---
title: 'Hemen Çağrılan Fonksiyonlar'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/javascript-nesne-modeli/hemen-cagrilan-fonksiyonlar'
course: "JavaScript'te Nesneler ve Fonksiyonlar"
language: tr
updated: '2026-08-17T18:09:50+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---

# Hemen Çağrılan Fonksiyonlar

Fonksiyon bildirimini ifadeye çeviren yazım biçimleri, kapsam yalıtımı ve açığa çıkaran modül kalıbı, tek seferlik kurulum ve blok kapsamıyla karşılaştırma.

Önceki dersteki döngü tuzağının eski çözümünde bir fonksiyon tanımlanır tanımlanmaz
çağrılıyordu. Amacı bir değer üretmek değil, yeni bir kapsam açmaktı. Bu kalıbın adı
**hemen çağrılan fonksiyon (immediately invoked function expression)**.

Kalıp iki iş yapar: gövdesindeki bildirimleri dış kapsamdan yalıtır ve içeriden yalnızca
seçilen değerleri dışarı verir. Kapanışlar dersindeki fabrika işlevlerinin, tek bir nesne
için bir kez çalıştırılan biçimi olarak da okunabilir.

## Fonksiyonu İfadeye Çevirmek

Bir deyimin başında `function` sözcüğü görüldüğünde ayrıştırıcı bunu bir **bildirim**
sayar ve bildirimler hemen çağrılamaz. Kalıbın sarmalayıcı parantezleri bu yüzden vardır:
fonksiyonu deyim konumundan çıkarıp ifade konumuna taşırlar.

```js
try {
  new Function("function () { return 1; }();");
} catch (hata) {
  console.log(`bildirim olarak: ${hata.constructor.name}`);
}

const birinci = (function () {
  return "sarmalanan cagri";
})();

const ikinci = (function () {
  return "icerden kapanan";
}());

const ucuncu = (() => "ok bicimi")();

const dorduncu = void (function () {
  console.log("islec ile ifadeye cevrildi");
})();

console.log(birinci);
console.log(ikinci);
console.log(ucuncu);
console.log(dorduncu);
```

```
bildirim olarak: SyntaxError
islec ile ifadeye cevrildi
sarmalanan cagri
icerden kapanan
ok bicimi
undefined
```

İlk deneme, bildirim biçiminin ayrıştırılamadığını gösterir; `new Function` çağrısı
metni ayrıştırdığı için hata çalışma zamanında yakalanabilir. Kalan üç biçim geçerlidir
ve aralarında davranış farkı yoktur: çağrı parantezleri sarmalayıcının içinde ya da
dışında olabilir, ok fonksiyonu da aynı işi görür.

Dördüncü biçim, bir işleçle ifade konumuna zorlamayı gösterir. `void` işleci sonucu
`undefined` yaptığı için dönüş değeri kullanılmayan durumlarda tercih edilirdi. Çıktı
sırası da bir ayrıntıyı belli eder: gövdedeki yazdırma, `console.log(birinci)`
satırından önce çalışır, çünkü fonksiyon tanımlandığı yerde hemen çağrılır.

## Kapsam Yalıtımı ve Modül Kalıbı

Kalıbın asıl kullanımı, bir grup ilişkili işlevi ortak ve gizli bir durum çevresinde
toplamaktır. İçeride tanımlananlar dışarıdan görünmez; yalnızca döndürülen nesnedeki adlar
erişilebilir olur. Bu kuruluşa **açığa çıkaran modül kalıbı (revealing module pattern)**
denir.

```js
const olcumDefteri = (function () {
  const kayitlar = [];
  let sonrakiSira = 1;

  function ekle(sensor, deger) {
    const kayit = { sira: sonrakiSira, sensor, deger };
    sonrakiSira += 1;
    kayitlar.push(kayit);
    return kayit.sira;
  }

  function sensoreGore(sensor) {
    return kayitlar.filter((k) => k.sensor === sensor).length;
  }

  function ozet() {
    return `${kayitlar.length} kayit, sonraki sira ${sonrakiSira}`;
  }

  return { ekle, sensoreGore, ozet };
})();

console.log(olcumDefteri.ekle("S-01", 21.4));
console.log(olcumDefteri.ekle("S-02", 19.8));
console.log(olcumDefteri.ekle("S-01", 22.0));
console.log(olcumDefteri.sensoreGore("S-01"));
console.log(olcumDefteri.ozet());
console.log(Object.keys(olcumDefteri).join(","));
console.log(typeof olcumDefteri.kayitlar);
console.log(JSON.stringify(olcumDefteri));
```

```
1
2
3
2
3 kayit, sonraki sira 4
ekle,sensoreGore,ozet
undefined
{}
```

