--- title: 'Genel Tipler' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/java-nesne-modeli/genel-tipler' course: 'Nesneye Dayalı Java' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:41+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Genel Tipler Tip parametresi sınıf dosyasına iki ayrı yerde yazılır: sanal makinenin okuduğu tanımda silinmiştir, imza özniteliğinde durur. Ölçüm bunun sonucunu gösterir — denetim yalnız derleme zamanındadır, iki genel tip çalışma zamanında aynı sınıftır ve ham tiple yapılan yazma okuyan yerde düşer. Önceki ders bir kayıt için derleyicinin ürettiği üyeleri saydı: erişimciler, eşitlik, karma ve metne çevirme kaynakta yazılmadan sınıf dosyasına girdi. Derleyici üye üretebiliyorsa, elindeki tip bilgisiyle ne yapıyor — onu da bir yere yazıyor mu, yoksa kullanıp bırakıyor mu? Genellikler (generics) TypeScript kursunda tip parametreleri ve kısıtlarla, ifade gücü açısından kuruldu; bu ders onu tekrarlamaz. Buradaki soru kursun sorusudur: `Depo` yazımındaki `Ust` bilgisiyle kararı **kim ve ne zaman** veriyor? Yanıt bu konuda uçtadır — kararın tamamı bildirilen tiptedir ve çalışma zamanı tipinin söyleyecek hiçbir şeyi yoktur. Ölçüm bunun üç sonucunu gösterecek: iki ayrı tip parametresiyle yazılmış iki kap çalışma zamanında ayırt edilebiliyor mu, denetim nereye konuyor, ve denetimi yapan taraf ortadan kalktığında yanlış yazmanın bedelini kim ödüyor? ## Tip Parametresi Sınıf Dosyasına İki Kez Yazılır - **GN1** — Ölçülen kaynak metni dersin içinde yazılır. Ne yazdığımızı bildiğimiz için, sınıf dosyasında bulunan her fark derleyicinin kararıdır. - **GN2** — `Olcek` çekirdeği ortak tanımdan gelir. Bu ders ona tek bir ölçüm ekler: bir öğenin **imza özniteliğini** döndüren `imza`. Var olan ölçümlerin davranışı değişmez. - **GN3** — Tanımlayıcı ve imza metinleri sınıf dosyasındaki ham biçimleriyle basılır; kısaltılmaz ve çevrilmez. ```java // Olcek.java — ortak ölçüm çekirdeği: sınıf dosyasını derleyip okur import java.io.PrintWriter; import java.io.Writer; import java.lang.classfile.*; import java.nio.file.*; import java.util.*; import java.util.spi.ToolProvider; class Olcek { static ClassModel derle(String kaynak, String sinif) throws Exception { Path d = Files.createTempDirectory("olcek"); Path k = d.resolve(sinif + ".java"); Files.writeString(k, kaynak); PrintWriter bos = new PrintWriter(Writer.nullWriter()); if (ToolProvider.findFirst("javac").orElseThrow() .run(bos, bos, "-d", d.toString(), k.toString()) != 0) throw new IllegalStateException("derlenmedi: " + sinif); return ClassFile.of().parse(d.resolve(sinif + ".class")); } static List komutlar(String kaynak, String sinif, String yontem) throws Exception { List adlar = new ArrayList<>(); for (MethodModel m : derle(kaynak, sinif).methods()) if (m.methodName().stringValue().equals(yontem)) for (CodeElement e : m.code().orElseThrow()) if (e instanceof Instruction i) adlar.add(i.opcode().name().toLowerCase(Locale.ROOT)); return adlar; } static String imza(AttributedElement e) { return e.findAttribute(Attributes.signature()) .map(a -> a.signature().stringValue()).orElse("-"); } } ``` ```java // Imza.java — tip parametresi sınıf dosyasında nerede duruyor import java.lang.classfile.