---
title: 'Düzenli İfadeler'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/kabuk-programlama/duzenli-ifadeler'
course: 'Kabuk Programlama'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:10:03+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---

# Düzenli İfadeler

Temel ve genişletilmiş sözdizim ayrımı, yineleyiciler, çapa ve köşeli ayraç ifadeleri, açgözlülük ve taşınabilir karakter sınıfları.

Betik şu ana dek yolları `cut` ile ayırdı ve durum kodlarını sabit dizgilerle saydı. İki
yaklaşım da verinin biçiminin kusursuz olduğunu varsayar. Gerçek kütüklerde bozuk satır,
eksik alan ve beklenmedik biçim bulunur; ayrıca "dört yüz ile başlayan kodlar" gibi
kalıplar sabit dizgiyle ifade edilemez.

**Düzenli ifade (regular expression)**, bir dizgi kümesini betimleyen kalıp dilidir.
Algoritmalar kursunun metin algoritmaları konusunda örüntü arama sabit bir dizgi için
tanımlanmıştı; düzenli ifade aynı problemi bir dizgi yerine sonsuz olabilen bir küme için
kurar.

Bu ders kalıp dilini kurar. Sonraki dersler onu araçlara bağlar.

## İki Sözdizim

POSIX iki düzenli ifade sözdizimi tanımlar ve araçlar hangisini kullandığını seçenekle
bildirir.

**Temel düzenli ifade (basic regular expression, BRE)**, `grep` ve `sed` komutlarının
öntanımlı sözdizimidir. Gruplama, seçenek ve bazı yineleyiciler ters bölüyle yazılır.

**Genişletilmiş düzenli ifade (extended regular expression, ERE)**, `grep -E` ve `awk`
tarafından kullanılır. Aynı işleçler ters bölüsüz yazılır.

```sh
grep -c  '\(404\|500\)' erisim.log
grep -Ec  '(404|500)'   erisim.log
```

```
7
7
```

İki kalıp aynı kümeyi betimler; yalnızca yazımları farklıdır. Bu kursta ERE yeğlenecek:
okunması daha kolaydır ve ters bölü yığılmasını önler.

Kalıplar **tek tırnak içinde** yazılır. Kalıp dilindeki `$`, `*`, `\`, `[` karakterleri
kabuk için de anlamlıdır; tek tırnak bunların kabuk tarafından yorumlanmasını engeller.
Bu, Değişkenler ve Tırnak Kuralları dersindeki kuralın doğrudan uygulanmasıdır.

## Harfi Harfine Eşleşme ve Nokta

Özel anlamı olmayan her karakter kendisiyle eşleşir. `.` ise **herhangi bir tek
karakterle** eşleşir — bu, en sık gözden kaçan özel karakterdir.

```sh
printf '%s\n' 'stil.css' 'stilXcss' 'stil-css' > adlar.txt
grep 'stil.css' adlar.txt
```

```
stil.css
stilXcss
stil-css
```

Nokta kaçırılınca yalnızca gerçek nokta eşleşir:

```sh
grep 'stil\.css' adlar.txt
```

```
stil.css
```

Dosya adı, alan adı ve IP adresi gibi nokta içeren verilerde bu ayrım doğruluk
meselesidir.

## Yineleyiciler

Yineleyici, kendinden önceki öğenin kaç kez tekrarlanacağını belirtir.

| ERE | BRE | Anlamı |
|---|---|---|
| `*` | `*` | sıfır veya daha çok |
| `+` | `\+` | bir veya daha çok |
| `?` | `\?` | sıfır veya bir |
| `{n}` | `\{n\}` | tam olarak `n` |
| `{n,m}` | `\{n,m\}` | en az `n`, en çok `m` |

```sh
printf '%s\n' 'renk' 'renkk' 'renkkk' > yin.txt
```

```sh
grep -Ec 'renk+'    yin.txt
grep -Ec 'renk{2}'  yin.txt
grep -Ec 'renk{1,2}' yin.txt
```

```
3
2
3
```

`renk{2}` iki satırda eşleşti: `renkk` ve `renkkk` — ikincisinde ilk iki `k` yeterlidir,
çünkü kalıbın satırın tamamını kaplaması gerekmez.

Bu son cümle kritiktir. **Düzenli ifade, satırın herhangi bir yerinde eşleşme arar.**
Tam satır eşleşmesi isteniyorsa çapa kullanılır.

