--- title: 'Tuzaklar ve Temizlik' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/kabuk-programlama/tuzaklar-ve-temizlik' course: 'Kabuk Programlama' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:00+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Tuzaklar ve Temizlik Sinyal kavramı, tuzak kurma, çıkışta çalışan temizlik kancası, geçici dosyanın güvenli yaratımı ve eşzamanlı çalışmayı engelleyen kilit. Katı kip betiği hata anında durduruyor. Durduğu yerde ne bıraktığı ise ayrı bir sorudur: yarım yazılmış çıktı dosyası, temizlenmemiş geçici dizin, başka bir sürecin beklediği bir kilit. Betiğin doğru sonlanması, doğru çalışması kadar önemlidir. Bilgisayarlar Nasıl Çalışır kursunda kesme, donanımın işlemciye "işini böl" demesiydi. **Sinyal (signal)**, aynı fikrin süreçler düzeyindeki karşılığıdır: çekirdeğin ya da başka bir sürecin, çalışan bir sürece gönderdiği asenkron bildirim. Bu ders sinyalleri yakalamayı ve çıkışta yapılacak temizliği kurar. ## Sinyaller Bir süreç sinyal aldığında öntanımlı davranışı uygular — çoğu sinyal için bu, sonlanmaktır. Betiklerde ilgilenilen sinyaller azdır: | Sinyal | Numara | Kaynak | |---|---|---| | `SIGHUP` | 1 | denetleyen terminal kapandı | | `SIGINT` | 2 | klavyeden kesme | | `SIGTERM` | 15 | düzgün sonlandırma isteği | | `SIGKILL` | 9 | koşulsuz sonlandırma | | `SIGPIPE` | 13 | okuma ucu kapalı boruya yazma | Çıkış Kodları dersinde sinyalle sonlanan sürecin **128 + sinyal numarası** kodu döndürdüğü gösterilmişti; `SIGTERM` için 143, `SIGINT` için 130. `SIGKILL` ve `SIGSTOP` yakalanamaz, yok sayılamaz ve yeniden tanımlanamaz. Bu, işletim sisteminin süreç üzerinde son sözü söylemesini güvence altına alır. Dolayısıyla hiçbir temizlik kancası, `SIGKILL` ile sonlandırılan bir betikte çalışmaz — temizliğin **tek** dayanağı olamaz. ## Tuzak Kurmak `trap 'komut' sinyal...` biçimi, sinyal geldiğinde çalışacak komutu belirler. Kabuk ayrıca üç **sözde sinyal** tanır: `EXIT`, `ERR` ve `DEBUG`. `EXIT` en önemlisidir: kabuk hangi yolla sonlanırsa sonlansın — normal bitiş, `exit` çağrısı, katı kipin erken çıkışı, yakalanan bir sinyalin işleyicisinden sonra — çalışır. ```sh #!/usr/bin/env bash set -Eeuo pipefail gecici=$(mktemp -d) temizle() { rm -rf "$gecici"; } trap temizle EXIT echo "veri" > "$gecici/ara.txt" echo "gecici dizin icerigi: $(ls "$gecici")" ``` ``` gecici dizin icerigi: ara.txt ``` Betik bittiğinde dizin silinmiş olur. Hata yolunda da aynısı geçerlidir: ```sh #!/usr/bin/env bash set -Eeuo pipefail gecici=$(mktemp -d) trap 'rm -rf "$gecici"' EXIT echo "islem basladi" false echo "BU SATIR YAZILMAZ" ``` ``` islem basladi ``` Katı kip `false` satırında betiği durdurdu; `EXIT` tuzağı yine de çalıştı ve geçici dizin kalmadı. Tuzak, kurulduğu andan itibaren geçerlidir. Bu yüzden **kaynak yaratılır yaratılmaz** kurulur; iki satır arasında bir hata oluşursa temizlik yapılmamış olur. ## Çıkış Kodunu Korumak `EXIT` tuzağının gövdesi, betiğin çıkış kodunu değiştirmemelidir. Kodun okunması için gövdenin **ilk** komutu `$?