*; public class Imza { static final String DEPO = """ class Depo { private T oge; void koy(T oge) { this.oge = oge; } T al() { return oge; } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { ClassModel cm = Olcek.derle(DEPO, "Depo"); System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "uye", "sanal makinenin gordugu", "imza ozniteligi"); System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "Depo sinifi", "-", Olcek.imza(cm)); for (FieldModel f : cm.fields()) System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "alan " + f.fieldName().stringValue(), f.fieldType().stringValue(), Olcek.imza(f)); for (MethodModel m : cm.methods()) System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "yontem " + m.methodName().stringValue(), m.methodType().stringValue(), Olcek.imza(m)); } } ``` ``` uye sanal makinenin gordugu imza ozniteligi Depo sinifi - Ljava/lang/Object; alan oge Ljava/lang/Object; TT; yontem ()V - yontem koy (Ljava/lang/Object;)V (TT;)V yontem al ()Ljava/lang/Object; ()TT; ``` Orta sütun **tip silmedir** (type erasure). Kaynakta `T` yazan her yer sınıf dosyasının tanımlayıcısında `Object` olmuştur: alan `Ljava/lang/Object;`, `koy` yöntemi bir `Object` alır, `al` yöntemi bir `Object` döndürür. Sanal makine bir yöntemi çağırırken bu sütuna bakar; onun için `Depo` tek parametreli sıradan bir sınıftır ve `T` diye bir şey yoktur. Sağ sütun ise **silinmemiştir**. Sınıfın imzası `T`'nin var olduğunu ve üst sınırının `Object` olduğunu yazıyor; alanın imzası `TT;`, yani "tip değişkeni `T`"; `koy` ile `al` imzalarında da `T` adıyla duruyor. Kaynakta yazılan bilgi kaybolmadı, **ikinci bir yere** yazıldı. Yapıcının imzası yok, çünkü yapıcının tanımında tip parametresi geçmiyor. Buradan kursun sorusunun bu konudaki yanıtı çıkıyor. Sağ sütunu **yalnız derleyici** okur; sol sütunu sanal makine yürütür. Tip parametresiyle ilgili her karar, çalışma zamanı tipinin hiç bakmadığı bir metne dayanır. ## Denetim Okuyan Yere Konur, Yazana Konmaz - **GN4** — Aynı yazma üç ayrı kaynakta denenir; ikisi derlenir, biri derlenmez. Derleyicinin ileti metni basılmaz, yalnız derlenip derlenmediği bildirilir. ```java // Denetim.java — genel çağrı sınıf dosyasında hangi komutu bırakıyor public class Denetim { static final String TIPLER = """ class Ust { String ad() { return "ust yontem"; } } class Alt extends Ust { @Override String ad() { return "alt yontem"; } } class Depo { private T oge; void koy(T o) { oge = o; } T al() { return oge; } } """; static final String KULLANIM = TIPLER + """ class Kullanim { static Ust oku(Depo d) { return d.al(); } @SuppressWarnings("rawtypes") static Object hamOku(Depo d) { return d.al(); } static void yaz(Depo d, Alt a) { d.koy(a); } } """; static final String YAZMA = TIPLER + "class Yazma { static void y(%s d) { d.koy(new Alt()); } }"; static void dene(String ad, String kaynak) { try { Olcek.derle(kaynak, "Yazma"); System.out.printf("%-30s -> derlendi%n", ad); } catch (Exception e) { System.out.printf("%-30s -> %s%n", ad, e.getMessage()); } } public static void main(String[] args) throws Exception { System.out.println("okuma Depo : " + Olcek.komutlar(KULLANIM, "Kullanim", "oku")); System.out.println("okuma ham Depo : " + Olcek.komutlar(KULLANIM, "Kullanim", "hamOku")); System.out.println("yazma Depo : " + Olcek.komutlar(KULLANIM, "Kullanim", "yaz")); System.out.println(); dene("Depo d; d.koy(Alt)", YAZMA.formatted("Depo")); dene("Depo d; d.koy(Alt)", YAZMA.formatted("Depo")); dene("Depo d (ham); d.koy(Alt)", YAZMA.formatted("Depo")); } } ``` ``` okuma Depo : [aload_0, invokevirtual, checkcast, areturn] okuma ham Depo : [aload_0, invokevirtual, areturn] yazma Depo : [aload_0, aload_1, invokevirtual, return] Depo d; d.koy(Alt) -> derlendi Depo