--- title: 'İstem ve Bağlam Mühendisliği Farkı' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/istem-muhendisligi/istem-ve-baglam-muhendisligi-farki' course: 'İstem Mühendisliği' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:38+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # İstem ve Bağlam Mühendisliği Farkı Aynı hata kümesinin iki ayrı çözümle karşılaştırılması: 120 kurgu talepte taban konu isabeti 0,8833 ve arıza kodu isabeti 0,4083, ikisi birden 0,4083. İsteme ayırt edici kural yazmak konu isabetini 0,9667'ye çıkarıyor ve kod isabetine hiç dokunmuyor, kurgu kod tablosunu isteme koymak kod isabetini 0,9167'ye çıkarıyor ve konu isabetine hiç dokunmuyor. On dört konu hatasının onu yalnız yönergeyle, yetmiş bir kod hatasının altmış altısı yalnız bilgiyle düzeliyor ve her sınıfta bir hata ikisiyle de düzelmiyor. Bedel ayrışıyor: yönerge 1680, bilgi 14520 belirteç ekliyor. Önceki ders reddedilen kayıtları yeniden sorarak kurtardı ve on dört kayıt hiçbir denemeyle düzelmedi. Bu ders o kalıntının nedenini sorar. Bir yanlış yanıt iki ayrı sebeple yanlış olabilir ve ikisi birbirine benzemez. Model **ne yapacağını** yanlış anlamış olabilir: yönerge belirsizdir, yanıltıcı bir sözcük kararı çekmiştir. Ya da model **bilmediği bir şeyi** söylemek zorunda bırakılmıştır: istenen bilgi istemde hiç yoktur ve hiçbir yönerge onu üretemez. Birinci sınıf istem tasarımının konusudur. İkincisi **bağlam mühendisliğinin** konusudur: modele ne söylendiği değil, yanına ne konduğu. Bu ders yalnız ayrımı kurar ve ölçer. Hangi belgenin nereden bulunacağı, nasıl getirileceği ve kaç parçanın seçileceği bir erişim hattı sorusudur ve Gömme Vektörleri ve Erişim Artırılmış Üretim kursuna bırakılır; burada kurgu tablo **olduğu gibi** isteme konur. - **CD33.** Kod bir **benzeticidir**; gerçek bir uç nokta çağrılmaz. Talepler, arıza kodları ve kod tablosu **kurgudur**, tohum **20260218**. - **CD34. Görev iki alanlıdır:** talebe bir konu ve bir **arıza kodu** atamak. İki alan iki ayrı hata kaynağı taşır. - **CD35. Konu hatasının kaynağı yanıltıcı bağlardır.** Talebin yan cümlesindeki bir sözcük kararı başka bir konuya çeker. Bu bir yönerge sorunudur. - **CD36. Kod hatasının kaynağı bilgi eksikliğidir.** Kod tablosu istemde yoksa benzetici konunun **en yaygın kodunu** yazar; on beş koddan yalnız beşi böyle bulunabilir. - **CD37. Yönerge çözümü** isteme bir ayırt edici kural yazar. Kural her zaman izlenmez; benzetici kuralı yanıtların bir payında uygular. - **CD38. Bilgi çözümü** kurgu kod tablosunun tamamını isteme koyar. **Erişim yapılmaz**: hangi satırın gerektiği aranmaz, tablo bütünüyle verilir. Model tabloyu kendi tanım metinleriyle eşleştirir ve bir payında yanlış satırı okur. - **CD39.** Bir hata, o alandaki değerin yanlış olmasıdır; hatalar **alan bazında** sayılır. Aynı kayıt iki hata birden taşıyabilir. - **CD40.