--- title: 'Kalite Nitelikleri ve Yönetişim' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim' language: tr updated: '2026-08-17T04:42:30+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' lessons: 10 outcomes: - 'Kalite niteliklerini mimari kararlara bağlar' - 'Uygunluk işlevleriyle mimariyi sürekli sınar' - 'Güvenlik ve uyumluluk gereksinimlerini mimariye gömer' --- # Kalite Nitelikleri ve Yönetişim Kararların hangi niteliği koruduğunun yazılması ve korunmanın sürdüğünün denetlenmesi: başarım, erişilebilirlik, güvenlik, sürdürülebilirlik ve taşınabilirliği kapsayan nitelik ağacı, bir niteliğin ötekini bastırdığı gerilimler, kimlik, sır yönetimi ve güven sınırlarıyla güvenlik mimarisi, ölçek biriminin seçilmesi, değişim maliyetini gözleyen sürdürülebilirlik ölçütleri, merkezî, federatif ve danışman yönetişim modelleri, otomatik mimari kural denetimi yapan uygunluk işlevleri, yapısal kuralların derlemede sınanması, değişime dayanıklı evrimsel mimari ve düzenleyici kısıtların mimariye etkisi. ## Kalite Nitelikleri Kararın hangi niteliği koruduğunun yazılması: başarım, erişilebilirlik, güvenlik, sürdürülebilirlik ve taşınabilirliği bir ağaçta toplamak, bir niteliği yükseltmenin ötekini bastırdığı gerilimleri ölçmek, kimlik, sır yönetimi ve güven sınırlarıyla güvenlik mimarisini kurmak, ölçek biriminin seçilmesi ve değişim maliyetini gözleyen sürdürülebilirlik ölçütleri. ### Nitelik Ağacı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/nitelik-agaci Kalite niteliklerinin alt niteliklere ve yapraklara ayrılması: otuz yaprağın kaçının bir sayıya bağlandığı, kaçının koşturulabilir denetime çevrildiği, bilinen ihlal kümesinde kaç ihlalin yakalanıp kaçtığı ve çevrilemeyen yaprakların yerine konan düzenin kişi-saat bedeli. Önceki kurs bağları kurdu, sahipliği ayırdı, dışarıdan alınacak ile içeride geliştirilecek arasındaki sınırı çizdi. Kararlar gerekçeyle yazıldı; ama gerekçeler yan yana konduğunda ortak bir boşluk görünür: hiçbiri hangi **niteliği** koruduğunu yazmadı. "Katalog dışarıdan alınır" kararı neyi savunuyor — geliştirme süresini mi, sürdürülebilirliği mi, taşınabilirliği mi? Yanıt yazılı değilse karar sonradan tartışılamaz, çünkü tartışmanın ölçeği yoktur. Kalite niteliğinin tanımı ve nitelik senaryosunun alanları Mimari Karar ve Dokümantasyon kursunda kuruldu, sınanabilirliği orada ölçüldü; burada tekrarlanmaz. Buradaki soru bir adım geridedir: elde hangi nitelikler var, hangi alt niteliklere ayrılıyor, uçtaki her yaprak bir sayıya bağlanabiliyor mu. Kursun ayırt edici ölçüsü de buradan çıkar — bir nitelik **koşturulabilir bir denetime** çevrilebiliyor mu, çevrilemiyorsa yerine ne konuyor. #### Ağacın Kurulması Aşağıdaki blok, kurgusal bölgesel kütüphane ağının nitelik ağacını **modeller**: beş kök nitelik, her biri alt niteliklere, onlar da yapraklara ayrılır. Yaprak, ağacın ölçü taşıyan tek yeridir; kök ile alt nitelik yalnız katalog başlığıdır. ```js // agac.mjs — nitelik agacini modeller ve her yapragin olculebilirligini