d; d.koy(Alt) -> derlenmedi: Yazma Depo d (ham); d.koy(Alt) -> derlendi ``` İlk iki satır tek bir komutla ayrılıyor. `Depo` üzerinden yapılan okuma **dört** komuttur ve dördüncüsü `checkcast`; ham tip üzerinden yapılan aynı okuma **üç** komuttur ve denetim yoktur. Çağrılan yöntem ikisinde de aynı yöntemdir — sınıf dosyasında `Object` döndüren tek bir `al` vardır. Farkı yapan şey çağrılan taraf değil, **çağıran taraftır**: derleyici okunan değeri bildirilen tipe uydurmak için bir denetim koyar. Üçüncü satır dersin en sessiz ölçümüdür. Yazma **üç** komuttur ve içinde hiçbir denetim yoktur: referansı yükle, değeri yükle, çağır. Okuma yerine denetim konur, yazma yerine konmaz. Bunun nedeni alt tablodadır: yazma zaten derleme zamanında denetlenmiştir. `Depo` olarak adlandırılmış bir depoya `Alt` yazan kaynak **derlenmiyor**. Karar tümüyle bildirilen tipten geliyor ve derleme durduğu için çalışma zamanına hiçbir iş kalmıyor. Alt tablonun üçüncü satırı ise ödenen bedeli yazıyor. Aynı depo **ham tiple** (raw type) adlandırıldığında aynı yazma **derleniyor**. Derleyici burada bir uyarı üretir, ama uyarı derlemeyi durdurmaz; bildirilen tip ortadan kalkınca denetleyecek taraf da kalmaz. ## Kısıt Silinen Tipi Değiştirir - **GN5** — Beş denemenin hepsi aynı kısıtlı sınıf üzerine kurulur; yalnız denenen satır değişir, çevresindeki tipler sabit kalır. ```java // Sinir.java — kısıt silinen tipi değiştirir import java.lang.classfile.*; public class Sinir { static final String SINIRLI = """ class Ust { String ad() { return "ust yontem"; } } class Alt extends Ust { @Override String ad() { return "alt yontem"; } } class Sinirli { private T oge; void koy(T oge) { this.oge = oge; } T al() { return oge; } } """; static final String OKUMA = SINIRLI + """ class Okuma { static Ust ustOku(Sinirli d) { return d.al(); } static Alt altOku(Sinirli d) { return d.al(); } } """; static void dene(String ad, String bildirim, String govde) { try { Olcek.derle(SINIRLI + "class Yasak" + bildirim + " { " + govde + " }", "Yasak"); System.out.printf("%-38s -> derlendi%n", ad); } catch (Exception e) { System.out.printf("%-38s -> %s%n", ad, e.getMessage()); } } public static void main(String[] args) throws Exception { ClassModel cm = Olcek.derle(SINIRLI, "Sinirli"); System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "uye", "sanal makinenin gordugu", "imza ozniteligi"); System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "Sinirli sinifi", "-", Olcek.imza(cm)); for (FieldModel f : cm.fields()) System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "alan " + f.fieldName().stringValue(), f.fieldType().stringValue(), Olcek.imza(f)); for (MethodModel m : cm.methods()) if (!m.methodName().stringValue().equals("")) System.out.printf("%-14s %-26s %s%n", "yontem " + m.methodName().stringValue(), m.methodType().stringValue(), Olcek.imza(m)); System.out.println(); System.out.println("Sinirli okuma : " + Olcek.komutlar(OKUMA, "Okuma", "ustOku")); System.out.println("Sinirli okuma : " + Olcek.komutlar(OKUMA, "Okuma", "altOku")); System.out.println(); dene(" icinde o.ad()", "", "String s(T o) { return o.ad(); }"); dene(" icinde o.ad()", "", "String s(T o) { return o.ad(); }"); dene("new T[3]", "", "Object[] d() { return new T[3]; }"); dene("x instanceof Sinirli", "", "boolean t(Object x) { return x instanceof Sinirli; }"); dene("x instanceof Sinirli", "", "boolean t(Object x) { return x instanceof Sinirli; }"); } } ``` ``` uye sanal makinenin gordugu imza ozniteligi