` okumalıdır: ```sh #!/usr/bin/env bash temizle() { local kod=$?; echo "temizlik, korunan kod=$kod"; } trap temizle EXIT exit 7 ``` ``` temizlik, korunan kod=7 ``` ```sh echo $? ``` ``` 7 ``` Tuzak gövdesi kendisi bir `exit` çağırırsa betiğin kodu o olur; çağırmazsa özgün kod korunur. Temizlik başarısızlığının betiğin sonucunu değiştirmesi istenmiyorsa, gövdedeki komutların kodları bastırılmalıdır. ## Sinyali Yeniden Göndermek Bir sinyali yakalayıp temizlik yapmak, sürecin o sinyalle sonlandığı bilgisini yok eder: betik normal biterse çıkış kodu 0 olur ve çağıran, sürecin kesildiğini anlayamaz. Doğru desen üç adımlıdır: temizle, tuzağı kaldır, sinyali kendine yeniden gönder. ```sh #!/usr/bin/env bash temizle() { echo "temizlik calisti (kaynak: $1)"; } trap 'temizle EXIT' EXIT trap 'temizle TERM; trap - TERM; kill -TERM $$' TERM echo "hazir" sleep 30 ``` Betik arka planda başlatılıp `SIGTERM` gönderildiğinde: ``` hazir temizlik calisti (kaynak: TERM) temizlik calisti (kaynak: EXIT) ``` ```sh echo $? ``` ``` 143 ``` Kod `143`; yani `128 + 15`. Süreci yöneten bir servis yöneticisi ya da zamanlayıcı, bu kodu görerek betiğin hata vermediğini, sonlandırıldığını ayırt edebilir. `trap - SINYAL` yazımı tuzağı kaldırıp öntanımlı davranışı geri getirir. Bu adım atlanırsa `kill` çağrısı yine kendi tuzağını tetikler ve sonsuz döngü oluşur. `EXIT` tuzağının da çalıştığına dikkat edin: temizlik iki kez yürüdü. Bu yüzden temizlik fonksiyonu **yinelemeye dayanıklı (idempotent)** yazılmalıdır — `rm -rf` ve `rmdir` çağrıları zaten yok olan bir yolu ikinci kez silmeye çalıştığında zarar vermez, ama sayaç artıran ya da ileti gönderen bir temizlik iki kez çalışırsa yanlış olur. ## Geçici Dosyaları Güvenle Yaratmak Geçici dosya adını elle üretmek — `/tmp/rapor.$$` gibi — üç açıdan yanlıştır. **Öngörülebilir.** Süreç numaraları dar bir aralıktadır ve yeniden kullanılır; bir saldırgan adı önceden tahmin edip o yola bir sembolik bağ koyabilir. Betik dosyayı açtığında bağın gösterdiği yere yazar. **Yarış içerir.** "Dosya var mı" sınaması ile yaratma arasındaki aralık, araya girmeye açıktır. **Çakışabilir.** Aynı betiğin iki örneği aynı süreç numarasını farklı zamanlarda alabilir. `mktemp`, adı öngörülemez biçimde üretir ve dosyayı **atomik olarak** yaratır; ad çakışırsa yeniden dener. `-d` seçeneği dizin yaratır ve birden çok geçici dosya gerektiğinde tek bir temizlik noktası sağlar. ```sh gecici=$(mktemp -d) trap 'rm -rf "$gecici"' EXIT ``` `mktemp` yarattığı dosya ve dizinleri yalnızca sahibinin erişebileceği izinlerle açar; elle `touch` edilen bir dosyada bu güvence yoktur. `rm -rf "$gecici"` satırındaki tırnak zorunludur. Değişken tanımsız kalırsa — `set -u` olmadan — komut `rm -rf` hâline gelir; tırnak, boşluk içeren yollarda ikinci bir korumadır. Katı kipin `set -u` seçeneği bu satırın en önemli koruyucusudur. ## Eşzamanlı Çalışmayı Engellemek Zamanlanmış bir rapor betiği, önceki çalışma bitmeden yeniden başlatılabilir. İki örnek aynı geçici dosyalara yazarsa sonuç bozulur. Kilit almanın taşınabilir yolu dizin yaratmaktır: `mkdir`, hedef zaten varsa başarısız olan **atomik** bir işlemdir. Dosya yaratmak aynı güvenceyi vermez, çünkü "var mı" sınaması ile yaratma iki ayrı adımdır. ```sh #!