sayar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // KN1: bolgesel kutuphane agi kurgudur (subeler, disaridan alinmis katalog, icerde yazilan // odunc ve ucretlendirme servisleri, ayri uyelik sistemi, belediyedeki kimlik servisi). Agac // bir modeldir: [kod, kok/alt, yaprak, gozlem, birim, esik, yon, kaynak]; kaynak "oto" = // kayittan okunur, "elle" = olcum oturumu ister, "-" = sayiya baglanmaz. const TANIM = [ ["B1", "basarim/yanit", "katalog arama gecikmesi", "arama_ms", "ms", 400, "kucuk", "oto"], ["B2", "basarim/yanit", "odunc islemi gecikmesi", "odunc_ms", "ms", 600, "kucuk", "oto"], ["B3", "basarim/yanit", "rapor ekrani acilisi", "rapor_sn", "sn", 8, "kucuk", "oto"], ["B8", "basarim/yanit", "yavasligin uyeye hissettirdigi", "", "", null, "", "-"], ["B4", "basarim/hacim", "saatlik odunc islemi", "odunc_saat", "islem", 1200, "buyuk", "oto"], ["B5", "basarim/hacim", "toplu katalog yuklemesi", "yukleme_dk", "dk", 90, "kucuk", "oto"], ["B6", "basarim/kaynak", "uc birim bellegi", "bellek_mb", "MB", 512, "kucuk", "oto"], ["B7", "basarim/kaynak", "baglanti havuzu dolulugu", "havuz", "%", 80, "kucuk", "oto"], ["E1", "erisilebilirlik/kesinti", "aylik merkez kesintisi", "kesinti_dk", "dk", 45, "kucuk", "oto"], ["E2", "erisilebilirlik/kesinti", "kopukken odunc surmesi", "kopuk_dk", "dk", 120, "buyuk", "elle"], ["E3", "erisilebilirlik/kurtarma", "yedege gecis suresi", "gecis_sn", "sn", 60, "kucuk", "elle"], ["E4", "erisilebilirlik/kurtarma", "veri kaybi penceresi", "kayip_dk", "dk", 5, "kucuk", "oto"], ["E5", "erisilebilirlik/yayilim", "cokmede etkilenen sube", "etkilenen", "sube", 1, "kucuk", "elle"], ["E6", "erisilebilirlik/yayilim", "kesintide uyeye verilen bilgi", "", "", null, "", "-"], ["G1", "guvenlik/kimlik", "dogrulamasiz uc nokta", "acik_uc", "uc", 0, "kucuk", "oto"], ["G2", "guvenlik/kimlik", "rolsuz personel islemi", "rolsuz", "islem", 0, "kucuk", "oto"], ["G3", "guvenlik/gizlilik", "depoda acik sir degeri", "acik_sir", "deger", 0, "kucuk", "oto"], ["G4", "guvenlik/gizlilik", "gecmisin sinir disina cikmasi", "sinir_disi", "alan", 0, "kucuk", "oto"], ["G5", "guvenlik/izlenebilirlik", "kaydi tutulmayan yonetici islemi", "kayitsiz", "islem", 0, "kucuk", "oto"], ["G6", "guvenlik/izlenebilirlik", "guven sinirinin dogru yerde olmasi", "", "", null, "", "-"], ["S1", "surdurulebilirlik/degisim", "ucretlendirmede dokunulan dosya", "dosya", "dosya", 6, "kucuk", "oto"], ["S2", "surdurulebilirlik/degisim", "yeni sube ekleme elle adimi", "adim", "adim", 3, "kucuk", "elle"], ["S3", "surdurulebilirlik/anlasilirlik", "modul bagimlilik derinligi", "derinlik", "duzey", 5, "kucuk", "oto"], ["S4", "surdurulebilirlik/anlasilirlik", "kodun okunur olmasi", "", "", null, "", "-"], ["S5", "surdurulebilirlik/sinanabilirlik", "odunc kurali kapsamasi", "kapsama", "%", 70, "buyuk", "oto"], ["S6", "surdurulebilirlik/sinanabilirlik", "sinama takimi kosumu", "sinama_dk", "dk", 12, "kucuk", "oto"], ["T1", "tasinabilirlik/kurulum", "uc birim kurulum suresi", "kurulum_dk", "dk", 