--- title: '`final` Anahtar Sözcüğü' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/java-nesne-modeli/final-anahtar-sozcugu' course: 'Nesneye Dayalı Java' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:41+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # `final` Anahtar Sözcüğü Tek bir anahtar sözcük üç ayrı kısıt koyar ve üçünü de derleme zamanında uygular: yeniden atama, yeniden tanımlama ve genişletme. Sabit bir final alanın değeri okuyan sınıfa yazılır ve kaynak değiştiğinde eski değer yerinde kalır; final bir referans ise nesneyi dondurmaz. Önceki dersin son ölçümünde bir değer, ait olduğu sınıfı hiç başlatmadan okundu: `Ust.TAVAN` bir `static final` alandı ve sınıf başlatma bloğu çalışmadan doğru sayı geldi. O sonucun nedeni tek bir sözcükte, `final` sözcüğünde duruyordu ve orada yalnız bir yan etki olarak göründü. Bu ders o sözcüğü doğrudan ölçer. `final` üç ayrı yerde yazılabilir — bir değişkenin, bir yöntemin ve bir sınıfın başında — ve üç ayrı kısıt koyar. Üç kısıtın ortak yanı, hepsinin kararının **derleme zamanında** verilmesidir: hiçbiri çalışma zamanında sınanan bir koşul değildir. Sorular üç tanedir: bu kısıtların kaçı derleyicide durur, sabit bir alanın değeri nereye yazılır, ve `final` bir referans neyi korur? ## Ölçüm Çekirdeği Ölçüm üç şey yapar: bir kaynağı derler ve derlenip derlenmediğini bildirir, ürettiği sınıf dosyasındaki `final` bayraklarını okur, ve derlenmiş sınıfları ayrı bir yükleyicide çalıştırır. - **SN26** — Derleme denemelerinde kâhin kurgunun kendisidir: her denemede tek bir satır değişir, dolayısıyla derlemenin durması yalnız o satıra bağlanabilir. Sonuç tek bir çıkış koduyla okunur; hata metni okunmaz, çünkü metin yerel ayara bağlıdır. - **SN27** — Her deneme kendi geçici dizininde derlenir; denemeler birbirinin ürettiği sınıf dosyasını görmez. - **SN28** — Gömme ölçümünde `Sabit` iki kez derlenir, `Kullanan` **bir kez**; ikinci koşumda okunan sınıf dosyası birincisiyle aynı dosyadır. - **SN29** — Koşum ayrı bir yükleyicide yapılır, böylece ilk koşumda yüklenen sınıf ikincisine taşınmaz. - **SN30** — Ortama bağlı hiçbir veri okunmaz; sayılan şey derlenen deneme sayısı, sınıf dosyasındaki bayraklar ve okunan değerdir. ```java // Olcek.java — derleme sonucu, sınıf dosyasındaki final bayrağı ve okuyan tarafın izi import java.io.PrintWriter; import java.io.Writer; import java.lang.classfile.*; import java.lang.classfile.instruction.*; import java.lang.reflect.AccessFlag; import java.net.URL; import java.net.URLClassLoader; import java.nio.file.*; import java.util.*; import java.util.spi.ToolProvider; class Olcek { static Path yeniDizin() throws Exception { return Files.createTempDirectory("olcek"); } static boolean derle(Path d, String ad, String kaynak) throws Exception { Path k = d.resolve(ad + ".java"); Files.writeString(k, kaynak); PrintWriter bos = new PrintWriter(Writer.nullWriter()); return ToolProvider.findFirst("javac").orElseThrow() .run(bos, bos, "-d", d.toString(), "-cp", d.toString(), k.toString()) == 0; } static String finalBayraklari(Path d, String sinif) throws Exception { ClassModel cm = ClassFile.of().parse(d.resolve(sinif + ".class")); List f = new ArrayList<>(); if (cm.flags().has(AccessFlag.FINAL)) f.add("sinif " + sinif); for (FieldModel x : cm.fields()) if (x.flags().has(AccessFlag.FINAL)) f.add("alan " + x.fieldName().stringValue()); for (MethodModel x : cm.methods()) if (x.flags().has(AccessFlag.FINAL)) f.add("yontem " + x.methodName().stringValue()); return String.join(", ", f); } static List izler(Path d, String sinif, String yontem) throws Exception { ClassModel cm = ClassFile.of().parse(d.resolve(sinif + ".class")); List iz = new ArrayList<>(); for (MethodModel m : cm.methods()) { if (!m.methodName().stringValue().equals(yontem) || m.code().isEmpty()) continue; for (CodeElement e : m.code().get()) { if (e instanceof FieldInstruction f) iz.add("alan okumasi " + kisa(f.owner().asInternalName()) + "." + f.name().stringValue()); else if (e instanceof ConstantInstruction c) iz.add("sabit yukleme " + c.constantValue()); else if (e instanceof InvokeInstruction iv) iz.add(switch (iv.opcode()) { case INVOKEVIRTUAL -> "sanal cagri "; case INVOKESTATIC -> "statik cagri "; default -> "dogrudan cagri "; } + kisa(iv.owner().asInternalName()) + "." + iv.name().stringValue()); } } return iz; } static Object calistir(Path d, String sinif, String yontem) throws Exception { try (URLClassLoader cl = new URLClassLoader(new URL[] {d.toUri().toURL()}, null)) { var m = cl.loadClass(sinif).getDeclaredMethod(yontem); m.setAccessible(true); return m.invoke(null); } } static String kisa(String ic) { return ic.substring(ic.lastIndexOf('/') + 1); } } ``` ## Üç Kısıt, Üçü de Derleme Zamanında İlk ölçüm dokuz kaynak derler. Denemeler çiftler hâlinde kurulmuştur: her `final` denemesinin yanında, tek farkı o sözcüğün yokluğu olan bir eşi vardır. ```java // Kisit.java — final üç ayrı kısıt koyar, üçü de derleme zamanında import java.nio.file.Path; public class Kisit { static final String[][] DENEME = { {"yerel degiskene yeniden atama", "class T { void f() { int y = 1; y = 2; } }"}, {"final yerele yeniden atama", "class T { void f() { final int y = 1; y = 2; } }"}, {"alana yeniden atama", "class T { int a; T() { a = 1; } void f() { a = 2; } }"}, {"final alana yeniden atama", "class T { final int a; T() { a = 1; } void f() { a = 2; } }"}, {"final alana yapicida atama", "class T { final int a; T() { a = 1; } }"}, {"yontemi yeniden tanimlama", "class A { int f() { return 1; } } class T extends A { @Override int f() { return 2; } }"}, {"final yontemi yeniden tanimlama","class A { final int f() { return 1; } } class T extends A { int f() { return 2; } }"}, {"sinifi genisletme", "class A { } class T extends A { }"}, {"final sinifi genisletme", "final class A { } class T extends A { }"}, }; public static void main(String[] args) throws Exception { System.out.printf("%-33s %s%n", "denenen yazim", "derleniyor mu"); for (String[] d : DENEME) System.out.printf("%-33s %s%n", d[0], Olcek.derle(Olcek.yeniDizin(), "T", d[1])); String kaynak = """ final class Bayrak { final int sabitAlan = 1; int digerAlan = 2; final int kilitli() { return 1; } int serbest() { final int y = 1; return y; } } """; Path d = Olcek.yeniDizin(); Olcek.derle(d, "Bayrak", kaynak); System.out.println(); System.out.println("sinif dosyasinda final bayragi tasiyanlar:"); System.out.println(" " + Olcek.finalBayraklari(d, "Bayrak")); Path e = Olcek.yeniDizin(); Olcek.derle(e, "A", """ class A { final int kilitli() { return 1; } int serbest() { return 2; } } class Cagiran { static int a(A x) { return x.kilitli(); } static int b(A x) { return x.serbest(); } } """); System.out.println(); System.out.println("final yontem cagrisi : " + Olcek.izler(e, "Cagiran", "a")); System.out.println("final olmayan yontem cagrisi: " + Olcek.izler(e, "Cagiran", "b")); } } ``` ``` denenen yazim derleniyor mu yerel degiskene yeniden atama true final yerele yeniden atama false alana yeniden atama true final alana yeniden atama false final alana yapicida atama true yontemi yeniden tanimlama true final yontemi yeniden tanimlama false sinifi genisletme true final sinifi genisletme false sinif dosyasinda final bayragi tasiyanlar: sinif Bayrak, alan sabitAlan, yontem kilitli final yontem cagrisi : [sanal cagri A.kilitli] final olmayan yontem cagrisi: [sanal cagri A.serbest] ``` Dokuz denemenin **dördü** durdu ve dördü de bir `final` denemesiydi. Eşleri sorunsuz derlendi; tek fark o sözcüktür. Beşinci satır kısıtın tam yerini gösterir: `final` bir alana atama yasak değildir, **yeniden** atama yasaktır. Alan yapıcıda bir kez atanabilir ve orada atanmazsa derleme yine durur; kısıt "hiç yazılmasın" değil, "tam bir kez yazılsın" biçimindedir. Yedinci satır kursun sorusuna bağlanır. Bir yöntem `final` bildirildiğinde ona alt sınıftan başka bir yanıt yazmak olanaksızdır. Önceki derste bir çağrının **iki** olası yanıtı vardı ve hangisinin geleceğini çalışma zamanı tipi belirliyordu. `final` bu sayıyı **bire** indirir: çalışma zamanı tipi ne olursa olsun tek bir gövde kalır, dolayısıyla soru anlamını yitirir. `final` çalışma zamanı tipinin kararını bildirilen tipe taşımaz; kararı **ortadan kaldırır**. Çıktının son iki satırı bu okumayı bir adım keskinleştiriyor. `final` bir yöntemin çağrısı da, `final` olmayanınki de sınıf dosyasına **sanal çağrı** olarak yazılıyor; iki satır arasında hiçbir fark yok. Yani derleyici çağrının düzeneğini değiştirmiyor, çağrının seçebileceği gövde kümesini bire indiriyor. Önceki dersteki statik çağrı ile arasındaki fark budur: orada yazım değişmeden **hedef** değişiyordu, burada hedef seçimi yerinde duruyor ama seçilecek tek bir aday kalıyor. Ortadaki blok kısıtların nerede durduğunu ayırır. Sınıf dosyasında `final` bayrağını üç şey taşıyor: sınıfın kendisi, `sabitAlan` ve `kilitli` yöntemi. `serbest` yönteminin gövdesindeki `final int y` bildirimi listede **yok**. Yerel değişkenin kısıtı sınıf dosyasına hiç yazılmaz; o kısıt yalnız derleyicinin belleğinde yaşar ve derleme bittiğinde ortadan kalkar. Öteki ikisi bayrak olarak kalır, çünkü onları **başka bir derleme** okuyacaktır: bir alt sınıf yazan derleyici `kilitli` yönteminin bayrağını görmek zorundadır. ## Sabit Değer Nereye Yazılıyor Önceki dersin `TAVAN` ölçümü bir sorun bırakmıştı: sınıf başlatılmadığı hâlde değer nereden geldi? Aşağıdaki ölçüm iki alanı yan yana koyar. `TAVAN` değerini doğrudan bir sayıdan alır; `TABAN` aynı sayıyı bir yöntem çağrısından alır. İkisi de `static final`dır. ```java // Gomme.java — sabit final alanın değeri okuyan sınıfa yazılır import java.nio.file.Path; public class Gomme { static String sabit(int n) { return """ class Sabit { static final int TAVAN = %d; static final int TABAN = hesapla(); static int hesapla() { return %d; } } """.formatted(n, n); } static final String KULLANAN = """ class Kullanan { static int tavan() { return Sabit.TAVAN; } static int taban() { return Sabit.TABAN; } static String deger() { return "TAVAN=" + tavan() + " TABAN=" + taban(); } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { Path d = Olcek.yeniDizin(); Olcek.derle(d, "Sabit", sabit(100)); Olcek.derle(d, "Kullanan", KULLANAN); for (String y : new String[] {"tavan", "taban"}) System.out.println("Kullanan." + y + "() icindeki iz: " + Olcek.izler(d, "Kullanan", y)); System.out.println(); System.out.println("ilk kosum : " + Olcek.calistir(d, "Kullanan", "deger")); Olcek.derle(d, "Sabit", sabit(200)); System.out.println("Sabit 200 ile yeniden derlendi, Kullanan derlenmedi"); System.out.println("ikinci kosum : " + Olcek.calistir(d, "Kullanan", "deger")); } } ``` ``` Kullanan.tavan() icindeki iz: [sabit yukleme 100] Kullanan.taban() icindeki iz: [alan okumasi Sabit.TABAN] ilk kosum : TAVAN=100 TABAN=100 Sabit 200 ile yeniden derlendi, Kullanan derlenmedi ikinci kosum : TAVAN=100 TABAN=200 ``` İlk iki satır soruyu yanıtlıyor. `tavan` yönteminin sınıf dosyasında `Sabit` sınıfına hiçbir referans yok; yalnız **100 sayısının kendisi** var. `taban` yönteminde ise bir alan okuması duruyor ve o okumanın sahibi `Sabit`tir. Kaynakta iki satır birbirinin aynıdır — ikisi de bir noktadan sonra bir alan adı yazar — ama biri değeri okuyan sınıfa **kopyalamış**, öteki bir bağ **bırakmıştır**. Kopyalamanın bedeli ikinci koşumda görünüyor. `Sabit` 200 değeriyle yeniden derlendi; `Kullanan` derlenmedi ve diskte eski hâliyle duruyor. Çalıştırıldığında `TABAN` yeni değeri, **200**'ü veriyor: bağ duruyordu, bağ üzerinden okundu. `TAVAN` ise hâlâ **100** diyor. Kaynağa bakan biri `Sabit` içinde 200 görecek, çalışan programda 100 okuyacaktır. Bu, kursun sorduğu sorunun en sert biçimidir. Karar burada bildirilen tiple çalışma zamanı tipi arasında değil, **derleme zamanıyla çalışma zamanı** arasında bölünmüştür — ama sonucu aynıdır: iki taraftan hangisinin yanıt verdiğini bilmeyen bir programcı, kaynakta gördüğü değerin çalıştığını sanır. Kusur `Sabit`i değiştiren kişide de değildir; `Kullanan`ın yeniden derlenmemesindedir ve hiçbir yerde bir hata iletisi üretmez. ## Sınırlayıcı Ölçüm: `final` Referans Nesneyi Dondurmaz Üç kısıt da ölçüldü ve hepsi derleme zamanında duruyor. Şimdi bu tezin sınırı: `final` bir ada bağlı nesnenin **içi** ne oluyor? ```java // Dondur.java — final referans nesneyi dondurmaz import java.util.Arrays; public class Dondur { static class Kayit { String ad; int adet; Kayit(String ad, int adet) { this.ad = ad; this.adet = adet; } @Override public String toString() { return ad + ":" + adet; } } static final String GOVDE = """ class Deneme { static class Kayit { int adet; } void f() { final Kayit k = new Kayit(); %s } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { final Kayit k = new Kayit("civata", 12); final int[] agirlik = {10, 20, 30}; Kayit ilk = k; System.out.println("baslangic : " + k + " " + Arrays.toString(agirlik)); k.ad = "somun"; k.adet = 99; agirlik[0] = 99; System.out.println("degisiklikten son: " + k + " " + Arrays.toString(agirlik)); System.out.println("referans ayni mi : " + (k == ilk)); System.out.println(); for (String[] y : new String[][] {{"k.adet = 1;", "alani degistirme"}, {"k = new Kayit();", "referansi yeniden baglama"}}) System.out.printf("%-26s -> derleniyor mu: %s%n", y[1], Olcek.derle(Olcek.yeniDizin(), "Deneme", GOVDE.formatted(y[0]))); } } ``` ``` baslangic : civata:12 [10, 20, 30] degisiklikten son: somun:99 [99, 20, 30] referans ayni mi : true alani degistirme -> derleniyor mu: true referansi yeniden baglama -> derleniyor mu: false ``` `k` bir `final` yerel değişkendir ve iki alanının ikisi de değişti; `agirlik` de `final`dır ve ilk öğesi değişti. Buna karşılık `k == ilk` hâlâ **doğru**: referans hiç değişmedi. Korunan şey nesne değil, **ad ile nesne arasındaki bağdır**. Son iki satır ayrımı tek ölçüye indiriyor. Aynı `final` bildirimi üzerinde alanı değiştiren satır derleniyor, referansı yeniden bağlayan satır derlenmiyor. `final`, Java Temelleri kursunda ölçülen aktarım modelinin üstüne bir kısıt koyar ve o kısıt yalnız **bağlamaya** değer: değerin kendisi bir referans olduğunda, referansın gösterdiği nesne bu kısıtın dışında kalır. Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, `final` bir alan **değiştirilemezlik** değildir; bir tipin değiştirilemez olması için alanlarının `final` olması yetmez, o alanların gösterdiği nesnelerin de değişmemesi gerekir. İkincisi, ölçümün gözlenemediği durum vardır: `agirlik` yerine bir sayı ya da bir dizgi konsaydı ayrım hiç görünmezdi, çünkü o değerlerin değiştirilebilecek bir içi yoktur. Kısıtın yetip yetmediği, `final` sözcüğüne değil **tipe** bağlıdır. ## Özet - `final` üç ayrı kısıt koyar ve dokuz denemenin dördü tam bu sözcük yüzünden durur: yeniden atama, yeniden tanımlama ve genişletme. - Kısıt "hiç atanmasın" değil, "tam bir kez atansın" biçimindedir; `final` bir alan yapıcıda atanabilir. - `final` bir yöntem çalışma zamanı tipinin verebileceği yanıt sayısını ikiden **bire** indirir; kararı öteki tarafa taşımaz, ortadan kaldırır. - Sınıf dosyasında `final` bayrağını sınıf, alan ve yöntem taşır; yerel değişkenin kısıtı hiç yazılmaz, çünkü onu başka bir derlemenin okumasına gerek yoktur. - Sabit bir `static final` alanın değeri okuyan sınıfa yazılır: kaynak 200 olduğu hâlde yeniden derlenmeyen okuyucu **100** okumayı sürdürür, hesaplanan alan ise **200** verir. - `final` bir referans nesneyi dondurmaz; alanları ve dizinin öğeleri değişir, yalnız ad ile nesne arasındaki bağ korunur. ## Sonraki Adım Bu dersin ölçümünde bir kısıt sınıf dosyasına hiç yazılmadı: `final` bir yerel değişkenin kısıtı yalnız derleyicide durdu ve derleme bittiğinde ortadan kalktı. Öyleyse o kısıt neye yarıyor? Java'da derleyicinin bu sözü **yazılmadığı hâlde kendiliğinden istediği** bir yer vardır: bir yöntemin gövdesi içinde tanımlanan bir sınıf, dışarıdaki yerel değişkeni kullandığında o değişkenin bir daha atanmamasını şart koşar. Şartın nedeni, o değişkenin oraya kopyalanmasıdır — ve kopyayı taşımak için ortaya kaynakta hiç yazılmamış yeni sınıf dosyaları çıkar. Sonraki ders bu dosyaları sayar: iç içe yazılan bir sınıf kaç ayrı dosya üretiyor, hangileri dış örneğe gizli bir alan taşıyor, ve o gizli alanla kopyalanan değer arasındaki fark ne zaman görünür oluyor?