** Bedel giriş belirteci olarak yazılır ve ayrıca **düzelen hata başına belirteç** olarak verilir; iki koşum için ikinci tohum 20260219'dur. ## İki Hatanın İki Ayrı Kaynağı İki örnek talep dört düzenekte yan yana konur. Birincisi her iki hatayı birden taşır, ikincisi yalnız kod hatasını. ```python # BENZETICI -- KURGUDUR. Gercek bir model uc noktasi cagrilmaz. Kod tablosu da # KURGU'dur ve erisim yapilmadan, oldugu gibi isteme konur. TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki def ayrik(u, w): t = 0.0 for i, x in enumerate(w): t += x if u < t: return i return len(w) - 1 def belirtecle(m): # KURGU belirtecleyici, parca en cok bes damga b = [] for s in m.lower().replace(",", " , ").split(): while len(s) > 5: b.append(s[:5]) s = s[5:] b.append(s) return b def izno(m): h = 2166136261 for c in m: h = ((h ^ ord(c)) * 16777619) & M32 return h KONU = ["fatura", "ariza", "sayac", "tarife", "kesinti"] KALIP = [("bu ayki fatura tutari gecen aya gore cok yuksek geldi", "fatura"), ("faturami odedim ama sistemde borc gorunuyor", "fatura"), ("fatura ayrintisini nereden gorebilirim", "fatura"), ("evde su akmiyor bir ariza var galiba", "ariza"), ("baglanti bozuk oldu ve hic calismiyor", "ariza"), ("ariza kaydi actim ama ekip gelmedi", "ariza"), ("sayac okumasi yanlis girilmis endeks tutmuyor", "sayac"), ("sayac degisimi icin randevu istiyorum", "sayac"), ("sayac uzerindeki endeks ile fatura ayni degil", "sayac"), ("hangi tarife basamagindayim ogrenmek istiyorum", "tarife"), ("tarife degisikligi icin ne yapmam gerekiyor", "tarife"), ("birim ucret abone tipine gore degisiyor mu", "tarife"), ("mahallede kesinti var ne zaman gelecek", "kesinti"), ("planli kesinti duyurusu nereden takip edilir", "kesinti"), ("aksamdan beri kesinti yasiyoruz", "kesinti")] TALEP = [] for i in range(120): # 120 KURGU destek talebi r = uretec(TOHUM + i) k = KONU[ayrik(r(), [0.24, 0.22, 0.18, 0.20, 0.16])] TALEP.append({"no": 4001 + i, "konu": k, "metin": [x for x in KALIP if x[1] == k][int(r() * 3)][0]}) IZ = {"fatur": "fatura", "tutar": "fatura", "ayrin": "fatura", "ariza": "ariza", "bozuk": "ariza", "calis": "ariza", "akmiy": "ariza", "sayac": "sayac", "endek": "sayac", "okuma": "sayac", "tarif": "tarife", "birim": "tarife", "abone": "tarife", "basam": "tarife", "kesin": "kesinti", "duyur": "kesinti", "mahal": "kesinti"} TUZAK = {"degis": "tarife", "kayit": "ariza", "yukse": "tarife", "gorun": "fatura", "ekip": "kesinti", "takip": "tarife", "giril": "fatura"} # yaniltici baglar KODLAR = [("FT-21", "fatura tutari yuksek geldi"), ("FT-34", "odenen fatura borc gorunuyor"), ("FT-47", "fatura ayrinti talebi"), ("AR-12", "evde su akmiyor sikayeti"), ("AR-25", "baglanti bozuk calismiyor"), ("AR-38", "acik kayit ekip gelmedi"), ("SY-16", "endeks yanlis girilmis"), ("SY-29", "sayac degisim randevusu"), ("SY-42", "endeks ile fatura uyusmuyor"), ("TR-13", "tarife basamagi sorusu"), ("TR-26", "tarife degisiklik talebi"), ("TR-39", "birim ucret abone tipi"), ("KS-15", "mahalle kesintisi suresi"), ("KS-28", "planli duyuru takibi"), ("KS-41", "aksamdan beri kesinti")] KOD = {t: KODLAR[i][0] for i, (t, _) in enumerate(KALIP)} KONU_KODU = {} for i, (t, k) in enumerate(KALIP): KONU_KODU.setdefault(k, KODLAR[i][0]) # belgesiz