--- title: 'Alt Yapı Teknolojileri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/konteynerler/alt-yapi-teknolojileri' course: Konteynerler language: tr updated: '2026-08-17T18:09:04+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Alt Yapı Teknolojileri Konteyner yalıtımını kuran üç mekanizma ayrı ayrı modellenir: ad alanı bir görünürlük eşlemesi, denetim grubu bir pay dağıtıcı, birleşim dosya sistemi bir katman yığını olarak; her birinin bedeli ve delindiği yer sayılır. Önceki ders konteynerin beş ölçütten dördünü ayırdığını yazdı: dosya sistemi, ağ, süreç tablosu ve kullanıcı. Nasıl ayırdığını sormadı. Soru boş değildir, çünkü ayrılan şeyler tek makinede tek tanedir — süreç tablosu bir tanedir, bellek bir tanedir, disk bir tanedir. "Ayırmak" burada ikinci bir tane üretmek olamaz; başka bir şey olmalıdır. Bu ders o başka şeyi üç ayrı mekanizma olarak modeller. **Ad alanı** aynı tablonun üzerine bir görünürlük eşlemesi koyar. **Denetim grubu** aynı kaynağı pay olarak dağıtır ve sınır aşıldığında bir karar verir. **Birleşim dosya sistemi** aynı dosyaları bir yığın olarak üst üste koyar. Üçünün ortak yanı şudur: hiçbiri yeni bir kaynak üretmez, üçü de **tek bir kaynağın üzerine bir kural** koyar. Kuralın olduğu yerde delik de vardır ve her bölüm deliği adıyla yazar. **KK13.** Üç mekanizma ayrı ayrı modellenir; birlikte çalıştıkları hâl modellenmez. **KK14.** Ad alanı modelinde tek bir küresel tablo vardır ve görünüm hiçbir kaydı silmez. ## Ad Alanı: Bir Görünürlük Eşlemesi ```js // olcum-agi/adalani.mjs — ad alani bir gorunurluk eslemesi olarak (model) // Tek bir kuresel surec tablosu vardir; ad alani o tablonun uzerine bir // gorunurluk eslemesi koyar. Kayit silinmez, yalniz gorunmez olur. const TABLO = [ // kuresel tablo: numara, ad, sahip ad alani [1, "yonetici", "kok"], [17, "gunluk-toplayici", "kok"], [41, "zamanlayici", "kok"], [102, "okuma-toplayici", "A"], [103, "okuma-isleyici", "A"], [110, "okuma-kuyrugu", "A"], [121, "dogrulayici", "A"], [140, "dogrulama-onbellegi", "A"], [205, "faturalama", "B"], [206, "fatura-yazici", "B"], [219, "tarife-cozucu", "B"], [233, "is-emri", "B"], [301, "gecelik-is", "C"], [305, "gecelik-yazici", "C"], ]; // Gorunurluk kurali: bir ad alani yalniz kendi kayitlarini gorur ve onlari // 1'den baslayan yerel numaralarla numaralandirir. Kok her kaydi gorur. function gorunum(adAlani) { const kayitlar = adAlani === "kok" ? TABLO : TABLO.filter((k) => k[2] === adAlani); return kayitlar.map(([kuresel, ad], i) => ({ yerel: i + 1, kuresel, ad })); } const ALANLAR = ["kok", "A", "B", "C"]; console.log(`kuresel tabloda ${TABLO.length} kayit var; hicbir gorunum kayit silmez`); console.log("ad alani".padEnd(10) + "goren".padEnd(8) + "gormeyen".padEnd(10) + "yerel -> kuresel"); for (const a of ALANLAR) { const g = gorunum(a); console.log(a.padEnd(10) + `${g.length}/${TABLO.length}`.padEnd(8) + String(TABLO.length - g.length).padEnd(10) + g.slice(0, 3).map((k) => `${k.yerel}->${k.kuresel}`).join(" ") + (g.length > 3 ? " ..." : "")); } console.log("\nayni kayit iki numara tasir:"); for (const a of ["A", "B", "C"]) { const ilk = gorunum(a)[0]; console.log(` ${ilk.ad.padEnd(20)} ${a} icinde ${ilk.yerel}, kok icinde ${ilk.kuresel}`); } const HAVUZ = 32768; console.log(`\ndelik: numara havuzu ortaktir (${HAVUZ} numara, ${TABLO.length} kullanimda)`); const enBuyuk = ALANLAR.slice(1) .map((a) => [a, gorunum(a).length]).sort((x, y) => y[1] - x[1])[0]; console.log(` kok ${gorunum("kok").length} kaydin hepsini gorur; ad alanlari birbirini gormez`); console.log(` en cok kayit acan ad alani ${enBuyuk[0]} (${enBuyuk[1]} kayit); ` + `havuzu tuketen ad alani digerlerini de durdurur`); console.log(` gorunmeyen kayit yine de kaynak tuketir: kok gorunumunde ` + `${TABLO.length - gorunum("A").length} kayit A'nin disinda ama ayni makinede`); ``` ``` kuresel tabloda 14 kayit var; hicbir gorunum kayit silmez ad alani goren gormeyen yerel -> kuresel kok 14/14 0 1->1 2->17 3->41 ... A 5/14 9 1->102 2->103 3->110 ... B 4/14 10 1->205 2->206 3->219 ... C 2/14 12 1->301 2->305 ayni kayit iki numara tasir: okuma-toplayici A icinde 1, kok icinde 102 faturalama B icinde 1, kok icinde 205 gecelik-is C icinde 1, kok icinde 301 delik: numara havuzu ortaktir (32768 numara, 14 kullanimda) kok 14 kaydin hepsini gorur; ad alanlari birbirini gormez en cok kayit acan ad alani A (5 kayit); havuzu tuketen ad alani digerlerini de durdurur gorunmeyen kayit yine de kaynak tuketir: kok gorunumunde 9 kayit A'nin disinda ama ayni makinede ``` Ad alanı bir silme değil, bir **filtredir**. On dört kaydın hepsi tabloda durur; A görünümü beşini, B dördünü, C ikisini görür. Aynı kayıt iki numara taşır — okuma toplayıcı A içinde 1'dir, kök içinde 102 — ve bu ikilik yalıtımın tam olarak neye dayandığını gösterir: **numaranın kendisi değil, numaranın hangi tablodan okunduğu** ayrılmıştır. Deliğin üç adı vardır. Kök görünümü on dört kaydın hepsini görür; yalıtım aşağı doğru değil, yalnız yana doğru çalışır. Numara havuzu ortaktır: 32.768 numaranın tümü paylaşılır ve havuzu tüketen bir ad alanı diğerlerinin kayıt açmasını da engeller. Ve görünmeyen kayıt yok değildir — A'nın görmediği dokuz kayıt aynı makinede işlemci ve bellek tüketmeyi sürdürür. Ad alanının bedeli bayt değil, bir eşleme tablosudur; kapattığı ortam farkı ise sıfırdır. ## Denetim Grubu: Bir Pay Dağıtıcı **KK15.** Sert sınırlı kaynak ile esnek paylaşılan kaynak ayrı modellenir; istekler sırayla gelir. **KK16.** Sınır aşıldığında verilen karar kaynağın türüne bağlıdır. ```js // olcum-agi/denetimgrubu.mjs — denetim grubu bir pay dagitici olarak (model) // Iki ayri davranis modellenir: sert sinirli kaynakta sinir asilinca verilen // KARAR, esnek paylasilan kaynakta agirliga gore yapilan DAGITIM. const GRUP = { // kurgu bolgesel olcum aginin uc grubu toplama: { bellekSiniriMB: 512, agirlik: 20, islemciTalebi: 60 }, faturalama: { bellekSiniriMB: 768, agirlik: 50, islemciTalebi: 90 }, gecelikIs: { bellekSiniriMB: 256, agirlik: 30, islemciTalebi: 80 }, }; // Sert sinir: her istek sirayla gelir; sinir asilirsa karar kaynagin turune baglidir. const KARAR = { bellek: "istegi yapan surec durdurulur", tanitici: "istek reddedilir" }; const ISTEK = { // MB cinsinden ardisik bellek istekleri toplama: [180, 140, 120, 90], faturalama: [300, 260, 150, 200], gecelikIs: [120, 100, 90], }; console.log("sert sinir: bellek (MB)"); console.log("grup".padEnd(12) + "sinir".padEnd(8) + "verilen".padEnd(9) + "sigmayan".padEnd(11) + "karar (bellek)"); let toplamVerilen = 0, toplamSigmayan = 0; for (const [ad, istekler] of Object.entries(ISTEK)) { const sinir = GRUP[ad].bellekSiniriMB; let kullanim = 0, sigmayan = []; for (const i of istekler) (kullanim + i <= sinir) ? (kullanim += i) : sigmayan.push(i); toplamVerilen += kullanim; toplamSigmayan += sigmayan.length; console.log(ad.padEnd(12) + String(sinir).padEnd(8) + String(kullanim).padEnd(9) + `${sigmayan.length} istek`.padEnd(11) + (sigmayan.length ? KARAR.bellek : "-")); } console.log(`toplam verilen ${toplamVerilen} MB, sigmayan ${toplamSigmayan} istek; ` + `sinirlarin toplami ${Object.values(GRUP).reduce((t, g) => t + g.bellekSiniriMB, 0)} MB`); console.log(`ayni asim dosya taniticisinda baska bir karar verir: ${KARAR.tanitici}`); // Esnek paylasim: agirlik bir sinir degil, rekabet halinde pay oranidir. const TOPLAM_PAY = 100; const agirlikToplam = Object.values(GRUP).reduce((t, g) => t + g.agirlik, 0); const talepToplam = Object.values(GRUP).reduce((t, g) => t + g.islemciTalebi, 0); console.log(`\nesnek paylasim: islemci (toplam ${TOPLAM_PAY} birim, talep ${talepToplam} birim)`); console.log("grup".padEnd(12) + "agirlik".padEnd(9) + "talep".padEnd(8) + "rekabette".padEnd(11) + "tek basina"); for (const [ad, g] of Object.entries(GRUP)) { const pay = Math.round((g.agirlik / agirlikToplam) * TOPLAM_PAY); console.log(ad.padEnd(12) + String(g.agirlik).padEnd(9) + String(g.islemciTalebi).padEnd(8) + String(Math.min(pay, g.islemciTalebi)).padEnd(11) + Math.min(TOPLAM_PAY, g.islemciTalebi)); } console.log("delik: agirlik bir tavan degildir; rekabet yoksa grup payinin " + `${Math.round(Math.min(TOPLAM_PAY, GRUP.gecelikIs.islemciTalebi) / ((GRUP.gecelikIs.agirlik / agirlikToplam) * TOPLAM_PAY) * 10) / 10}` + " katini alir"); console.log(`delik: sinirlarin toplami ${Object.values(GRUP).reduce((t, g) => t + g.bellekSiniriMB, 0)}` + " MB, makinenin belleginden bagimsizdir; asiri bindirme cekirdek karariyla sonuclanir"); ``` ``` sert sinir: bellek (MB) grup sinir verilen sigmayan karar (bellek) toplama 512 440 1 istek istegi yapan surec durdurulur faturalama 768 710 1 istek istegi yapan surec durdurulur gecelikIs 256 220 1 istek istegi yapan surec durdurulur toplam verilen 1370 MB, sigmayan 3 istek; sinirlarin toplami 1536 MB ayni asim dosya taniticisinda baska bir karar verir: istek reddedilir esnek paylasim: islemci (toplam 100 birim, talep 230 birim) grup agirlik talep rekabette tek basina toplama 20 60 20 60 faturalama 50 90 50 90 gecelikIs 30 80 30 80 delik: agirlik bir tavan degildir; rekabet