Kayıt dizisi ve sıra sayacı dışarıdan erişilemez; defterin arayüzü yalnızca üç işlevden
oluşur. Sıra numarasının dışarıdan bozulamaması, Programlama Temelleri kursundaki Nesneye
Dayalı Programlamaya Giriş dersinde tanıtılan sınıf değişmezinin korunmasıdır — burada
kapsülleme sınıf yerine kapsam sınırıyla sağlanır.

Kalıbın sınıftan ayrıldığı nokta sayıdır: bu kuruluş **tek bir nesne** üretir. Aynı türden
ikinci bir defter isteniyorsa hemen çağırmadan, sıradan bir fabrika işlevi olarak
kullanılmalıdır. Tek örnekli yapılar — bir uygulama yapılandırması, bir kütük yazıcısı,
bir sayaç — bu kalıbın doğal alanıdır.

## Tek Seferlik Kurulum

İkinci yaygın kullanım, bir değeri kurmak için gereken ara adımların dışarı sızmasını
önlemektir. Değer bir kez hesaplanır, ara değişkenler kalıbın içinde kalır.

```js
const KALIBRASYON = (function () {
  const hamSatirlar = ["S-01;-0.4", "S-02;0.15", "S-03;0"];
  const tablo = Object.create(null);
  for (const satir of hamSatirlar) {
    const [sensor, kayma] = satir.split(";");
    tablo[sensor] = Number(kayma);
  }
  return Object.freeze(tablo);
})();

console.log(KALIBRASYON["S-01"]);
console.log(KALIBRASYON["S-02"]);
console.log(Object.isFrozen(KALIBRASYON));
console.log(Object.getPrototypeOf(KALIBRASYON));
console.log(typeof hamSatirlar);

try {
  KALIBRASYON["S-04"] = 1;
} catch (hata) {
  console.log(`ekleme: ${hata.constructor.name}`);
}
console.log(Object.keys(KALIBRASYON).join(","));
```

```
-0.4
0.15
true
null
undefined
ekleme: TypeError
S-01,S-02,S-03
```

Ham satırlar ve döngü değişkeni dış kapsamda hiç görünmez; geriye yalnızca kullanıma hazır
tablo kalır. Tablo `Object.create(null)` ile kurulduğu için zinciri yoktur ve
`Object.freeze` ile dondurulduğu için sonradan değiştirilemez — Değişmezlik Teknikleri
dersindeki iki karar burada birlikte uygulanmıştır.

Bu kalıp, kurulum maliyeti olan sabitler için uygundur. Kurulumun her kullanımda değil bir
kez yapılması, Algoritmalar kursundaki önişleme fikrinin küçük ölçekli bir örneğidir.

## Bağımlılığı Dışarıdan Vermek

Kalıbın ikinci yaygın kullanımı, sarmalayıcının **parametre listesidir**. Dışarıdan
kullanılan her ad açıkça geçirilirse, gövde içinde neye bağımlı olunduğu okunur hâle
gelir ve ad araması dış kapsamlara çıkmaz.

```js
const ayarlar = { esik: 25 };

const rapor = (function (kaynak, birim) {
  const olcumler = [21.4, 26.8, 23.1];
  const asanlar = olcumler.filter((d) => d > kaynak.esik);
  return `${asanlar.length} olcum ${kaynak.esik}${birim} esigini asti`;
})(ayarlar, "C");

console.log(rapor);

(function kurulumDenetimi() {
  try {
    null.deger;
  } catch (hata) {
    const ilkSatir = hata.stack.split("\n")[1].trim().split(" ")[1];
    console.log("yığıt izindeki ad:", ilkSatir);
  }
})();
```

```
1 olcum 25C esigini asti
yığıt izindeki ad: kurulumDenetimi
```

İkinci çağrı bir ayrıntıyı gösterir: sarmalayıcıya ad verilebilir. Ad dışarıdan
erişilebilir değildir — yalnızca fonksiyonun kendi gövdesinde ve **yığıt izinde**
görünür. Adsız bir sarmalayıcıda aynı satır anonim olarak listelenir; hata ayıklarken
kalıbın adlandırılmış biçimi tercih edilir.

