--- title: Diziler source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/java-temelleri/diziler' course: 'Java Temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:40+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Diziler Java'da dizi bir nesnedir ve ölçüm bunu üç yerde gösterir: üretim tek bir komut bırakır, `d.length` alan okuması değil kendi başına bir komuttur, sınır denetimi ile dizi kovaryansının tip denetimi ise sınıf dosyasında hiç görünmeden çalışma zamanına bırakılır. Önceki ders akış biçimlerinin hangi komuta derlendiğini ölçtü: aynı seçim iki ayrı arama komutuna, aynı gelişmiş `for` döngüsü dizide ve listede ayrı adıma dönüşüyordu. Geriye üzerinde gezinilen şeyin kendisi kaldı. Dizi, Veri Yapıları kursunda bir veri yapısı olarak kuruldu: sabit boyut, bitişik yerleşim, konumdan adrese giden aritmetik. Bu ders onu tekrarlamaz. Buradaki soru şudur: `new int[3]` satırı sınıf dosyasında kaç komut bırakır, `d.length` yazımı bir alan okuması mıdır, ve dizinin sınırını denetleyen adım kaynağın neresinde durur? Üçünün de yanıtı, dizinin Java'da bir **nesne** olmasından çıkar. ## Dizi Bir Nesnedir - **SD21** — Ölçülen kaynak metni dersin içinde yazılır. Ne yazdığımızı bildiğimiz için, sınıf dosyasında bulunan her fazlalık derleyicinin eklediğidir. - **SD22** — `Olcek` çekirdeği ortak tanımdan gelir. Bu ders ona yalnız bir ölçüm ekler: bir yöntemin komut adlarını sırayla döndüren `komutlar`. Var olan ölçümlerin davranışı değişmez. - **SD23** — Komut adları sınıf dosyasındaki adlardır ve `Locale.ROOT` ile küçük harfe çevrilerek basılır; yerel ayar sonucu etkilemez. - **SD24** — Derleyici sıfırdan farklı bir sonuç döndürürse çekirdek istisna fırlatır. Ders bu istisnayı yakalayıp yalnız "derlenmedi" satırını basar; derleyicinin ileti metni basılmaz. ```java // Olcek.java — ortak ölçüm çekirdeği: derleyicinin sınıf dosyasına ne koyduğunu okur import java.io.PrintWriter; import java.io.Writer; import java.lang.classfile.*; import java.lang.classfile.instruction.*; import java.nio.file.*; import java.util.*; import java.util.spi.ToolProvider; class Olcek { record Yontem(String ad, int komut, List eklenen) {} record Sinif(List yontem, List alan) {} static ClassModel derle(String kaynak, String sinif) throws Exception { Path d = Files.createTempDirectory("olcek"); Path k = d.resolve(sinif + ".java"); Files.writeString(k, kaynak); PrintWriter bos = new PrintWriter(Writer.nullWriter()); if (ToolProvider.findFirst("javac").orElseThrow() .run(bos, bos, "-d", d.toString(), k.toString()) != 0) throw new IllegalStateException("derlenmedi: " + sinif); return ClassFile.of().parse(d.resolve(sinif + ".class")); } static Sinif oku(String kaynak, String sinif) throws Exception { ClassModel cm = derle(kaynak, sinif); List yontemler = new ArrayList<>(); for (MethodModel m : cm.methods()) { if (m.code().isEmpty()) continue; List eklenen = new ArrayList<>(); int komut = 0; for (CodeElement e : m.code().get()) { if (e instanceof Instruction) komut++; if (e instanceof InvokeInstruction iv) eklenen.add(kisa(iv.owner().asInternalName()) + "." + iv.name().stringValue()); else if (e instanceof NewPrimitiveArrayInstruction a) eklenen.add("yeni dizi " + a.typeKind().name().toLowerCase(Locale.ROOT)); else if (e instanceof NewReferenceArrayInstruction a) eklenen.add("yeni dizi " + kisa(a.componentType().asInternalName())); } yontemler.add(new Yontem(m.methodName().stringValue(), komut, eklenen)); } List alanlar = new ArrayList<>(); for (FieldModel f : cm.fields()) alanlar.add(f.fieldName().stringValue()); return new Sinif(yontemler, alanlar); } static List komutlar(String kaynak, String sinif, String yontem) throws Exception { List adlar = new ArrayList<>(); for (MethodModel m : derle(kaynak, sinif).methods()) if (m.methodName().stringValue().equals(yontem)) for (CodeElement e : m.code().orElseThrow()) if (e instanceof Instruction i) adlar.add(i.opcode().name().toLowerCase(Locale.ROOT)); return adlar; } static String kisa(String ic) { return ic.substring(ic.lastIndexOf('/') + 1); } } ``` ```java // Dizi.java — dizi üretimi sınıf dosyasında ne bırakıyor import java.util.Arrays; class Kayit { String ad; int adet; long agirlik; } public class Dizi { static final String K = """ class DiziOrnek { static class Kayit { String ad; int adet; long agirlik; } static int[] bos() { return new int[3]; } static Kayit[] kayitlar() { return new Kayit[3]; } static int[] sabitli() { return new int[] {12, 18, 7}; } static int uzunluk(int[] d) { return d.length; } static int adet(Kayit k) { return k.adet; } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { System.out.printf("%-10s %6s %s%n", "yontem", "komut", "kaynakta yazilmayan adim"); for (Olcek.Yontem y : Olcek.oku(K, "DiziOrnek").yontem()) if (!y.ad().equals("")) System.out.printf("%-10s %6d %s%n", y.ad(), y.komut(), y.eklenen().isEmpty() ? "-" : String.join(", ", y.eklenen())); System.out.println(); System.out.println("d.length okuma: " + Olcek.komutlar(K, "DiziOrnek", "uzunluk")); System.out.println("k.adet okuma: " + Olcek.komutlar(K, "DiziOrnek", "adet")); int[] sayilar = new int[3]; Kayit[] kayitlar = new Kayit[3]; System.out.println(); System.out.println("int[] sinifi: " + sayilar.getClass().getName()); System.out.println("Kayit[] sinifi: " + kayitlar.getClass().getName()); System.out.println("dizinin ust sinifi: " + sayilar.getClass().getSuperclass().getName()); System.out.println("baslangic degerleri: " + Arrays.toString(sayilar) + " " + Arrays.toString(kayitlar)); try { Olcek.oku(K.replace("return d.length;", "d.length = 5; return 0;"), "DiziOrnek"); } catch (IllegalStateException e) { System.out.println("d.length = 5 -> " + e.getMessage()); } } } ``` ``` yontem komut kaynakta yazilmayan adim bos 3 yeni dizi int kayitlar 3 yeni dizi DiziOrnek$Kayit sabitli 15 yeni dizi int uzunluk 3 - adet 3 - d.length okuma: [aload_0, arraylength, ireturn] k.adet okuma: [aload_0, getfield, ireturn] int[] sinifi: [I Kayit[] sinifi: [LKayit; dizinin ust sinifi: java.lang.Object baslangic degerleri: [0, 0, 0] [null, null, null] d.length = 5 -> derlenmedi: DiziOrnek ``` İlk iki satır dizi üretiminin **üç komut** olduğunu söylüyor: boyutu yükle, diziyi üret, döndür. Ölçek bu üretimi `yeni dizi` diye kaydediyor, çünkü sınıf dosyasında dizi üretimi nesne üretimiyle aynı sınıfa girer. `Kayit[3]` satırının kaydında sınıfın **tam adı** duruyor, öğe tipi diziye yazılmıştır. Üçüncü satır bir fark koyuyor. Köşeli ayraç içinde üç değer yazan `sabitli` yöntemi **15** komut üretiyor; boyu aynı olan boş dizi **3** komut. Aradaki on iki komut, üç öğenin tek tek yazılmasıdır: her öğe için diziyi çoğalt, konumu yükle, değeri yükle, yaz. Kaynakta tek bir sabit gibi duran `{12, 18, 7}` yazımının sınıf dosyasında sabit karşılığı yoktur. İlk derste ölçülen sabit katlama sayılarda işler; dizide işlemez, çünkü katlanacak şey bir değer değil, çalışma zamanında üretilen bir nesnedir. Son üç satır bunu adıyla koyuyor. Dizinin bir sınıfı var — `int[]` için `[I`, `Kayit[]` için `[LKayit;` — ve o sınıfın üst sınıfı `java.lang.Object`. Dizi bir nesnedir: öbekte üretilir, bir referansla tutulur, `Object` bekleyen her yere geçer. Üretim öğeleri üretmez; sayı dizisi sıfırlarla, kayıt dizisi `null` ile başlar. Kayıt dizisi kurmak üç kayıt kurmaz, üç boş yer kurar. Uzunluk satırları ayrımın ikincisini veriyor. `d.length` yazımı `arraylength` komutuna, `k.adet` yazımı `getfield` komutuna derleniyor. Sözdizim ikisinde de aynı — nokta ve bir ad — ama karşılıkları ayrı komutlardır. `length` bir alan değildir; sınıf dosyasında alan listesinde bulunmaz, kendi komutu vardır. Bunun görünen sonucu son satırda: `d.length = 5` yazan kaynak **derlenmiyor**. Bir diziyi büyütmek bir yasak yüzünden değil, karşılığı olan bir komut bulunmadığı için olanaksızdır. ## Sınırı Denetleyen Adım Kaynakta Yok - **SD25** — Sınır ölçümünde yalnız istisnanın **sınıf adı** basılır. İstisna iletisi konumu ve uzunluğu içerir; o metin basılmaz, çünkü ölçülen şey denetimin varlığıdır. ```java // Erisim.java — sınır denetimi hangi komutun içinde public class Erisim { static final String K = """ class ErisimOrnek { static int oku(int[] d, int i) { return d[i]; } static void yaz(int[] d, int i, int v) { d[i] = v; } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { System.out.println("d[i] okuma: " + Olcek.komutlar(K, "ErisimOrnek", "oku")); System.out.println("d[i] yazma: " + Olcek.komutlar(K, "ErisimOrnek", "yaz")); int[] d = {12, 18, 7}; System.out.println(); for (int i : new int[] {0, 2, 3, -1}) { try { System.out.printf("d[%d] -> %d%n", i, d[i]); } catch (RuntimeException e) { System.out.printf("d[%d] -> %s%n", i, e.getClass().getSimpleName()); } } int boy = -1; try { System.out.println("new int[boy] -> " + new int[boy].length); } catch (RuntimeException e) { System.out.println("new int[boy] -> " + e.getClass().getSimpleName() + " (boy = " + boy + ")"); } } } ``` ``` d[i] okuma: [aload_0, iload_1, iaload, ireturn] d[i] yazma: [aload_0, iload_1, iload_2, iastore, return] d[0] -> 12 d[2] -> 7 d[3] -> ArrayIndexOutOfBoundsException d[-1] -> ArrayIndexOutOfBoundsException new int[boy] -> NegativeArraySizeException (boy = -1) ``` Okuma dört, yazma beş komut. İkisinde de bir karşılaştırma, bir dallanma ya da bir çağrı yok: diziyi yükle, konumu yükle, oku ya da yaz. Sınır denetimi kaynakta yazılmamıştır ve sınıf dosyasında da **ayrı bir komut olarak durmaz**. Denetim `iaload` ve `iastore` komutlarının tanımının içindedir; sanal makine her erişimde onu yapar ve konum aralık dışındaysa istisna fırlatır. Bu, eklenen adımın üçüncü biçimidir. Birincisi sınıf dosyasına konan bir komuttur — çevirme, çağrı, üretim. İkincisi kaynakta hiç yazılmamış bir üyedir. Üçüncüsü ise komutun kendi tanımına gömülüdür ve **komut sayısını hiç değiştirmez**; ölçek onu sayamaz, ancak çalışma zamanındaki sonucundan okur. Ölçümdeki dört erişimin ikisi değer veriyor, ikisi istisna; eksi konum ayrı bir kural değil, aynı kuralın sonucudur. Son satır denetimin ikinci yerini gösteriyor: boyutu eksi olan üretim isteği de çalışma zamanında düşer ve ayrı bir istisna verir, çünkü boyut derleme zamanında bilinmek zorunda değildir. ## Çok Boyutlu Dizi Bir Dizi Dizisidir - **SD26** — Satır uzunlukları ölçümde tek tek yazılır; hiçbiri rastgele üretilmez, hiçbiri ortamdan okunmaz. ```java // CokBoyut.java — çok boyutlu dizi bir dizi dizisidir public class CokBoyut { static final String K = """ class BoyutOrnek { static int[][] duzgun() { return new int[2][3]; } static int[][] tirtikli() { return new int[2][]; } static int satirUzunlugu(int[][] d, int