Sinirli sinifi - Ljava/lang/Object; alan oge LUst; TT; yontem koy (LUst;)V (TT;)V yontem al ()LUst; ()TT; Sinirli okuma : [aload_0, invokevirtual, areturn] Sinirli okuma : [aload_0, invokevirtual, checkcast, areturn] icinde o.ad() -> derlenmedi: Yasak icinde o.ad() -> derlendi new T[3] -> derlenmedi: Yasak x instanceof Sinirli -> derlenmedi: Yasak x instanceof Sinirli -> derlendi ``` Tanımlayıcı sütunu değişti: kısıtlı bir tip parametresi `Object`'e değil, **sınırına** siliniyor. Alan `LUst;`, `koy` bir `Ust` alıyor, `al` bir `Ust` döndürüyor. İmza sütunu ise aynı kaldı — orada hâlâ `TT;` yazıyor ve sınıf imzası sınırı da taşıyor. Bunun ilk sonucu alt tablonun ilk iki satırında. Sınırsız bir tip parametresi üzerinden `o.ad()` çağıran kaynak **derlenmiyor**, çünkü silinen tip `Object`'tir ve `Object` üzerinde böyle bir yöntem yoktur. Aynı satır sınır konduğunda **derleniyor**. Kısıt bir belgelendirme değildir; sınıf dosyasındaki tanımlayıcıyı değiştirir ve çağrının bağlanabileceği yöntem kümesini genişletir. İkinci sonuç okuma satırlarında ve önceki bölümün ölçümünü tamamlıyor. `Sinirli` üzerinden yapılan okumada `checkcast` **yok**, `Sinirli` üzerinden yapılanda **var**. Denetim her genel okumaya eklenmez; yalnız bildirilen tip ile silinen tip **ayrıştığında** eklenir. İlk ölçümde `Depo` `Object`'e siliniyordu ve `Ust` okuması ayrışıyordu; burada silinen tip zaten `Ust` olduğu için eklenecek bir şey kalmıyor. Son üç satır silmenin doğrudan yasaklarıdır. `new T[3]` derlenmiyor: bir dizi öğe tipini kendi içinde taşır ve her yazmada onu denetler — Java Temelleri kursunda ölçülmüştü — ama çalışma zamanında `T` diye bir tip bulunmadığı için taşınacak bir şey yoktur. `x instanceof Sinirli` de derlenmiyor, oysa `x instanceof Sinirli` derleniyor. Sanal makineye sorulabilecek tek soru ham sınıftır; joker karakter (wildcard) tam olarak "tip parametresini sorma" demektir. ## İki Genel Tip Çalışma Zamanında Aynı Sınıftır - **GN6** — Kimlik yalnız `==` ile sorulur, hiçbir kimlik sayısı basılmaz. - **GN7** — Ham tipli yazmanın sonucu iddia olarak yazılmaz, `instanceof` ile ölçülür; yakalanan istisnadan yalnız sınıf adı basılır. ```java // Silme.java — tip silme çalışma zamanında ne bırakıyor import java.util.Arrays; class Ust { String ad() { return "ust yontem"; } } class Alt extends Ust { @Override String ad() { return "alt yontem"; } } class Depo { private T oge; void koy(T oge) { this.oge = oge; } T al() { return oge; } } public class Silme { static Depo alan; @SuppressWarnings({"unchecked", "rawtypes"}) public static void main(String[] args) throws Exception { Depo tasiyicilar = new Depo<>(); Depo metinler = new Depo<>(); System.out.println("Depo ile Depo ayni sinif mi : " + (tasiyicilar.getClass() == metinler.getClass())); System.out.println("calisma zamaninda tip parametreleri : " + Arrays.toString(Depo.class.getTypeParameters())); tasiyicilar.koy(new Alt()); System.out.println("okunan ogenin calisma zamani tipi : " + tasiyicilar.al().getClass().getSimpleName()); Depo ham = tasiyicilar; ham.koy("kuzey"); System.out.println("ham tiple yazma durduruldu mu : " + (tasiyicilar.al() instanceof Ust ? "evet" : "hayir")); try { Ust u = tasiyicilar.al(); System.out.println("okuma sonucu : " + u.ad()); } catch (ClassCastException e) { System.out.println("hata yazan yerde degil, OKUYAN yerde : " + e.getClass().getSimpleName()); } System.out.println("alanin imza ozniteliginden okunan tipi : " + Silme.class.getDeclaredField("alan").getGenericType()); } } ``` ``` Depo