45, "kucuk", "elle"], ["T2", "tasinabilirlik/kurulum", "ortama ozgu cagri", "ozgu_cagri", "cagri", 0, "kucuk", "oto"], ["T3", "tasinabilirlik/veri", "aktarimda kaybolan alan", "kaybolan", "alan", 0, "kucuk", "oto"], ["T4", "tasinabilirlik/veri", "uyelik verisinin devri", "", "", null, "", "-"], ]; const ALAN = ["kod", "dal", "ad", "gozlem", "birim", "esik", "yon", "kaynak"]; const YAPRAK = TANIM.map((t) => Object.fromEntries(ALAN.map((a, i) => [a, t[i]]))); // Olculebilirlik iki basamakta olculur: yaprak bir sayiya baglaniyor mu (birimi ve esigi // var mi), o sayi kosturulabilir denetime cevriliyor mu (gozlemi bir kayittan okunuyor mu). const sayili = (y) => y.esik !== null; const kosar = (y) => sayili(y) && y.kaynak === "oto"; mkdirSync("agac", { recursive: true }); writeFileSync("agac/agac.mjs", `export const YAPRAK = ${JSON.stringify(YAPRAK)};\n`); const kok = (y) => y.dal.split("/")[0]; const say = (l, f) => String(l.filter(f).length).padStart(9); console.log(`${"kok nitelik".padEnd(20)}${"alt".padStart(4)}${"yaprak".padStart(8)}` + `${"denetim".padStart(9)}${"elle".padStart(9)}${"sayisiz".padStart(9)}`); for (const k of [...new Set(YAPRAK.map(kok))]) { const y = YAPRAK.filter((n) => kok(n) === k); console.log(`${k.padEnd(20)}${String(new Set(y.map((n) => n.dal)).size).padStart(4)}` + `${String(y.length).padStart(8)}${say(y, kosar)}` + `${say(y, (n) => n.kaynak === "elle")}${say(y, (n) => !sayili(n))}`); } const s = YAPRAK.filter(sayili), o = YAPRAK.filter(kosar); console.log(`toplam ${YAPRAK.length} yaprak: ${s.length} sayiya baglanir, ` + `${YAPRAK.length - s.length} baglanmaz; ${o.length} tanesi kosturulabilir denetime ` + `cevrilir, ${s.length - o.length} tanesi elle olcum ister`); const dizi = (f) => YAPRAK.filter(f).map((y) => `${y.kod} ${y.ad}`).join("; "); console.log(`\nsayiya baglanamayan: ${dizi((y) => !sayili(y))}`); console.log(`esigi olup kaydi olmayan: ${dizi((y) => sayili(y) && y.kaynak === "elle")}`); ``` ``` kok nitelik alt yaprak denetim elle sayisiz basarim 3 8 7 0 1 erisilebilirlik 3 6 2 3 1 guvenlik 3 6 5 0 1 surdurulebilirlik 3 6 4 1 1 tasinabilirlik 2 4 2 1 1 toplam 30 yaprak: 25 sayiya baglanir, 5 baglanmaz; 20 tanesi kosturulabilir denetime cevrilir, 5 tanesi elle olcum ister sayiya baglanamayan: B8 yavasligin uyeye hissettirdigi; E6 kesintide uyeye verilen bilgi; G6 guven sinirinin dogru yerde olmasi; S4 kodun okunur olmasi; T4 uyelik verisinin devri esigi olup kaydi olmayan: E2 kopukken odunc surmesi; E3 yedege gecis suresi; E5 cokmede etkilenen sube; S2 yeni sube ekleme elle adimi; T1 uc birim kurulum suresi ``` Otuz yaprağın 25'i bir sayıya bağlanıyor, beşi bağlanmıyor. Asıl ayrım ikinci basamakta: bu 25'in yalnız 20'si koşturulabilir bir denetime çevriliyor. Aradaki beş yaprağın eşiği de birimi de yazılı — eksik olan **gözlem**. Yedeğe geçişin 60 saniyenin altında kalıp kalmadığı bir tatbikat kurulmadan öğrenilemez. Eşiği yazmak ile ölçümü bir kayda bağlamak ayrı işlerdir ve ikincisi ödenmediğinde