yoksa grup payinin 2.7 katini alir delik: sinirlarin toplami 1536 MB, makinenin belleginden bagimsizdir; asiri bindirme cekirdek karariyla sonuclanir ``` Denetim grubunun iki ayrı davranışı vardır ve ikisi karıştırıldığında yanlış beklenti üretir. Sert sınırda karar keskindir: üç grupta da bir istek sınıra sığmaz ve bellekte verilen karar isteği yapan sürecin durdurulmasıdır — reddedilmek değil, durdurulmak. Aynı aşım dosya tanıtıcısında başka bir karar verir; istek reddedilir ve süreç koşmayı sürdürür. Bu ayrım kurgudaki gecelik iş için doğrudan sonuç taşır: 256 MB sınırla 220 MB verilir, dördüncü istek sığmaz ve iş yarıda durur. Esnek paylaşımda sınır yoktur, **ağırlık** vardır. Talep 230 birim, makine 100 birimdir; rekabette paylar 20, 50 ve 30 olur. Ama ağırlık bir tavan değildir: rekabet yokken gecelik iş payının 2,7 katını alır. İkinci delik daha sessizdir — üç sınırın toplamı 1.536 MB'dır ve bu sayının makinenin belleğiyle bir ilgisi yoktur. Sınırlar makinenin belleğinden büyük konabilir; aşırı bindirme durumunda karar denetim grubunda değil, çekirdekte verilir. Denetim grubunun bedeli de bayt değildir, muhasebedir; kapattığı ortam farkı yine sıfırdır. ## Birleşim Dosya Sistemi: Bir Katman Yığını **KK17.** Katmanlar gerçek dizinlerdir ve dosyalar gerçekten yazılıp ölçülür; silme işareti bir dosya adı öneki ile modellenir. **KK18.** Yalnız en üst katman yazılabilir. **KK19.** Paylaşım hesabı, alt katmanların içerik olarak aynı olduğunu varsayar. ```js // olcum-agi/katman.mjs — birlesim dosya sistemi bir katman yigini olarak // Katmanlar GERCEK dizinlerdir; dosyalar gercekten yazilir ve gercekten olculur. import { mkdirSync, writeFileSync, readdirSync, statSync, copyFileSync, rmSync } from "node:fs"; import { join, dirname } from "node:path"; const KOK = "/tmp/olcum-agi-katman"; const KATMAN = ["katman0-taban", "katman1-kural", "katman2-yazilabilir"]; // altan uste const ISARET = ".silindi."; // silme isareti onekidir; alttakini gizler const ICERIK = { "katman0-taban": { "etc/tarife.json": 4096, "lib/cozumleyici.bin": 61440, "lib/kural.bin": 20480, "uygulama/toplayici.mjs": 3072, "uygulama/eski-ayar.json": 1024 }, "katman1-kural": { "lib/kural.bin": 24576, "etc/kural-surum.txt": 32 }, "katman2-yazilabilir": { "uygulama/toplayici.mjs": 3584, "uygulama/yeni-kural.mjs": 2048, ["uygulama/" + ISARET + "eski-ayar.json"]: 0 }, }; rmSync(KOK, { recursive: true, force: true }); for (const [k, dosyalar] of Object.entries(ICERIK)) for (const [yol, boyut] of Object.entries(dosyalar)) { mkdirSync(dirname(join(KOK, k, yol)), { recursive: true }); writeFileSync(join(KOK, k, yol), Buffer.alloc(boyut, k.charCodeAt(6))); } const listele = (k, alt = "") => readdirSync(join(KOK, k, alt), { withFileTypes: true }) .flatMap((g) => g.isDirectory() ? listele(k, join(alt, g.name)) : [join(alt, g.name)]); const bayt = (k, yol) => statSync(join(KOK, k, yol)).size; const katmanBayt = (k) => listele(k).reduce((s, y) => s + bayt(k, y), 0); // Birlestirme: en ustteki katman