici: parca en cok bes damga b = [] for s in m.lower().replace(",", " , ").split(): while len(s) > 5: b.append(s[:5]) s = s[5:] b.append(s) return b def izno(m): # istemin icerigine bagli, kosumdan bagimsiz iz h = 2166136261 for c in m: h = ((h ^ ord(c)) * 16777619) & M32 return h KONU = ["fatura", "ariza", "sayac", "tarife", "kesinti"] KALIP = { "fatura": ["bu ayki fatura tutari gecen aya gore cok yuksek geldi", "faturami odedim ama sistemde borc gorunuyor", "fatura ayrintisini nereden gorebilirim"], "ariza": ["evde su akmiyor bir ariza var galiba", "baglanti bozuk oldu ve hic calismiyor", "ariza kaydi actim ama ekip gelmedi"], "sayac": ["sayac okumasi yanlis girilmis endeks tutmuyor", "sayac degisimi icin randevu istiyorum", "sayac uzerindeki endeks ile fatura ayni degil"], "tarife": ["hangi tarife basamagindayim ogrenmek istiyorum", "tarife degisikligi icin ne yapmam gerekiyor", "birim ucret abone tipine gore degisiyor mu"], "kesinti": ["mahallede kesinti var ne zaman gelecek", "planli kesinti duyurusu nereden takip edilir", "aksamdan beri kesinti yasiyoruz"], } EK = ["ayrica gecen ay da ayni sorun olmustu", "bu konuda memnun degilim", "acil bilgi almam gerekiyor", "kayit numaram elimde yok"] TALEP = [] for i in range(120): r = uretec(TOHUM + i) k = KONU[ayrik(r(), [0.24, 0.22, 0.18, 0.20, 0.16])] m = KALIP[k][int(r() * 3)] if r() < 0.34: m += " " + EK[int(r() * 4)] TALEP.append({"no": 4001 + i, "metin": m, "konu": k}) IZ = {"fatur": "fatura", "tutar": "fatura", "ayrin": "fatura", "ariza": "ariza", "bozuk": "ariza", "calis": "ariza", "akmiy": "ariza", "sayac": "sayac", "endek": "sayac", "okuma": "sayac", "tarif": "tarife", "birim": "tarife", "abone": "tarife", "basam": "tarife", "kesin": "kesinti", "duyur": "kesinti", "mahal": "kesinti"} TUZAK = {"degis": "tarife", "kayit": "ariza", "yukse": "tarife", "gorun": "fatura", "ekip": "kesinti", "takip": "tarife", "giril": "fatura"} # yaniltici baglar GEREKCE = ("birinci adim : talep metnindeki isaretler tarandi . ikinci adim : en guclu " "isaret {k} kavramini gosteriyor . ucuncu adim : etiket {k}") # KURGU tarife: basamak ust siniri (m3) ve birim, sabit bedel, abone tipi indirimi BASAMAK, SABIT = [(10, 3), (25, 5), (40, 8), (10 ** 6, 12)], 20 TIP = {"konut": 0, "tarim": 20, "resmi": 10} HESAP = [] for i in range(60): r = uretec(TOHUM + 900 + i) m3 = 6 + int(r() * 52) tp = sorted(TIP)[ayrik(r(), [0.40, 0.34, 0.26])] HESAP.append({"no": 7001 + i, "m3": m3, "tip": tp, "metin": f"tuketim {m3} m3 abone tipi {tp} tutar ne kadar"}) def kademe(m3): # basamaklara bolunmus tuketimin toplami alt, kalan, t = 0, m3, 0 for ust, birim in BASAMAK: pay = min(kalan, ust - alt) t, kalan, alt = t + pay * birim, kalan - pay, ust if kalan <= 0: break return t def kesin(m3, tip): # gorevin dogru cevabi, benzeticinin disinda return ((kademe(m3) + SABIT) * (100 - TIP[tip])) // 100 SAYAC = [0] def _gorev(bel): # istemin sonundaki talepten tuketim ve abone tipi return (next((int(u) for u in reversed(bel) if u.isdigit()), 0), next((t for t in reversed(bel) if t in TIP), "konut")) def _adim_adim(m3, tip, r, kayma=0.05): # her basamak ayri, adim basina kayma alt, kalan, t, s = 0, m3, 0, [] for i, (ust, birim) in enumerate(BASAMAK): pay = min(kalan, ust - alt) b = BASAMAK[i + 1][1] if r() < kayma and i + 1 < len(BASAMAK) else birim t, kalan, alt = t + pay * b, kalan - pay, ust s.append(f"basamak {i + 1} , {pay} m3 , birim {b} , ara toplam {t}") if kalan <= 0: break if r() < kayma: s.append(f"sabit bedel atlandi ara toplam {t}") else: t += SABIT s.append(f"sabit bedel {SABIT} ara toplam {t}") ind = 0 if r() < kayma else TIP[tip] t = (t * (100 - ind)) // 100 return " . ".join(s + [f"indirim {ind} sonuc {t}"]) def _tek_hamle(m3, tip, r): # basamaklari atlayan kisayol kaliplari d, ind = next(b for u, b in BASAMAK if m3 <= u), TIP[tip] aday = [kesin(m3, tip), ((m3 * d + SABIT) * (100 - ind)) // 100, kademe(m3) + SABIT, (kademe(m3) * (100 - ind)) // 100, m3 * BASAMAK[0][1] + SABIT] return aday[ayrik(r(), [0.16, 0.30, 0.22, 0.20, 0.12])] def cagir(istem, tohum=TOHUM, sicaklik=0.6, en_uzun=EN_UZUN): SAYAC[0] += 1 bel = belirtecle(istem) if len(bel) > PENCERE: return {"durum": "baglam_asimi", "giris": len(bel), "cikis": 0, "yanit": ""} if SAYAC[0] % 37 == 0: return {"durum": "hiz_siniri", "giris": len(bel), "cikis": 0, "yanit": ""} r = uretec(tohum ^ izno(istem)) adimli = "adim" in bel # istem adim adim cozum istiyor mu if "hesap" in bel: # cok adimli hesap gorevi m3, tip = _gorev(bel) y = _adim_adim(m3, tip, r) if adimli else f"sonuc {_tek_hamle(m3, tip, r)}" else: # tek adimli siniflandirma gorevi p = {k: 0.15 for k in KONU} # etiket kumesi zaten istemde yazili for t in bel: for tablo, w in ((IZ, 1.0), (TUZAK, 1.3)): if tablo.get(t) in p: p[tablo[t]] += w e = [math.exp(p[a] / sicaklik) for a in sorted(p)] k = sorted(p)[ayrik(r(), [v / sum(e) for v in e])] y = GEREKCE.format(k=k) if adimli else k cb = belirtecle(y) if len(cb) > en_uzun: # durdurma kosulu cb = cb[:en_uzun] y = " ".join(cb) return {"durum": "tamam", "giris": len(bel), "cikis": len(cb), "yanit": y} def oku(y): # yanittaki ilk etiket return next((s for s in y.split() if s in KONU), None) def oku_sayi(y): # yanittaki son sayi return next((int(x) for x in reversed(y.split()) if x.isdigit()), None) TARIFE = ("Tarife: ilk 10 m3 birim 3 , sonraki 15 m3 birim 5 , sonraki 15 m3 birim 8 , " "40 ustu birim 12 . Sabit bedel 20 . Abone tipi indirimi yuzde konut 0 , " "tarim 20 , resmi 10 . Tutari hesapla . ") H_ONCE = TARIFE + "Son satira sadece sonucu yaz . Talep: " H_ADIM = TARIFE + "Once her basamagi ayri ayri adim adim yaz , sonra sonucu yaz . Talep: " S_ONCE = ("Talebi su etiketlerden birine ata: fatura , ariza , sayac , tarife , kesinti . " "Yanit olarak tek etiket yaz . Talep: ") S_ADIM = ("Talebi su etiketlerden birine ata: fatura , ariza , sayac , tarife , kesinti . " "Once adim adim incele , sonra yalniz etiketi yaz . Talep: ") x = HESAP[0] print(f"KURGU hesap kumesi {len(HESAP)} kayit, KURGU talep kumesi {len(TALEP)} kayit") print(f"ornek {x['no']}: {x['metin']} , dogru cevap {kesin(x['m3'], x['tip'])}") for ad, i, u in (("onceki", H_ONCE, EN_UZUN), ("adimli", H_ADIM, EN_UZUN_ADIM)): s = cagir(i + x["metin"], en_uzun=u) ik = cagir(i + x["metin"], tohum=TOHUM + 1, en_uzun=u) print(f"\n{ad} istem, giris {s['giris']} cikis {s['cikis']} belirtec: {s['yanit']}") print(f" ayni istem tohum {TOHUM + 1}: {oku_sayi(ik['yanit'])}") t = TALEP[2] print(f"\nsiniflandirma ornegi {t['no']} , dogru etiket {t['konu']}:") for ad, i, u in (("onceki", S_ONCE, EN_UZUN), ("adimli", S_ADIM, EN_UZUN_ADIM)): s = cagir(i + t["metin"], en_uzun=u) print(f" {ad} istem , {s['giris']}+{s['cikis']} belirtec: {s['yanit']}") ``` ``` KURGU hesap kumesi 60 kayit, KURGU talep kumesi 120 kayit ornek 7001: tuketim 14 m3 abone tipi resmi tutar ne kadar , dogru cevap 63 onceki istem, giris 71 cikis 2 belirtec: sonuc 62 ayni istem tohum 20260219: 70 adimli istem, giris 77 cikis 43 belirtec: basamak 1 , 10 m3 , birim 3 , ara toplam 30 . basamak 2 , 4 m3 , birim 5 , ara toplam 50 . sabit bedel 20 ara toplam 70 . indirim 10 sonuc 63 ayni istem tohum 20260219: 63 siniflandirma ornegi 4003 , dogru etiket ariza: onceki istem , 50+1 belirtec: ariza adimli istem , 55+33 belirtec: birinci adim : talep metnindeki isaretler tarandi . ikinci adim : en guclu isaret ariza kavramini gosteriyor . ucuncu adim : etiket ariza ``` Tek hamlelik yanıt **62** dedi, doğru cevap **63**; ikinci tohumda **70** dedi. İkisi de yanlış ve arada hiçbir ara adım yok. Adımlı yanıt basamakları tek tek yazdı: ilk 10 m³ birim 3'ten 30, kalan 4 m³ birim 5'ten 20, sabit bedelle 70, indirim düşülünce **63** — iki tohumda da aynı. Bedel aynı satırda: çıkış belirteci **2'den 43'e** çıktı. Son iki satır aynı değişikliğin öbür görevdeki karşılığıdır. Sınıflandırmada adım adım istemek etiketi değiştirmedi, ama çıkış belirteci **1'den 33'e** çıktı. Otuz üç belirteçlik gerekçe, bir belirteçlik yanıtın taşımadığı hiçbir bilgi taşımıyor. ## İki Görevde Aynı Değişiklik Ölçüm bütün kümede yinelenir. Her istem üç tohumda koşulur ve çağrı sayısı iki yolda da eşittir. ```python def olc(kume, istem, tohum, u, dogru, oku_yanit): SAYAC[0] = 0 g = c = d = 0 for x in kume: s = cagir(istem + x["metin"], tohum=tohum, en_uzun=u) g, c, d = g + s["giris"], c + s["cikis"], d + (oku_yanit(s["yanit"]) == dogru(x)) return {"isabet": d / len(kume), "giris": g, "cikis": c, "toplam": g + c} def yaz(baslik, kume, i1, i2, dogru, oku_yanit): A = [olc(kume, i1, TOHUM + j, EN_UZUN, dogru, oku_yanit) for j in range(3)] B = [olc(kume, i2, TOHUM + j, EN_UZUN_ADIM, dogru, oku_yanit) for j in range(3)] print(f"{baslik:<24} {'onceki':>9} {'adimli':>9} {'fark':>9}") for j in range(3): print(f"{'isabet tohum ' + str(TOHUM + j):<24} {A[j]['isabet']:>9.4f} " f"{B[j]['isabet']:>9.4f} {B[j]['isabet'] - A[j]['isabet']:>+9.4f}") bant = [max(x['isabet'] for x in v) - min(x['isabet'] for x in v) for v in (A, B)] print(f"{'uc kosumun bandi':<24} {bant[0]:>9.4f} {bant[1]:>9.4f}") for ad, k in (("giris belirteci", "giris"), ("cikis belirteci", "cikis"), ("toplam belirtec", "toplam")): print(f"{ad:<24} {A[0][k]:>9d} {B[0][k]:>9d} {B[0][k] - A[0][k]:>+9d}") print(f"belirtec {B[0]['toplam'] / A[0]['toplam']:.2f} kat, dogru yanit basina " f"{A[0]['toplam'] / A[0]['isabet'] / len(kume):.1f} -> " f"{B[0]['toplam'] / B[0]['isabet'] / len(kume):.1f} belirtec\n") yaz("cok adimli hesap", HESAP, H_ONCE, H_ADIM, lambda x: kesin(x["m3"], x["tip"]), oku_sayi) yaz("tek adimli siniflandirma", TALEP, S_ONCE, S_ADIM, lambda x: x["konu"], oku) ``` ``` cok adimli hesap onceki adimli fark isabet tohum 20260218 0.3000 0.8833 +0.5833 isabet tohum 