i) { return d[i].length; } } """; public static void main(String[] args) throws Exception { for (String y : new String[] {"duzgun", "tirtikli", "satirUzunlugu"}) System.out.printf("%-14s %s%n", y, Olcek.komutlar(K, "BoyutOrnek", y)); int[][] t = new int[3][]; t[0] = new int[] {12}; t[1] = new int[] {18, 7, 4}; t[2] = new int[0]; System.out.println(); System.out.println("dis dizinin sinifi: " + t.getClass().getName()); System.out.println("bir satirin sinifi: " + t[0].getClass().getName()); System.out.printf("dis uzunluk %d, satir uzunluklari %d %d %d%n", t.length, t[0].length, t[1].length, t[2].length); int[][] d = new int[2][3]; System.out.println("duzgun dizide satirlar ayni nesne mi: " + (d[0] == d[1])); d[0][0] = 12; System.out.println("d[0][0] = 12 sonrasi d[1][0]: " + d[1][0]); } } ``` ``` duzgun [iconst_2, iconst_3, multianewarray, areturn] tirtikli [iconst_2, anewarray, areturn] satirUzunlugu [aload_0, iload_1, aaload, arraylength, ireturn] dis dizinin sinifi: [[I bir satirin sinifi: [I dis uzunluk 3, satir uzunluklari 1 3 0 duzgun dizide satirlar ayni nesne mi: false d[0][0] = 12 sonrasi d[1][0]: 0 ``` Üçüncü satır dersin cümlesini yazıyor: `d[i].length` okuması **iki** adımdır. Önce `aaload` ile satır yüklenir — çünkü satır bir referanstır, bir nesnedir — sonra o nesnenin uzunluğu `arraylength` ile okunur. İki boyutlu dizi tek bir bitişik blok değildir; dış dizinin öğeleri iç dizilere giden referanslardır. Sınıf adı da bunu yazıyor: dış dizinin sınıfı `[[I`, bir satırınki `[I`. İlk iki satır iki ayrı üretimi ayırıyor. Bütün boyutları verilen `new int[2][3]` tek bir `multianewarray` komutudur ve dış diziyle birlikte satırları da üretir. Yalnız dış boyutu verilen `new int[2][]` ise `anewarray` komutudur; dış dizi üretilir, satırları `null` kalır. İkincisi satırların **ayrı uzunlukta** kurulmasına izin verir: ölçümdeki üç satırın uzunlukları 1, 3 ve 0. Son iki satır ise düzgün dizide bile satırların ayrı nesneler olduğunu doğruluyor — `d[0]` ile `d[1]` aynı nesne değil, ve birinci satıra yazmak ikinciyi değiştirmiyor. Java'da ayrı bir çok boyutlu dizi tipi yoktur. ## Yazma Başına Bir Tip Denetimi - **SD27** — Aynı yazma üç ayrı kaynakta denenir. İkisi derlenir ve komutları basılır, biri derlenmez ve "derlenmedi" satırıyla geçer; hangisinin hangi zamanda düştüğü ölçümün kendisidir. ```java // Kovaryans.java — dizi kovaryansı: derlenen yazma, düşen yazma public class Kovaryans { static final String DIZGI = "class KovOrnek { static void yaz(String[] d) { d[0] = %s; } }"; static final String NESNE = "class KovOrnek { static void yaz(Object[] d) { d[0] = %s; } }"; static void dene(String ad, String kaynak) { try { System.out.printf("%-28s -> %s%n", ad, Olcek.komutlar(kaynak, "KovOrnek", "yaz")); } catch (Exception e) { System.out.printf("%-28s -> %s%n", ad, e.getMessage()); } } public static void main(String[] args) throws Exception { dene("String[] d; d[0] = \"kuzey\"", DIZGI.formatted("\"kuzey\"")); dene("String[] d; d[0] = 12", DIZGI.formatted("12")); dene("Object[] d; d[0] = 12", NESNE.formatted("12")); String[] adlar = new String[2]; Object[] gorunum = adlar; System.out.println(); System.out.println("Object[] gorunum = adlar; ayni nesne mi: " + (gorunum == adlar)); System.out.println("gorunum sinifi: " + gorunum.getClass().getName()); gorunum[0] = "kuzey"; System.out.println("gorunum[0] = \"kuzey\" -> adlar[0] = " + adlar[0]); try { gorunum[1] = 12; System.out.println("gorunum[1] = 12 -> " + adlar[1]); } catch (RuntimeException