kazanir; ustteki silme isareti alttakini gizler. const gorunum = new Map(), golge = [], gizli = []; for (const k of [...KATMAN].reverse()) for (const yol of listele(k)) { if (yol.split("/").pop().startsWith(ISARET)) { gizli.push(yol.replace(ISARET, "")); continue; } gorunum.has(yol) ? golge.push(`${yol} (${gorunum.get(yol)} ustte)`) : gorunum.set(yol, k); } for (const y of gizli) gorunum.delete(y); console.log("katman".padEnd(22) + "dosya".padEnd(8) + "bayt"); for (const k of KATMAN) console.log(k.padEnd(22) + String(listele(k).length).padEnd(8) + katmanBayt(k)); console.log("\nbirlesik gorunum (yol -> saglayan katman)"); for (const [yol, k] of [...gorunum].sort()) console.log(" " + yol.padEnd(28) + k); console.log(`gorunen ${gorunum.size} dosya, ` + `${[...gorunum].reduce((s, [y, k]) => s + bayt(k, y), 0)} bayt`); console.log(`golgelenen ${golge.length}: ${golge.join(", ")}`); console.log(`silme isaretiyle gizlenen ${gizli.length}: ${gizli.join(", ")} ` + `(alt katmanda hala ${bayt(KATMAN[0], gizli[0])} bayt duruyor)`); console.log(`okuma icin kopyalanan dosya: 0 (${gorunum.size} dosya yerinde okunur)`); // Kopya-yukari: alt katmandaki bir dosyaya yazilinca once ust katmana kopyalanir. const HEDEF = "etc/tarife.json", ALT = gorunum.get(HEDEF); mkdirSync(dirname(join(KOK, KATMAN[2], HEDEF)), { recursive: true }); copyFileSync(join(KOK, ALT, HEDEF), join(KOK, KATMAN[2], HEDEF)); writeFileSync(join(KOK, KATMAN[2], HEDEF), Buffer.alloc(4096 + 16, 122)); console.log(`\nkopya-yukari: ${HEDEF} ${ALT} icinde ${bayt(ALT, HEDEF)} bayt; ` + `16 baytlik degisiklik icin tasinan ${bayt(ALT, HEDEF)} bayt`); console.log(` alt katmandaki kopya degismedi (${bayt(ALT, HEDEF)} bayt), ` + `ustteki ${bayt(KATMAN[2], HEDEF)} bayt`); const N = 5; // salt okunur alt katmanlar paylasilir const alt = katmanBayt(KATMAN[0]) + katmanBayt(KATMAN[1]), ust = katmanBayt(KATMAN[2]); console.log(`\n${N} ornek alt katmanlari paylasirsa ${alt} + ${N} x ${ust} = ` + `${alt + N * ust} bayt; paylasmasaydi ${N} x ${alt + ust} = ${N * (alt + ust)} bayt ` + `(kazanc ${N * (alt + ust) - (alt + N * ust)} bayt)`); rmSync(KOK, { recursive: true, force: true }); ``` ``` katman dosya bayt katman0-taban 5 90112 katman1-kural 2 24608 katman2-yazilabilir 3 5632 birlesik gorunum (yol -> saglayan katman) etc/kural-surum.txt katman1-kural etc/tarife.json katman0-taban lib/cozumleyici.bin katman0-taban lib/kural.bin katman1-kural uygulama/toplayici.mjs katman2-yazilabilir uygulama/yeni-kural.mjs katman2-yazilabilir gorunen 6 dosya, 95776 bayt golgelenen 2: lib/kural.bin (katman1-kural ustte), uygulama/toplayici.mjs (katman2-yazilabilir ustte) silme isaretiyle gizlenen 1: uygulama/eski-ayar.json (alt katmanda hala 1024 bayt duruyor) okuma icin kopyalanan dosya: 0 (6 dosya yerinde okunur) kopya-yukari: etc/tarife.json katman0-taban icinde 4096 bayt; 16 baytlik degisiklik icin tasinan 4096 bayt alt katmandaki kopya degismedi (4096 bayt), ustteki 4112 bayt 5 ornek alt katmanlari paylasirsa 114720 + 5 x 9744 = 