## Çapalar

`^` satırın başını, `$` satırın sonunu belirtir. İkisi de karakter değil **konum**
eşler; genişlikleri yoktur.

```sh
grep -c '^10\.0\.0' erisim.log
```

```
14
```

İkisi birlikte kullanıldığında kalıp satırın tamamını kaplar. Kütükteki her satırın
beklenen biçimde olduğunu doğrulamak bu yolla yapılır:

```sh
KALIP='^[0-9.]+ - - \[[^]]+\] "[A-Z]+ [^ ]+ HTTP/[0-9.]+" [0-9]{3} [0-9]+$'
grep -Ec "$KALIP" erisim.log
```

```
30
```

Otuz satırın tamamı kalıba uydu. Kütüğe bozuk satırlar karıştığında `-v` seçeneği onları
ayıklar:

```sh
{ cat erisim.log
  echo 'bozuk satir'
  echo '10.0.0.1 - - [x] "GET /a HTTP/1.1" 200 5'
} > tumu.log
grep -Ev "$KALIP" tumu.log
```

```
bozuk satir
```

İki bozuk satır eklendi ama kalıp yalnızca birini yakaladı. İkincisinin zaman damgası
gerçekçi değil, buna karşın `\[[^]]+\]` parçası "köşeli ayraçlar arasında en az bir
karakter" dediği için kalıba uyuyor. Kalıp, betimlediği kadarını doğrular; alan sayısına
dayanan tamamlayıcı bir sınama Alan Tabanlı İşleme dersinde eklenecek.

Bu kalıp değişkende tutulduğu için **çift tırnakla** genişletilmiştir; tek tırnak
kullanılsaydı değişken adı harfi harfine geçerdi. Kalıbın kendisi atama sırasında tek
tırnak içindeydi.

## Köşeli Ayraç İfadeleri

Köşeli ayraç, bir karakter kümesi tanımlar ve içindeki tüm karakterlerden **birini**
eşler.

- `[abc]` — üç harften biri
- `[0-9]` — aralık
- `[^0-9]` — kümede olmayan (değilleme)
- `[.-]` — köşeli ayraç içinde çoğu özel karakter anlamını yitirir

```sh
cut -d' ' -f9 erisim.log | grep -c '^[^2]'
cut -d' ' -f9 erisim.log | grep -Ec '^[45]'
```

```
12
9
```

Otuz istekten on ikisi başarı sınıfı dışında, dokuzu hata sınıfındadır.

Değilleme yalnızca ayracın **ilk** konumunda özel anlam taşır; `[a^b]` üç karakterden
birini eşler. Kısa çizgi de aynı kuraldadır: son konumdaysa harfi harfinedir.

## Taşınabilir Karakter Sınıfları

POSIX, adlandırılmış karakter sınıfları tanımlar. Köşeli ayraç içinde yazılırlar ve
kendileri de ayraçlıdır:

| Sınıf | Karşılığı |
|---|---|
| `[[:digit:]]` | rakamlar |
| `[[:alpha:]]` | harfler |
| `[[:alnum:]]` | harf ve rakamlar |
| `[[:space:]]` | boşluk türleri |
| `[[:upper:]]`, `[[:lower:]]` | büyük ve küçük harfler |

```sh
grep -Eo '^[[:digit:]]+\.[[:digit:]]+\.[[:digit:]]+\.[[:digit:]]+' erisim.log | sort -u
```

```
10.0.0.12
10.0.0.31
10.0.2.7
172.16.0.9
192.168.1.5
```

`-o` seçeneği satırın tamamını değil, yalnızca eşleşen bölümü yazar.

Bazı gerçekleştirimler `\d`, `\w`, `\s` gibi kısayollar sunar. Bunlar POSIX'te tanımlı
değildir; destekleyen ve desteklemeyen araçlar birlikte bulunur. Aynı kalıbı iki farklı
sistemde çalıştırdığınızda farklı sonuç almanın en yaygın nedeni budur. **Taşınabilir
betikte `[[:digit:]]` yazılır.**

Adlandırılmış sınıfların ikinci üstünlüğü, `[a-z]` gibi aralıkların yerel ayara bağlı
olmasıdır: sıralama düzeni değiştiğinde aralığın kapsadığı karakterler de değişir.
`[[:lower:]]` bu belirsizliği taşımaz.