durumda konunun ilk kodu BELGE = " ; ".join(f"{k} {a}" for k, a in KODLAR) SAYAC = [0] def cekilis(istem, tohum, tuz): """Her karar icin ayri tuzlanmis tek cekilis; kararlar birbirine baglanmaz.""" return uretec((tohum + tuz) ^ izno(istem))() def cagir(istem, talep, tohum=TOHUM): """Konu ve ariza kodu birlikte istenir. Kod tablosu istemde yoksa model konunun en yaygin kodunu yazar; varsa tanimlarla ortusmeye bakarak secer.""" SAYAC[0] += 1 bel = belirtecle(istem) uyar = "ayirt" in bel and cekilis(istem, tohum, 91) < 0.78 tuzak_agirligi = 0.9 if uyar else 1.3 # istemdeki ayirt edici kural p = {k: 0.15 for k in KONU} for t in belirtecle(talep["metin"]): for tablo, w in ((IZ, 1.0), (TUZAK, tuzak_agirligi)): if tablo.get(t) in p: p[tablo[t]] += w k = max(sorted(p), key=lambda a: p[a]) if "tablo" not in bel: # kod tablosu istemde yok return k, KONU_KODU[k] tb = set(belirtecle(talep["metin"])) puan = [(len(tb & set(belirtecle(a))), -i) for i, (_, a) in enumerate(KODLAR)] i = -max(puan)[1] if cekilis(istem, tohum, 17) < 0.08: # belgeyi yanlis okuma payi i = (i + 1) % len(KODLAR) return k, KODLAR[i][0] AYIRT = "Ayirt edici kural: yan cumledeki sozcukler etiketi belirlemez . " TABLO = "Ariza kodu tablosu: " + BELGE + " . " print(f"KURGU kod tablosu {len(KODLAR)} satir, {len(belirtecle(BELGE))} belirtec") print("ornek satirlar:", " | ".join(f"{k} {a}" for k, a in KODLAR[3:6])) for j in (3, 0): x = TALEP[j] print(f"\ntalep {x['no']} : {x['metin']}") print(f" gercek konu {x['konu']:<8} kod {KOD[x['metin']]}") for ad, onek in (("taban", ""), ("yonerge", AYIRT), ("bilgi", TABLO), ("ikisi", AYIRT + TABLO)): k, kod = cagir(onek + f"Talep {x['no']} : {x['metin']}", x) d = "dogru" if (k == x["konu"] and kod == KOD[x["metin"]]) else "" print(f" {ad:<13} konu {k:<8} kod {kod} {d}") ``` ``` KURGU kod tablosu 15 satir, 116 belirtec ornek satirlar: AR-12 evde su akmiyor sikayeti | AR-25 baglanti bozuk calismiyor | AR-38 acik kayit ekip gelmedi talep 4004 : ariza kaydi actim ama ekip gelmedi gercek konu ariza kod AR-38 taban konu kesinti kod KS-15 yonerge konu ariza kod AR-12 bilgi konu kesinti kod AR-38 ikisi konu ariza kod AR-38 dogru talep 4001 : planli kesinti duyurusu nereden takip edilir gercek konu kesinti kod KS-28 taban konu kesinti kod KS-15 yonerge konu kesinti kod KS-15 bilgi konu kesinti kod KS-28 dogru ikisi konu kesinti kod KS-28 dogru ``` Üstteki talep iki hatayı birden taşıyor. Konu `kesinti` çıkıyor, çünkü talebin son iki sözcüğü yanıltıcı bir bağ tetikliyor; ayırt edici kural yazıldığında konu `ariza`ya dönüyor. Ama aynı satırda kod hâlâ yanlış: `AR-12`, doğrusu `AR-38`. Yönerge konuyu düzeltti ve kodu düzeltemedi, çünkü doğru kod istemde hiçbir yerde yazmıyordu. Tablo konduğunda kod `AR-38` oluyor, bu kez konu yanlış kalıyor. Kayıt ancak **ikisi birlikte** doğru oluyor. Alttaki talebin konusu baştan doğrudur ve yalnız kodu yanlıştır. Yönerge satırı tabanla birebir aynıdır: konu `kesinti` kalıyor, kod `KS-15` kalıyor. İsteme on dört belirteçlik bir kural eklendi ve çıktının hiçbir alanı