163440 bayt; paylasmasaydi 5 x 124464 = 622320 bayt (kazanc 458880 bayt) ``` Üç katmanda on dosya vardır, birleşik görünümde altı. Fark iki gölgelemeden ve bir silme işaretinden gelir: kural ikilisi ile toplayıcı üstteki katmandan okunur, eski ayar dosyası ise hiç okunmaz. Okuma için **hiçbir dosya kopyalanmaz** — altı dosyanın altısı bulunduğu katmanda yerinde okunur. Bu, önceki dersin "kütüphane kümesi örnek başına bir kez yinelenir" satırını düzelten sayıdır: beş örnek alt katmanları paylaştığında toplam 163.440 bayt, paylaşmasaydı 622.320 bayt olurdu; kazanç 458.880 bayttır. Bedel yazma anında ödenir. Alt katmandaki bir dosyaya yazmak için o dosya önce üst katmana kopyalanır: 16 baytlık bir değişiklik için 4.096 bayt taşınır. Oran dosya boyutuyla büyür ve tarife dosyası yerine çözümleyici ikilisine yazılsaydı taşınan bayt 61.440 olurdu. Delik üç yerdedir. Silinen dosya silinmemiştir: eski ayar dosyası görünümde yoktur ama alt katmanda 1.024 bayt olarak durmayı sürdürür — çıktıyı okuyan biri onu bulabilir. Kopya-yukarı gecikmesi yazma anında ortaya çıkar ve önceden görünmez. Ve dosyaların hepsi çıktının içinde olsa da dosya sahipliği ile ad eşleştirme kuralı alttaki dosya sisteminden gelir; ilk dersin sınır kovasında duran boyut tam olarak buydu. ## Özet - Üç mekanizmanın hiçbiri yeni kaynak üretmez; üçü de tek bir kaynağın üzerine bir kural koyar ve kuralın olduğu yerde delik vardır. - Ad alanı bir görünürlük eşlemesidir: 14 kayıtlık tabloda görünümler 5, 4 ve 2 kayıt görür, kök 14'ünü de görür. Numara havuzu ortaktır ve görünmeyen kayıt kaynak tüketmeyi sürdürür. - Denetim grubu bir pay dağıtıcıdır ve iki davranışı vardır: sert sınırda karar (bellekte süreci durdurma, tanıtıcıda isteği reddetme), esnek paylaşımda ağırlığa göre dağıtım. Ağırlık tavan değildir — rekabet yokken bir grup payının 2,7 katını alır. - Birleşim dosya sistemi bir katman yığınıdır: 10 dosya 6'ya iner, okuma için 0 dosya kopyalanır, beş örnek paylaşımla 458.880 bayt tasarruf eder. Yazma anında 16 baytlık değişiklik 4.096 bayt taşır. - Ortamdan fark çıkaran mekanizma yalnız birleşim dosya sistemidir; ad alanı ile denetim grubu 0 fark kapatır, ölçüt ayırır. Silinen dosya alt katmanda durur, dosya sahipliği ve ad eşleştirme kuralı alttan gelir. ## Sonraki Adım Bu üç mekanizma tek bir makinenin çekirdeğine aittir ve o çekirdeğin sunduğu biçimde çalışır. Ölçülen katman yığını ise bir makineye ait değildir: dizinlerden oluşan bir yığındır, kopyalanıp taşınabilir. Peki taşındığı yerde aynı biçimde açılacağını ne garanti eder — katmanların hangi sırayla yığılacağını, hangi yapılandırmayla çalıştırılacağını ve bir katmanın taşınırken bozulmadığını kim yazar? Sonraki ders bu sorunun karşılığı olan belirtimlerin ortak yapısını ele alır: bir imaj biçimi belirtiminin taşıdığı sözü üç parçaya ayırır, özet zincirini denetleyen küçük bir doğrulayıcı yazar ve taşınabilirliğin nereye kadar gittiğini — aynı belirtime uyan iki çalışma zamanı arasında neyin değişmediğini, neyin değiştiğini — sayar.