## Açgözlülük

Yineleyiciler **açgözlüdür (greedy)**: eşleşebilecekleri en uzun metni alırlar.

```sh
echo 'a"bir" ve "iki"z' | grep -Eo '".*"'
echo 'a"bir" ve "iki"z' | grep -Eo '"[^"]*"'
```

```
"bir" ve "iki"
"bir"
"iki"
```

İlk kalıptaki `.*`, iki tırnak arasındaki her şeyi yuttu. İkinci kalıp `[^"]*` yazımıyla
"tırnak olmayan karakterler" dediği için her alıntıyı ayrı eşledi.

POSIX düzenli ifadelerinde açgözlü olmayan yineleyici (`*?` gibi) **yoktur**. Çözüm her
zaman aynıdır: sınırlayıcıyı değilleyen bir karakter sınıfı kullanmak. Bu kalıp — açılış
sınırlayıcı, sınırlayıcı olmayanların yinelenmesi, kapanış sınırlayıcı — alan ayıklamanın
temel biçimidir ve kütükteki köşeli ayraçlı zaman damgasını almak için de kullanılır.

## Gruplama ve Geri Başvuru

Parantez bir alt kalıbı gruplar; hem yineleyici uygulamak hem de eşleşen metni saklamak
için kullanılır. `\1`, `\2` … saklanan metne **geri başvurur (backreference)**.

```sh
printf '%s\n' 'aa' 'ab' 'abab' > tekrar.txt
grep -E '(.)\1'  tekrar.txt
grep -E '(..)\1' tekrar.txt
```

```
aa
abab
```

Birinci kalıp "aynı karakterin iki kez yinelenmesi"ni, ikincisi "aynı iki karakterin iki
kez yinelenmesi"ni betimler. Geri başvuru, düzenli ifadelerin biçimsel dil kuramındaki
tanımının ötesine geçtiği noktadır: geri başvurulu kalıplar düzenli dil sınıfını aşar ve
eşleştirme maliyeti üstel olabilir.

Grupların asıl kullanımı, eşleşen bölümleri yerine koymadır; bu, Akış Editörü ile
Dönüştürme dersinde ele alınacak.

## Kalıp Yazma Yöntemi

Karmaşık kalıplar tek seferde yazılmaz. İzlenecek sıra şudur:

1. Eşleşmesi istenen satırlardan birini alın ve harfi harfine arayın.
2. Değişken bölümleri sırayla sınıf ve yineleyiciyle değiştirin; her adımda `grep -c`
   ile eşleşme sayısını gözleyin.
3. Sayı beklenenden büyükse kalıp fazla geniştir; küçükse bir durumu kaçırıyordur.
4. Kalıbı `-o` ile çalıştırıp eşleşen bölümü gözle doğrulayın.
5. Son adımda çapa ekleyip tam satır eşleşmesine geçin.

Yukarıdaki satır doğrulama kalıbı bu yolla kurulmuştur. Her adımda ölçülebilir bir sayı
üretmek, kalıbı sınamanın en ucuz yoludur.

## Özet

- Düzenli ifade bir dizgi kümesini betimler; POSIX iki sözdizim tanımlar ve araçlar
  hangisini kullandığını seçenekle bildirir.
- Kalıplar tek tırnak içinde yazılır; `.` herhangi bir karakteri eşler ve gerçek nokta
  için kaçırılmalıdır.
- Kalıp satırın herhangi bir yerinde eşleşir; tam satır eşleşmesi `^` ve `$` çapalarıyla
  kurulur.
- Adlandırılmış karakter sınıfları taşınabilirdir ve yerel ayardan etkilenmez; `\d` gibi
  kısayollar POSIX'te tanımlı değildir.
- Yineleyiciler açgözlüdür ve POSIX'te açgözlü olmayan biçim yoktur; çözüm sınırlayıcıyı
  değilleyen karakter sınıfıdır.

## Sonraki Adım

Kalıp dili kuruldu; şimdi onu bir araca bağlamak gerekiyor. Sonraki ders satır
filtrelemeyi ele alır: eşleşen satırları seçmenin ötesinde saymak, tersini almak, yalnızca
eşleşen bölümü yazmak, dosya adlarını listelemek ve `grep`'in çıkış kodunu bir koşul
olarak kullanmak.