--- title: 'Özel Değişkenler ve Argümanlar' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/kabuk-programlama/ozel-degiskenler-ve-argumanlar' course: 'Kabuk Programlama' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:01+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Özel Değişkenler ve Argümanlar Konumsal parametreler, argüman listesinin iki gösterimi, listeyi tüketen döngü ve seçenek ayrıştırma. Kütük adı artık bir değişkenden geliyor, ama betiği çağıran için doğal yol bu değildir. `KUTUK=erisim.log ./rapor.sh` yazmak yerine `./rapor.sh erisim.log` yazmak beklenir. Komut satırından gelen değerler, kabukta ayrı bir mekanizmayla — **konumsal parametreler (positional parameters)** ile — karşılanır. Programlama Temelleri kursunda fonksiyon parametreleri adlarıyla tanımlanıyordu. Kabukta adlandırma yoktur: parametreler numaralanır ve numaralarıyla okunur. Bu ders o numaraları, listeyi bir bütün olarak ele almanın iki yolunu ve seçenek ayrıştırmayı kurar. ## Konumsal Parametreler `$1`, `$2`, … betikçe alınan argümanları sırayla verir. `$0` betiğin çağrıldığı adı, `$#` argüman sayısını tutar. ```sh #!/usr/bin/env bash echo "betik adi : $0" echo "arguman sayisi: $#" echo "ilk : $1" echo "ikinci : $2" echo "onuncu : ${10}" ``` ```sh ./arg.sh a b c d e f g h i j ``` ``` betik adi : ./arg.sh arguman sayisi: 10 ilk : a ikinci : b onuncu : j ``` Dokuzdan büyük numaralar süslü ayraç ister. `$10` yazılsaydı kabuk bunu `$1` ve `0` diye okur, ilk argümanın ardına sıfır ekleyerek `a0` üretirdi. Ayraç kullanımı bu yüzden zorunludur. `$0`, betiğin çalıştırılırken yazıldığı addır; dosyanın gerçek adı olmak zorunda değildir ve saltık yol içermeyebilir. Kullanım iletilerinde `$0` yazmak yaygındır ama betiğin adını sabit yazmak daha okunaklı bir çıktı verir. ## Argüman Listesi: `"$@"` ve `"$*"` Tüm argümanları birlikte aktarmak için iki gösterim vardır ve aralarındaki fark yalnızca tırnak içinde ortaya çıkar. - `"$@"`, her argümanı **ayrı bir kelime** olarak genişletir. - `"$*"`, tüm argümanları `IFS`'in ilk karakteriyle birleştirip **tek kelime** üretir. - Tırnaksız `$@` ve `$*`, ikisi de kelime bölmeye uğrar ve ayrım kaybolur. ```sh #!/usr/bin/env bash say() { printf 'sayi=%d\n' "$#"; printf ' <%s>\n' "$@"; } echo '--- "$@" ---'; say "$@" echo '--- "$*" ---'; say "$*" echo '--- $@ ---'; say $@ ``` ```sh ./liste.sh "erisim kutugu.log" 404 ``` ``` --- "$@" --- sayi=2 <404> --- "$*" --- sayi=1 --- $@ --- sayi=3 <404> ``` Üç sonuç üç farklı anlam taşır. İlki, çağıranın verdiği sınırları koruyarak listeyi aktarır. İkincisi listeyi tek metne çevirir — ileti yazdırmak dışında bir işe yaramaz. Üçüncüsü, boşluk içeren argümanı ikiye böler ve çağıranın niyetini bozar. Kural: **argümanları başka bir komuta aktarırken her zaman `"$@"` kullanın.** Bu, önceki dersteki tırnaklama kuralının konumsal parametrelere uzanmasıdır. ## Listeyi Tüketmek `shift` komutu konumsal parametreleri bir sola kaydırır: `$2` yeni `$1` olur, `$#` bir azalır. Argümanları sırayla işleyen döngülerin temelidir. ```sh #!/usr/bin/env bash while [ "$#" -gt 0 ]; do echo "islenen: $1 (kalan: $#)" shift done ``` ```sh ./shift.sh bir iki uc ``` ``` islenen: bir (kalan: 3) islenen: iki (kalan: 2) islenen: uc (kalan: 1) ``` `shift N` biçimi bir defada `N` parametre atar. Kalan parametre sayısından fazlasını atmaya çalışmak sıfırdan farklı kod döndürür ve listeyi değiştirmez. ## Betiğe İlişkin Özel Değişkenler Kabuk, çalışan betik hakkında birkaç değeri özel adlarda tutar. | Ad | İçerik | |---|---| | `$?` | son komutun çıkış kodu | | `$$` | çalışan kabuğun süreç numarası | | `$!` | arka planda başlatılan son sürecin numarası | | `$-` | etkin kabuk seçenekleri | | `$0` | betiğin çağrıldığı ad | | `$#` | konumsal parametre sayısı | `$$` geçici dosya adı üretmekte sık kullanılır; ancak süreç numaraları yeniden kullanılabildiği için tek başına güvenli değildir. Tuzaklar ve Temizlik dersinde `mktemp` ile doğru yol gösterilecek. `$!