--- title: 'Çıkış Kodları' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/kabuk-programlama/cikis-kodlari' course: 'Kabuk Programlama' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:02+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Çıkış Kodları Başarı/başarısızlık sözleşmesi, ayrılmış kod aralıkları, koşullu zincirleme işleçleri ve bu işleçlerin koşullu dallanmayla karıştırılmaması. Önceki derslerde komutların sonuçları hep beklendiği gibi çıktı. Gerçekte `grep` eşleşme bulamayabilir, `cut` dosyayı açamayabilir, `sort` yeterli geçici alan bulamayabilir. Kabuğun bu durumları öğrenme yolu tek bir sayıdır. Her süreç sonlanırken çekirdeğe bir tam sayı bırakır. Kabuk bu sayıyı **çıkış kodu (exit status)** olarak alır ve `$?` özel değişkeninde saklar. Kabuk programlamanın denetim akışı — koşullar, döngü koşulları, hata yönetimi — tümüyle bu sayının üzerine kuruludur. ## Sıfır Neden Başarıdır Sözleşme şudur: **0 başarı, sıfırdan farklı her değer başarısızlıktır.** Programlama Temelleri kursunda mantıksal doğruluk için `true` değeri kullanılmıştı; kabuktaki sözleşme bunun tersi görünür. Gerekçe basittir: bir işin başarılı olmasının tek bir anlamı vardır, başarısız olmasının ise pek çok nedeni. Sıfırdan farklı 255 değer, farklı başarısızlık türlerini ayırt etmek için kullanılabilir; başarı için tek bir değer yeterlidir. `grep` bu ayrımın açık bir örneğidir ve üç kodu birbirinden ayırır: ```sh grep -q '404' erisim.log; echo "bulundu -> $?" grep -q '999' erisim.log; echo "bulunamadi -> $?" grep -q '404' yok-dosya.log 2>/dev/null; echo "dosya yok -> $?" ``` ``` bulundu -> 0 bulunamadi -> 1 dosya yok -> 2 ``` Üçü de birbirinden farklıdır ve bu fark iş görür. "Eşleşme yok" beklenen bir sonuçtur; "dosya yok" ise betiğin durması gereken bir durumdur. Yalnızca "sıfır mı değil mi" diye bakan bir betik bu ikisini karıştırır. Kendi betiklerinizde de aynı titizlik beklenir: farklı hata sınıflarına farklı kodlar verin, `1` kodunu her şey için kullanmayın. ## Sözleşmeyi Somutlaştıran Komutlar `true` ve `false` yerleşik komutları hiçbir iş yapmaz; yalnızca kod döndürür. ```sh true; echo "true -> $?" false; echo "false -> $?" ``` ``` true -> 0 false -> 1 ``` `:` komutu `true` ile eşdeğerdir ve önceki derste dosya boşaltmak için kullanılmıştı. `test` komutu ve onun köşeli ayraç yazımı `[ ... ]` bir koşulu sınar ve sonucu kod olarak döndürür. Bu komutun hiçbir çıktısı yoktur; tüm bilgi koddadır. ```sh [ -f erisim.log ]; echo "dosya var -> $?" [ -f yok.log ]; echo "dosya yok -> $?" ``` ``` dosya var -> 0 dosya yok -> 1 ``` `[` bir sözdizim öğesi değil, çalıştırılabilir bir komut adıdır; bu yüzden çevresindeki boşluklar zorunludur ve kapanış `]` onun son argümanıdır. Testlerin ayrıntısı Koşullar ve Testler dersinde ele alınacak. ## Kodun Sayısal Sınırları Çıkış kodu 0–255 aralığında bir bayta sığar. Bu aralığın dışındaki değerler 256'ya göre indirgenir: ```sh (exit 300); echo "300 -> $?" (exit -1); echo "-1 -> $?" ``` ``` 300 -> 44 -1 -> 255 ``` $300 \bmod 256 = 44$ ve $-1 \bmod 256 = 255$. Betiğinizde 255'ten büyük bir kod döndürmenin anlamı yoktur; sayı sessizce başka bir şeye dönüşür. ## Ayrılmış Kodlar Kabuk bazı kodları kendi kullanımı için ayırır. Bu kodları kendi hata sınıflarınıza vermek, betiğinizin çağıranı yanıltmasına yol açar. ```sh yokboylebirkomut 2>/dev/null; echo "bulunamayan komut -> $?" ./calismaz.txt 2>/dev/null; echo "calistirilamayan -> $?" ``` ``` bulunamayan komut -> 127 calistirilamayan -> 126 ``` `127`, komutun arama yolunda bulunamadığını; `126`, bulunduğunu ama çalıştırılamadığını (çalıştırma izni yok ya da dizin) bildirir. Bir betiği çağırdığınızda 127 alıyorsanız sorun betiğin içinde değil, adında veya arama yolundadır. Sinyalle sonlanan süreçler için kabuk **128 + sinyal numarası** biçiminde kod üretir: ```sh bash -c 'trap - INT; kill -INT $$'; echo "INT -> $?" bash -c 'kill -TERM $$'; echo "TERM -> $?" ``` ``` INT -> 130 TERM -> 143 ``` `SIGINT` 2 numaralıdır ($128 + 2 = 130$), `SIGTERM` 15 ($128 + 15 = 143$). Klavyeden kesilen bir betiğin 130 döndürmesinin nedeni budur. Sinyaller ve yakalanmaları Sağlam Betik Yazımı konusunda ayrıntılı ele alınacak. Kullanılabilir aralık pratikte 1–125'tir. `exit` komutu argümansız çağrılırsa, betikte çalışan son komutun kodunu