e) { System.out.println("gorunum[1] = 12 -> " + e.getClass().getSimpleName() + ", adlar[1] = " + adlar[1]); } int[] sayilar = new int[2]; sayilar[1] = 12; System.out.println("int[] tarafinda ayni yazma -> " + sayilar[1]); } } ``` ``` String[] d; d[0] = "kuzey" -> [aload_0, iconst_0, ldc, aastore, return] String[] d; d[0] = 12 -> derlenmedi: KovOrnek Object[] d; d[0] = 12 -> [aload_0, iconst_0, bipush, invokestatic, aastore, return] Object[] gorunum = adlar; ayni nesne mi: true gorunum sinifi: [Ljava.lang.String; gorunum[0] = "kuzey" -> adlar[0] = kuzey gorunum[1] = 12 -> ArrayStoreException, adlar[1] = null int[] tarafinda ayni yazma -> 12 ``` Java'da diziler **kovaryanttır** (array covariance): öğe tipi bir üst tipin altındaysa, dizi de o üst tipin dizisi yerine geçer. `String[]` bir `Object[]` yerine geçer, ve ölçümün dördüncü satırı bunu doğruluyor — iki ad aynı nesneyi tutuyor, sınıfı hâlâ `[Ljava.lang.String;`. İlk üç satır kovaryansın bedelini yazıyor. `String[]` olarak adlandırılan diziye sayı yazan kaynak **derlenmiyor**: derleyici bildirilen tipe bakar ve hatayı derleme zamanında verir. Aynı dizi `Object[]` olarak adlandırıldığında **aynı yazma derleniyor** — üstelik sayıyı sarmalayıcıya çeviren bir çağrı da eklenerek. Yazma sözdizim düzeyinde geçerlidir, çünkü `Object[]` içine her nesne yazılabilir. Kararı çalışma zamanı veriyor: dizgi yazması geçiyor ve çağırana görünüyor, sayı yazması `ArrayStoreException` ile düşüyor ve `adlar[1]` **hâlâ `null`** — yazma yapılmadı, yarım da kalmadı. Sanal makine `aastore` komutunu yürütürken değerin dizinin **gerçek** öğe tipine uyup uymadığını denetler; uymuyorsa yazmaz. Buradaki sınırlayıcı ölçüm iki yönlüdür. Birincisi: bu denetim komut sayısına hiç yansımaz. `aastore` tek komuttur ve `iastore` da tek komuttur; sınıf dosyasına bakarak denetimin varlığını sayamayız. İkincisi: son satırdaki `int[]` yazmasında böyle bir denetim **yoktur**. Öğe tipi ilkelse dizi kovaryansı diye bir soru doğmaz, çünkü ilkel tipli bir dizi başka bir dizi tipinin yerine geçmez. Eklenen adım burada kaybolur — ve kaybolduğu yer, tam olarak alt tip ilişkisinin bittiği yerdir. ## Özet - Dizi bir nesnedir: kendi sınıfı vardır, üst sınıfı `java.lang.Object`'tir ve üretimi sınıf dosyasında **3** komuttur; köşeli ayraçlı `{12, 18, 7}` yazımı ise **15** komuttur, çünkü öğeler tek tek yazılır. Üretim öğeleri üretmez: sayı dizisi sıfırlarla, referans dizisi `null` değerlerle başlar. - `d.length` bir alan okuması değildir; `arraylength` komutuna derlenir, `k.adet` ise `getfield` komutuna. Uzunluğa yazan kaynak derlenmez. - Sınır denetimi ne kaynakta ne de ayrı bir komutta durur; erişim komutunun tanımının içindedir, komut sayısını değiştirmez ve aralık dışı erişimde istisna fırlatır. - `int[][]` ayrı bir tip değil, bir `int[]` dizisidir: `d[i].length` iki komuttur, satırlar ayrı nesnelerdir ve ayrı uzunlukta olabilir. - Dizi kovaryansı yüzünden `Object[]` olarak adlandırılan bir dizgi dizisine sayı yazmak derlenir ama çalışma zamanında `ArrayStoreException` ile düşer; aynı denetim ilkel tipli dizide hiç yoktur. ## Sonraki Adım Bu derste `String[]` dizisine yazmanın çalışma zamanında denetlendiği ölçüldü; yazılan değer her seferinde hazır bir dizgi nesnesiydi. Sıradaki ders o nesneye bakar: bir dizgi sabiti sınıf dosyasında nerede durur, aynı sabiti iki kez yazmak kaç nesne üretir, ve döngü içinde birleştirilen bir metin yol boyunca kaç nesne bırakır? Dizginin değiştirilemez olması da, dizinin sabit boyutlu olması gibi, kaynakta görünmeyen adımları belirler.