Yığıt izinin biçimi çalışma zamanına göre değişir; burada yalnızca adın listede yer
alması esastır.

## Blok Kapsamı ve Modüllerle Karşılaştırma

Kalıbın iki işlevi de dilin sonraki yetenekleriyle büyük ölçüde karşılanır. Blok kapsamlı
bildirimler yalıtımı sağlar; modül sistemi dosya düzeyinde ad alanı verir.

```js
let blokSonucu;
{
  const gecici = [21.4, 19.8, 25.1];
  blokSonucu = gecici.length;
}
console.log(blokSonucu);
console.log(typeof gecici);

const ifadeSonucu = (() => {
  const gecici = [21.4, 19.8, 25.1];
  return gecici.reduce((toplam, d) => toplam + d, 0) / gecici.length;
})();
console.log(ifadeSonucu.toFixed(3));

var kapsamDenemesi = "disarida";
(function () {
  var kapsamDenemesi = "iceride";
  console.log(kapsamDenemesi);
})();
console.log(kapsamDenemesi);
```

```
3
undefined
22.100
iceride
disarida
```

Blok, `const` ve `let` bildirimlerini yalıtır ve amaç yalnızca yalıtımsa hemen çağrılan
fonksiyondan daha yalın bir yoldur. Farkı ikinci bölüm gösterir: blok bir deyimdir, değer
üretmez; sonucu dışarı taşımak için önceden bildirilmiş bir değişkene atama gerekir.
Hemen çağrılan fonksiyon bir ifadedir ve doğrudan bir sabite bağlanabilir.

Üçüncü bölüm, kalıbın hâlâ gerekli olduğu tek durumu gösterir: `var` ile bildirilen adlar
blok kapsamına girmez, yalnızca fonksiyon kapsamıyla yalıtılır.

Modül sistemi ise ad alanı işlevini devralır. Her dosya kendi kapsamıdır; dışa
aktarılmayan hiçbir ad başka dosyadan görülmez. Dosya düzeyinde ad çakışmasını önlemek
için kalıba başvurmak gereksizdir. Modül sistemlerinin ayrıntısı Modüller, Araçlar ve
Ekosistem kursunun konusudur.

Geriye kalan kullanım alanı üç başlıkta toplanabilir: tek örnekli bir arayüzü gizli
durumla birlikte kurmak, bir sabitin kurulum adımlarını yalıtmak ve blok kapsamının
yetmediği `var` bildirimlerini sınırlamak.

## Özet

- Deyim başındaki `function` sözcüğü bildirim olarak ayrıştırıldığı için, hemen çağrılan
  fonksiyon bir sarmalayıcıyla ifade konumuna taşınır.
- Kalıp yeni bir kapsam açar; içeride tanımlananlar dışarıdan görünmez, yalnızca
  döndürülen değer erişilebilir olur.
- Açığa çıkaran modül kalıbı, gizli durumu olan tek bir nesne üretir; birden çok örnek
  gerekiyorsa fabrika işlevi kullanılır.
- Tek seferlik kurulumda ara değişkenler yalıtılır ve sonuç dondurulmuş bir sabit olarak
  dışarı verilir.
- Blok kapsamı yalıtım işlevini karşılar ama değer üretmez; modül sistemi ad alanı
  işlevini devralır.

## Sonraki Adım

Bu konu boyunca fonksiyonlar sürekli değer gibi kullanıldı: geri çağrı olarak aktarıldı,
başka bir fonksiyondan döndürüldü, bir nesneye özellik olarak yazıldı, sarmalanarak
davranışı değiştirildi. Bu kullanımların hepsi tek bir yetenekten çıkar — fonksiyonun da
bir değer olması. Sonraki ders bu yeteneği doğrudan ele alacak ve ölçüm kayıtları üzerinde
eşleme, süzme ve indirgeme işlemlerini kurarken bağlanma kurallarının nerede devreye
girdiğini gösterecek.