ile Depo ayni sinif mi : true calisma zamaninda tip parametreleri : [T] okunan ogenin calisma zamani tipi : Alt ham tiple yazma durduruldu mu : hayir hata yazan yerde degil, OKUYAN yerde : ClassCastException alanin imza ozniteliginden okunan tipi : Depo ``` İlk iki satır tanımlayıcı sütununun sonucudur. `Depo` ile `Depo` çalışma zamanında **aynı** sınıftır ve o sınıfın tip parametresi yalnız `T` adıyla, bir değeri olmadan durur. Kaynakta iki ayrı tip yazılmıştı; öbekte tek bir sınıf var. Üçüncü satır ayrımı keskinleştiriyor. Depodan okunan nesnenin çalışma zamanı tipi `Alt` — yani nesnenin kendi sınıfı bilinir ve gizli değildir. Bilinmeyen şey **kabın** ne tuttuğudur. Nesnenin tipi çalışma zamanında vardır, kabın tip parametresi yoktur. Dördüncü ve beşinci satırlar bedeli ölçüyor. Ham tiple yazılan dizgi hiçbir yerde durdurulmadı: depo onu kabul etti ve depodaki öğe artık bir `Ust` değil. Hata, yazmanın yapıldığı satırda değil, **okumanın yapıldığı** satırda düştü — çünkü tek denetim oradaki `checkcast` komutudur. Yanlış tarafa bakan bir programcının ödediği bedel budur: kusuru üreten satır ile kusurun göründüğü satır ayrı yerlerdedir, ve aradaki uzaklık programın uzunluğu kadar olabilir. ## Silinen Bilgi Değil, Denetimdir Son satır dersin sınırlayıcı ölçümüdür ve tezi tersine çeviriyor. `Depo` diye bildirilmiş bir alanın genel tipi çalışma zamanında **okunabiliyor**: `Depo`. Bilgi silinmemiştir, imza özniteliğinde durmaktadır ve oradan geri alınabilir. O halde silinen nedir? İlk ölçümün iki sütunu yanıtı veriyor. Sanal makinenin yürüttüğü tanımlayıcıda `Object` yazar; sanal makine bir çağrıyı denetlerken imza özniteliğine bakmaz. Tip bilgisi sınıf dosyasında **veri** olarak durur, ama **denetim** olarak kullanılmaz. Bu yüzden "tip silme" adı, bilginin değil, o bilgiye dayanan denetimin kaybolmasını anlatır. Bir alanın imzasını okumakla bir yazmanın engellenmesi ayrı şeylerdir: birincisi bir metni geri okumaktır, ikincisi ise çalışma zamanında hiç yapılmayan bir iştir. ## Özet - Tip parametresi sınıf dosyasına iki ayrı yere yazılır: sanal makinenin okuduğu tanımlayıcıda `Object` olarak silinmiş, imza özniteliğinde `T` adıyla yazılı durur. - Genel bir okuma çağrısı sınıf dosyasında bir `checkcast` komutu ekler; aynı okuma ham tip üzerinden yapıldığında o komut yoktur. Denetim çağrılan tarafta değil, çağıran tarafta bulunur. - Genel bir yazma çağrısı hiçbir denetim komutu bırakmaz, çünkü yazma derleme zamanında denetlenmiştir: `Depo` deposuna `Alt` yazan kaynak derlenmez. - Kısıtlı bir tip parametresi `Object`'e değil sınırına silinir; bu hem `T` üzerinden yöntem çağrılmasını açar hem de bildirilen tiple silinen tip çakıştığında `checkcast` komutunu ortadan kaldırır. - Çalışma zamanında `Depo` ile `Depo` aynı sınıftır; ham tiple yapılan yazma durdurulmaz ve hata yazan yerde değil, okuyan yerde düşer. - Sınırlayıcı ölçüm: alanın genel tipi çalışma zamanında imza özniteliğinden geri okunabilir. Silinen şey bilgi değil, o bilgiye dayanan denetimdir. ## Sonraki Adım Bu derste bir depo tek bir tiple adlandırıldı ve o tipe yazmakla o tipten okumak arasında denetim bakımından bir fark çıktı: okumaya bir komut eklendi, yazmaya eklenmedi. Aynı fark tip düzeyinde de sorulabilir. `Depo` yerine "`Ust` ya da altındaki herhangi bir tipi tutan depo" yazmak istersek, o depodan okumak ile ona yazmak aynı ölçüde açık kalır mı? Sıradaki ders dört ayrı kap biçimini iki işlemle deneyip kaç çiftin derlendiğini sayar.