/usr/bin/env bash set -Eeuo pipefail KILIT="rapor.kilit" if ! mkdir "$KILIT" 2>/dev/null; then echo "baska bir calisma suruyor, cikiliyor" >&2 exit 75 fi trap 'rmdir "$KILIT"' EXIT echo "kilit alindi, is yapiliyor" sleep 1 ``` Bir örnek çalışırken ikincisi başlatıldığında: ``` kilit alindi, is yapiliyor baska bir calisma suruyor, cikiliyor ikinci calisma kodu=75 ``` Tuzağın `mkdir` başarılı olduktan **sonra** kurulması zorunludur. Önce kurulsaydı, kilidi alamayan ikinci örnek çıkarken başkasının kilidini silerdi. `75` kodu, "geçici hata, sonra yeniden dene" anlamında yaygın bir sözleşmedir; zamanlayıcı bu kodu gerçek bir hatadan ayırt edebilir. Bu desenin bilinen zayıflığı, betik `SIGKILL` ile sonlandırıldığında ya da makine kapandığında kilidin kalmasıdır. Uzun ömürlü sistemlerde kilit dizinine süreç numarası yazılır ve kilit alınamadığında o sürecin hâlâ yaşayıp yaşamadığı sınanır. ## Betiğe Uygulama `rapor.sh` katı kip başlığını ve temizlik altyapısını alır: ```sh #!/usr/bin/env bash # rapor.sh — erisim kutugunden ozet rapor uretir. set -Eeuo pipefail export LC_ALL=C BETIK_ADI="rapor.sh" gecici="" temizle() { local kod=$? [ -n "$gecici" ] && rm -rf "$gecici" return "$kod" } trap temizle EXIT trap 'temizle; trap - INT; kill -INT $$' INT trap 'temizle; trap - TERM; kill -TERM $$' TERM gecici=$(mktemp -d) ``` `gecici` değişkeninin tuzak kurulmadan **önce** boş dizgiyle ilklendirilmesi, `set -u` altında gereklidir: tuzak, `mktemp` çağrısından önce bir hata oluşursa da çalışır ve o anda değişken tanımsız olurdu. Önceki dersteki `karsilastir` fonksiyonu artık geçici dosya bırakmıyor; `$gecici` altındaki her şey çıkışta siliniyor. ## Özet - Sinyal, çalışan bir sürece gönderilen asenkron bildirimdir; `SIGKILL` ve `SIGSTOP` yakalanamaz, bu yüzden temizlik tek dayanak olamaz. - `trap ... EXIT`, kabuğun hangi yolla sonlandığından bağımsız olarak çalışır ve kaynak yaratılır yaratılmaz kurulur. - `EXIT` tuzağının ilk komutu `$?` okumalıdır; yoksa betiğin çıkış kodu kaybolur. - Sinyal yakalandığında temizlenip tuzak kaldırılır ve sinyal kendine yeniden gönderilir; böylece çıkış kodu `128 + sinyal` olarak korunur. - Geçici dosya `mktemp` ile yaratılır: ad öngörülemez, yaratım atomiktir ve izinler dardır. - `mkdir` atomik olduğu için taşınabilir kilit mekanizması olarak kullanılır; tuzak kilidi aldıktan sonra kurulur. ## Sonraki Adım Betik artık düzgün duruyor ve arkasında iz bırakmıyor. Yanlış sonuç üretiyorsa bunu nasıl bulacağımız ise başka bir soru. Sonraki ders hata ayıklama araçlarını ele alır: her komutu çalıştırmadan önce yazan izleme kipi, izleme çıktısını okunur kılan biçim değişkeni, çalıştırmadan yapılan sözdizim denetimi ve izlemenin betiğin yalnızca bir bölümüne uygulanması.