` arka plan süreçlerini beklemek ve durdurmak için gerekir; Çıkış Kodları dersinde sinyal kodları bu değişkenle üretilmişti. ## Seçenek Ayrıştırma Argümanları elle ayrıştırmak — birinci argüman seçenekse, ikinci onun değeriyse … — kısa sürede okunmaz hâle gelir. `getopts` yerleşik komutu kısa seçenekleri sözleşmeye uygun biçimde ayrıştırır. `getopts` iki argüman alır: tanınan seçeneklerin dizisi ve bulunan seçeneğin yazılacağı değişken adı. Dizideki bir harfin ardından `:` gelirse o seçenek değer bekler; değer `OPTARG` değişkenine konur. Dizinin başındaki `:`, hata iletilerini `getopts`'un değil betiğin üreteceğini bildirir. ```sh #!/usr/bin/env bash adet=5 ayrinti=0 while getopts ':n:va' secenek; do case "$secenek" in n) adet="$OPTARG" ;; v) ayrinti=1 ;; a) echo "kullanim: sec.sh [-n SAYI] [-v] KUTUK"; exit 0 ;; :) echo "hata: -$OPTARG deger bekliyor" >&2; exit 2 ;; \?) echo "hata: bilinmeyen secenek -$OPTARG" >&2; exit 2 ;; esac done shift $((OPTIND - 1)) echo "adet=$adet ayrinti=$ayrinti kalan=$# ilk=[${1-yok}]" ``` Dört çağrı, dört davranışı gösterir: ```sh ./sec.sh -n 3 -v erisim.log ./sec.sh erisim.log ./sec.sh -n ./sec.sh -z ``` ``` adet=3 ayrinti=1 kalan=1 ilk=[erisim.log] adet=5 ayrinti=0 kalan=1 ilk=[erisim.log] hata: -n deger bekliyor hata: bilinmeyen secenek -z ``` Son iki çağrı `2` koduyla sonlandı. Kullanım hatasını başka bir hata sınıfından ayrı bir kodla bildirmek, betiği zincirde kullanılabilir kılar. `OPTIND`, `getopts`'un işlediği son argümanın sırasını tutar. Döngüden sonraki `shift $((OPTIND - 1))` satırı seçenekleri listeden atar; geriye yalnızca seçenek olmayan argümanlar kalır. Bu satır unutulursa `$1` hâlâ ilk seçeneği gösterir. `getopts` yalnızca tek harfli seçenekleri tanır; `--ayrinti` gibi uzun seçenekler için destek yoktur. Uzun seçenek gerekiyorsa `while`–`case` ile elle ayrıştırma yazılır. Ayrıca `case` dallarındaki `\?` yazımındaki ters bölü gereklidir: `?` `case` kalıplarında tek karakter eşleyen özel bir simgedir. ## Argüman Sonu İşareti Tire ile başlayan bir değer, seçenek sanılabilir. Örneğin `-eski.log` adlı bir dosya, çoğu komut tarafından seçenek olarak yorumlanır. Sözleşme, argüman listesinde `--` görüldüğünde ondan sonrasının seçenek olmadığını kabul etmektir: ```sh grep -- '-404-' erisim.log ``` Kendi betiklerinizde de `getopts` bu işareti tanır ve orada durur. Değişkenden gelen dosya adlarını başka bir komuta aktarırken `--` yazmak, kullanıcı girdisiyle seçenek karışmasını önler. ## Betiğe Uygulama `rapor.sh` artık bir arayüz kazanır: kaç satır listeleneceği `-n` ile, kütük adı ilk konumsal parametreyle verilir. ```sh #!/usr/bin/env bash # rapor.sh — erisim kutugunden ozet rapor uretir. # Kullanim: rapor.sh [-n SAYI] [KUTUK] adet=5 while getopts ':n:' secenek; do case "$secenek" in n) adet="$OPTARG" ;; :) echo "hata: -$OPTARG deger bekliyor" >&2; exit 2 ;; \?) echo "hata: bilinmeyen secenek -$OPTARG" >&2; exit 2 ;; esac done shift $((OPTIND - 1)) kutuk="${1:-erisim.log}" echo "== Kutuk: $kutuk (ilk $adet yol) ==" cut -d' ' -f7 "$kutuk" | sort | uniq -c | sort -rn | head -"$adet" ``` ```sh ./rapor.sh -n 3 ``` ``` == Kutuk: erisim.log (ilk 3 yol) == 6 /api/veri 4 /yok.html 4 /index.html ``` Betik hâlâ eksik: verilen kütük yoksa `cut` hata verir ve rapor başlığı boşuna basılmış olur. Bu eksik sonraki dersin konusudur. ## Özet - Konumsal parametreler `$1`'den başlar; dokuzdan büyük numaralar süslü ayraç ister. `$#` sayıyı, `$0` çağrılan adı verir. - `"$@"` argümanları ayrı kelimeler olarak, `"$*"` tek kelime olarak genişletir; tırnaksız yazımda ikisi de kelime bölmeye uğrar. Aktarımda `"$@"` kullanılır. - `shift` listeyi bir sola kaydırır ve argümanları sırayla tüketen döngüyü mümkün kılar. - `getopts` kısa seçenekleri ayrıştırır; `OPTARG` değeri, `OPTIND` işlenen sırayı tutar ve döngüden sonra `shift $((OPTIND - 1))` gerekir. - `--` işareti, ondan sonrasının seçenek olmadığını bildirir ve tire ile başlayan değerleri korur. ## Sonraki Adım Betik, kendisine verilen kütüğün var olduğunu ve okunabildiğini varsayıyor. Bu varsayımı sınamak için bir koşul gerekir; kabukta koşul, bir komutun çıkış kodudur. Sonraki ders dosya, dizgi ve sayı testlerini, `[ ]` ile `[[ ]]` arasındaki farkı ve bu farkın neden sözdizim tercihi değil doğruluk meselesi olduğunu ele alır.