20260219 0.3500 0.8833 +0.5333 isabet tohum 20260220 0.3000 0.9000 +0.6000 uc kosumun bandi 0.0500 0.0167 giris belirteci 4260 4620 +360 cikis belirteci 118 3334 +3216 toplam belirtec 4378 7954 +3576 belirtec 1.82 kat, dogru yanit basina 243.2 -> 150.1 belirtec tek adimli siniflandirma onceki adimli fark isabet tohum 20260218 0.7750 0.7250 -0.0500 isabet tohum 20260219 0.7000 0.6583 -0.0417 isabet tohum 20260220 0.7333 0.8083 +0.0750 uc kosumun bandi 0.0750 0.1500 giris belirteci 5300 5900 +600 cikis belirteci 192 4023 +3831 toplam belirtec 5492 9923 +4431 belirtec 1.81 kat, dogru yanit basina 59.1 -> 114.1 belirtec ``` Üst tablo tekniğin çalıştığı yerdir. İsabet **0,3000'den 0,8833'e** çıkıyor ve fark üç koşumda da aynı işaretle büyük: +0,5833, +0,5333, +0,6000. Koşum bantları **0,0500** ve **0,0167**; fark bandın on katından fazla, yani **ölçülmüş** sayılır. Toplam belirteç **1,82 kat** artıyor, artışın neredeyse tamamı çıkıştan geliyor; buna karşılık doğru yanıt başına bedel **243,2'den 150,1 belirtece** iniyor. Alt tablo aynı tekniğin ödemediği görevdir. Fark **-0,0500**, **-0,0417** ve **+0,0750**; **işaret bile sabit değil** ve üçü de 0,0750 ile 0,1500'lük bantların içinde kalıyor. Kursun kuralına göre bu fark **ölçülmemiştir**: aynı istemin koşumları arasındaki oynama, değişikliğin kattığı oynamadan büyük. Bedel tarafında ise belirsizlik yok: toplam belirteç **1,81 kat**, doğru yanıt başına bedel **59,1'den 114,1 belirtece** çıkıyor. ## Kazancın Nereden Geldiği Farkı yaratan şey görevin yapısıdır. Tarife hesabı zincirlemedir; ara adımları yazmak zinciri parçalara ayırır ve her parçanın hatası küçük kalır. Sınıflandırma tek adımlıdır: işaretler okunur, etiket seçilir. Yazılacak ara adım yoktur; gerekçe metni kararı üretmez, **anlatır**. Bedel ise iki görevde de aynı ödenir, çünkü belirteç ara adımın işe yarayıp yaramadığını bilmez. Kursun kuralı buradan okunur: **ölçülmeden değiştirilen istem bir iyileştirme değil bir tahmindir.** ## Özet - Düşünce zinciri, modelden sonuca giden **ara adımları** istemektir: tek cümlelik bir istem değişikliği, sabit model ve küme. - Çok adımlı kurgu tarife hesabında isabet **0,3000'den 0,8833'e** çıkıyor; fark üç koşumda da aynı işaretle büyük ve koşum bandının (0,0500 / 0,0167) çok dışında. - Tek adımlı sınıflandırmada fark **-0,0500**, **-0,0417** ve **+0,0750**; işareti değişiyor ve koşum bandının (0,0750 / 0,1500) içinde kalıyor. **Bu fark ölçülmemiş sayılır.** - Bedel iki görevde de kesindir: toplam belirteç **1,82** ve **1,81 kat** artıyor. Doğru yanıt başına bedel hesapta **243,2'den 150,1'e** iniyor, sınıflandırmada **59,1'den 114,1'e** çıkıyor — aynı teknik bir görevde ucuzlatıyor, öbüründe pahalılaştırıyor. ## Sonraki Adım Adım adım çözüm hesapta kazandırdı, ama tek bir koşumda **tek bir zincir** üretti. Zincirin kendisi de belirsizdir: adımlı yolun isabeti 0,8833 ile 0,9000 arasında oynuyor ve elde tek zincir varken hangisinin doğru olduğu bilinemez. Sonraki ders bunu bir düzeneğe çevirir: aynı istem birden çok kez koşulur ve yanıtlar oylanır. Ölçülecek olan, örnek sayısıyla kazancın nasıl değiştiği, **çağrı sayısının kaç katına çıktığı** ve uzlaşmanın **yanlış bir cevapta** kurulduğu durumların sayısıdır.