döndürür. ## Koşullu Zincirleme Kabuk, çıkış koduna bağlı iki zincirleme işleci tanımlar. `&&` işleci, solundaki komut **0 döndürürse** sağdakini çalıştırır. `||` işleci, solundaki komut **sıfırdan farklı** döndürürse sağdakini çalıştırır. Her iki durumda da sağdaki komut çalışmazsa zincirin kodu soldakinin kodudur. ```sh grep -q '404' erisim.log && echo "kutukte 404 var" grep -q '999' erisim.log || echo "999 gecmiyor" ``` ``` kutukte 404 var 999 gecmiyor ``` Bu işleçler **kısa devre değerlendirme (short-circuit evaluation)** yapar — Programlama Temelleri kursunda mantıksal işleçler için tanımlanan davranışın aynısıdır. Fark, burada değerlendirilenin bir ifade değil, çalıştırılan bir süreç olmasıdır: kısa devre yalnızca zaman kazandırmaz, bir işin hiç yapılmamasını sağlar. Önceki derste güvenli yerinde dönüştürme deseni bu işleçle yazılmıştı: ```sh sort kucuk.txt > kucuk.yeni && mv kucuk.yeni kucuk.txt ``` `sort` başarısız olursa `mv` hiç çalışmaz ve özgün dosya yerinde kalır. Yıkıcı işlemi başarı koşuluna bağlamak, kabukta hata yönetiminin en yalın biçimidir. ## Zincirleme Koşullu Dallanma Değildir `&&` ve `||` **aynı önceliğe** sahiptir ve **soldan sağa** birleşir. Bu iki kural, sık görülen bir yanlış anlamayı doğurur: `koşul && gövde || yedek` yazımının `if`–`else` ile eşdeğer olduğu sanılır. Değildir. ```sh yanlis() { echo "govde calisti"; return 1; } true && yanlis || echo "YEDEK CALISTI" ``` ``` govde calisti YEDEK CALISTI ``` Koşul doğruydu, gövde çalıştı — ama gövde başarısızlık bildirdiği için yedek de çalıştı. `if`–`else` böyle davranmaz: ```sh if true; then yanlis; else echo "YEDEK"; fi ``` ``` govde calisti ``` Kural: **`&&` … `||` zinciri yalnızca gövdenin asla başarısız olmayacağı durumda `if`–`else` yerine geçer.** Bu güvence nadiren verilebildiği için, iki dallı seçimde `if` yazmak doğru varsayılandır. `&&` ve `||`, tek dallı korumalar için — "başarılıysa devam et", "başarısızsa uyar ve çık" — uygundur. Soldan sağa birleşme, karışık zincirlerde de kendini gösterir: ```sh false || echo "birinci" && echo "ikinci" ``` ``` birinci ikinci ``` `false || echo "birinci"` önce değerlendirilir; `echo` başarılı olduğu için zincirin kodu 0'dır ve `&&` sağdakini çalıştırır. Okunması güç zincirler yerine gruplama kullanın: `{ ...; }` içindeki komut listesinin kodu, listenin son komutunun kodudur. ## Değilleme `!` öneki, bir komutun kodunu tersine çevirir: 0 ise sıfırdan farklı, sıfırdan farklı ise 0 yapar. ```sh ! grep -q '999' erisim.log; echo "degilleme -> $?" ``` ``` degilleme -> 0 ``` "Kütükte 999 geçmiyorsa" koşulunu ifade etmenin doğrudan yolu budur. Değillemenin ikinci bir işlevi de vardır: katı kip altında (`set -e`) beklenen başarısızlıkları bastırmak. Bu kullanım Hata Yönetimi dersinde ele alınacak. ## Konunun Toparlanması Bu konuda kurulan dört kavram, kursun geri kalanının sözlüğünü oluşturur. Kütükten en çok istenen beş yolu çıkaran hat, bu sözlüğün tamamını kullanır: ```sh [ -r erisim.log ] || { echo 'kutuk okunamiyor' >&2; exit 2; } cut -d' ' -f7 erisim.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -5 ``` Birinci satır bir çıkış kodu sınaması, bir zincirleme işleci, bir gruplama ve standart hataya yönlendirme içerir. İkinci satır dört komutluk bir boru hattıdır. İkisi birlikte, sonraki konuda yazılacak `rapor.sh` betiğinin çekirdeğidir. ## Özet - Her süreç sonlanırken 0–255 aralığında bir çıkış kodu bırakır; 0 başarı, sıfırdan farklı her değer başarısızlıktır. Kod `$?` ile okunur. - Farklı başarısızlık türleri farklı kodlarla ayrılır; `grep` eşleşmesizlik için 1, dosya hatası için 2 döndürür. - 126, 127 ve 128 + sinyal numarası kabuk tarafından ayrılmıştır; kendi kodlarınız için 1–125 aralığı kullanılır. - `&&` ve `||` kısa devre değerlendirme yapar; aynı öncelikte olup soldan sağa birleşir. - `koşul && gövde || yedek` yazımı, gövdenin başarısız olabildiği durumda `if`–`else` ile eşdeğer değildir. ## Sonraki Adım Bu konudaki her şey tek satırlık komutlarla yapıldı. Aynı hattı her gün çalıştırmak, üzerine seçenek eklemek ve başkasına devretmek gerektiğinde tek satır yetmez. Sonraki konu betik dosyasını kurar: yorumlayıcı bildiriminin ne işe yaradığını, betiğin nasıl çalıştırılabilir hâle geldiğini ve kabuğun bir dosyayı yürütürken hangi kabuğu kullandığını ele alarak başlar.