değişmedi. Tablo ise kodu tek adımda `KS-28`'e getiriyor. Aynı hata biçimi, iki ayrı çözüm — ve yanlış olanı seçmenin bedeli yalnız belirteçtir, kazancı hiç yoktur. İki örneğin birlikte söylediği şey şudur: bir yanlış yanıta bakarak hangi düzeneğin gerektiği anlaşılmaz. Yanlışın kendisi iki durumda da aynı görünür. Ayrım ancak **iki düzenek de ayrı ayrı denenip sayıldığında** ortaya çıkar. ## Hangi Hata Hangisiyle Düzeliyor Aynı 120 talep dört düzenekte koşturulur ve hatalar **alan bazında** sayılır. ```python HAT = [("taban", ""), ("+ yonerge", AYIRT), ("+ bilgi", TABLO), ("+ ikisi", AYIRT + TABLO)] def olc(onek, tohum=TOHUM): SAYAC[0] = 0 d, g = [], 0 for x in TALEP: istem = onek + f"Talep {x['no']} : {x['metin']}" k, kod = cagir(istem, x, tohum) d.append((k == x["konu"], kod == KOD[x["metin"]])) g += len(belirtecle(istem)) return d, g S = {ad: olc(onek) for ad, onek in HAT} print("hat konu isabeti kod isabeti ikisi birden giris belirteci") for ad, _ in HAT: d, g = S[ad] print(f"{ad:<10} {sum(a for a, b in d) / 120:>12.4f} {sum(b for a, b in d) / 120:>11.4f}" f" {sum(a and b for a, b in d) / 120:>12.4f} {g:>15}") print("\nhata sinifi taban hata yonergeyle bilgiyle ikisiyle hicbiriyle") for ad, j in (("konu hatasi", 0), ("kod hatasi", 1)): n = [i for i in range(120) if not S["taban"][0][i][j]] y = sum(S["+ yonerge"][0][i][j] for i in n) b = sum(S["+ bilgi"][0][i][j] for i in n) ik = sum(S["+ ikisi"][0][i][j] for i in n) h = sum(not (S["+ yonerge"][0][i][j] or S["+ bilgi"][0][i][j] or S["+ ikisi"][0][i][j]) for i in n) print(f"{ad:<13} {len(n):>10} {y:>10} {b:>8} {ik:>8} {h:>10}") b1 = olc(AYIRT + TABLO, TOHUM + 1)[0] print(f"\nikinci kosum (+ ikisi): konu {sum(a for a, _ in b1) / 120:.4f}, " f"kod {sum(b for _, b in b1) / 120:.4f}, ikisi birden " f"{sum(a and b for a, b in b1) / 120:.4f}") ``` ``` hat konu isabeti kod isabeti ikisi birden giris belirteci taban 0.8833 0.4083 0.4083 1534 + yonerge 0.9667 0.4083 0.4083 3214 + bilgi 0.8833 0.9167 0.8000 16054 + ikisi 0.9583 0.9000 0.8667 17734 hata sinifi taban hata yonergeyle bilgiyle ikisiyle hicbiriyle konu hatasi 14 10 0 9 1 kod hatasi 71 0 66 63 1 ikinci kosum (+ ikisi): konu 0.9667, kod 0.8917, ikisi birden 0.8583 ``` İlk tablonun ikinci ve üçüncü satırı ayrımı çıplak biçimde gösteriyor. Yönerge konu isabetini **0,8833'ten 0,9667'ye** çıkarıyor ve kod isabetini **0,4083'te** olduğu gibi bırakıyor. Bilgi kod isabetini **0,4083'ten 0,9167'ye** çıkarıyor ve konu isabetini **0,8833'te** olduğu gibi bırakıyor. İki düzenek aynı görevde çalışıyor ama **hiç aynı hataya dokunmuyor**. İkinci tablo bunu hata başına sayıyor. On dört konu hatasının **onu** yönergeyle düzeliyor, **sıfırı** bilgiyle. Yetmiş bir kod hatasının **altmış altısı** bilgiyle düzeliyor, **sıfırı** yönergeyle. İki sütunun biri diğerinin sıfırıdır; bu, iki çözümün birbirinin yerine geçemeyeceğinin sayısal karşılığıdır. Bir sistemi iyileştirmenin ilk adımı, hangi hatanın hangi sınıfta olduğunu saymaktır — çünkü yanlış sınıfa harcanan her belirteç boşa gider. Her sınıfta **bir hata** hiçbir düzenekle düzelmiyor. Konu tarafında bu, ayırt edici kuralın izlenmediği bir çağrıdır; kod tarafında tablonun yanlış satırının okunduğu bir çağrıdır. İkisi de istem tasarımının değil, üreticinin belirsizliğinin kalıntısıdır ve daha fazla metin yazarak kapanmaz. ## İki Çözümün Bedeli Bedel sütunu iki çözümü keskin biçimde ayırıyor. Yönerge giriş belirtecini **1534'ten 3214'e** çıkarıyor: talep başına on dört, toplamda **1680 belirteç**. Bilgi ise **16054**'e çıkarıyor: talep başına yüz yirmi bir, toplamda **14520 belirteç** ve tabanın **10,5 katı**. Bir kod tablosunun tamamını her isteğe koymanın bedeli budur. Düzelen hata başına okunduğunda tablo yumuşuyor ama tersine dönmüyor: yönerge on hatayı 1680 belirteçle düzeltiyor, hata başına **168 belirteç**; bilgi altmış altı hatayı 14520 belirteçle düzeltiyor, hata başına **220 belirteç**. Bilgi daha pahalıdır ama **karşılığında ölçülemeyecek kadar çok hata düzeltir**: taban 71 kod hatası taşıyordu ve yönergeye ne kadar metin eklenirse eklensin bunların hiçbiri düzelmezdi. Son satır iki düzeneğin birlikte çalışmasının bedelini de gösteriyor. İkisi birden doğru olan kayıt oranı **0,4083'ten 0,8667**'ye çıkıyor; ikinci koşumda aynı sayı **0,8583**, yani iki koşum farkı **0,0084**. Kazanç bu farkın elli katından büyük olduğu için rahatça ölçülebilir. Buna karşın birleşik hat, tek tek hatlardan **her alanda biraz daha kötüdür**: konu 0,9667 yerine 0,9583, kod 0,9167 yerine 0,9000. İstem uzadıkça hem kuralın izlendiği hem tablonun doğru okunduğu çağrıların payı azalıyor. **Ölçülmeden değiştirilen istem bir iyileştirme değil bir tahmindir**, ve iki iyileştirmenin toplamı ikisinin toplamı değildir. ## Özet - Bir yanlış yanıt ya modelin **ne yapacağını** yanlış anlamasından ya da **bilmediği bir şeyi** söylemek zorunda kalmasından gelir; ikisi ayrı düzeneklerle düzelir. - Yönerge konu isabetini 0,8833'ten 0,9667'ye çıkarır ve kod isabetine hiç dokunmaz; bilgi kod isabetini 0,4083'ten 0,9167'ye çıkarır ve konu isabetine hiç dokunmaz. - On dört konu hatasının onu yalnız yönergeyle, yetmiş bir kod hatasının altmış altısı yalnız bilgiyle düzelir; her iki sütunun karşılıklı değeri sıfırdır. - Her sınıfta bir hata hiçbir düzenekle düzelmez: bunlar üreticinin belirsizliğinin kalıntısıdır. - Yönerge 1680, bilgi 14520 belirteç ekler; düzelen hata başına 168 ve 220 belirteç. Bilgi pahalıdır ama yönergenin hiç ulaşamadığı hataları düzeltir. - İkisi birden doğru kayıt oranı 0,4083'ten 0,8667'ye çıkar, ama birleşik hat her alanda tek tek hatlardan biraz daha kötüdür. ## Sonraki Adım Bu derste hatalar iki kaynağa ayrıldı ve her ikisi de tek tek kayıtlarda ölçüldü. Sorulmayan şey, hataların **kimin üzerinde toplandığıdır**. Bir sistem 0,8667 oranında doğru olabilir ve kalan yanlışların tamamı belirli bir abone kümesinde toplanabilir; bu durumda ortalama iyidir ve o küme için sistem çalışmıyordur. Sonraki ders bunu ölçer: alt grup açıklığı istemle ne kadar daraltılabiliyor, hangi kısmı kalıyor, ve istemin **veri yanlılığını** niçin çözmediği sayıyla gösterilir.