nitelik ölçülü görünüp denetimsiz kalır. Kök başına dağılım eşit değil. Güvenliğin altı yaprağının beşi denetime çevriliyor, çünkü çoğu bir sayımdır: kaç uç nokta kimlik doğrulamasız, depoda kaç açık sır değeri var. Erişilebilirliğin altı yaprağının yalnız ikisi çevriliyor; kalanı sistemi bozmayı gerektiriyor. Bu, hangi niteliğin daha önemli olduğunu söylemez; hangisinin **daha ucuz denetlendiğini** söyler. #### Bilinen İhlal Kümesinde Denetim Yirmi denetim yazıldı; sıradaki soru bunların gerçekte ne yakaladığıdır. Aşağıdaki blok yirmi dört gözlem penceresini ve bu pencerelerde kayıtlı on sekiz ihlali **modelliyor**, denetimleri kümeye uyguluyor, sonra çevrilemeyenin yerine konan düzeni aynı kaçan ihlaller üzerinde ölçüyor. ```js // denetim.mjs — yapraklardan denetim uretip bilinen ihlal kumesine uygular, sonra denetime // cevrilemeyen yapraklarin yerine konani olcer import { YAPRAK } from "./agac/agac.mjs"; // KN2: iki ceyreklik 24 gozlem penceresinde 18 ihlal kayitli (kurgu). Ucuncu alan ihlalin // gozlem akisina yansiyip yansimadigi: G4 ihlali kayda gecmeyen bir yoldan olmus. Dorduncu // alan ihlalin kac pencere surdugu; yapisal kusurlar duzeltilene dek surer (99). const IHLAL = [ [2, "B1", true, 1], [3, "G3", true, 4], [4, "E3", false, 20], [5, "S1", true, 1], [6, "B5", true, 2], [7, "G6", false, 99], [8, "E1", true, 1], [9, "B7", true, 3], [10, "T1", false, 1], [11, "G4", false, 99], [12, "S4", false, 99], [13, "B1", true, 1], [14, "S5", true, 6], [15, "E4", true, 1], [16, "S2", false, 10], [17, "G1", true, 5], [18, "B8", false, 99], [20, "S3", true, 8], ]; const PENCERE = 24; // KN3: gurultu modeli. Her otomatik yapragin pencere degeri esigin cevresinden duzgun // dagilimla cekilir; esik dagilimin ust ucuna yakindir, boylece ihlal olmadan da esigin // asildigi pencereler dogar. Uretec kendi yazilmistir, tohum gorunurdur. const uretec = (tohum) => () => { tohum = (tohum + 0x6d2b79f5) | 0; let t = Math.imul(tohum ^ (tohum >>> 15), 1 | tohum); t = (t + Math.imul(t ^ (t >>> 7), 61 | t)) ^ t; return ((t ^ (t >>> 14)) >>> 0) / 4294967296; }; const rastgele = uretec(41307); const OTO = YAPRAK.filter((y) => y.kaynak === "oto"); const bul = (kod) => YAPRAK.find((y) => y.kod === kod); const cek = (y, r) => (y.esik === 0 ? (r < 0.06 ? 1 : 0) : y.esik * (y.yon === "buyuk" ? 0.95 + r * 0.65 : 0.4 + r * 0.65)); const ihlalDegeri = (y) => (y.esik === 0 ? 2 : y.esik * (y.yon === "buyuk" ? 0.8 : 1.3)); const kayit = []; for (let p = 1; p <= PENCERE; p += 1) { const gozlem = {}; for (const y of OTO) gozlem[y.gozlem] = cek(y, rastgele()); const ih = IHLAL.find(([n]) => n === p); if (ih && ih[2]) gozlem[bul(ih[1]).gozlem] = ihlalDegeri(bul(ih[1])); kayit.push({ p, gozlem, ihlal: ih ? ih[1] : null }); } // Denetim yapragin kendisinden uretilir: gozlem alani, esik ve yon disinda bilgi almaz. const denetim = (y) => (g) => (y.yon === "buyuk" ? g[y.gozlem] < y.esik : g[y.gozlem] > y.esik); const atesleme = []; for (const k of kayit) for (const y of OTO) if (denetim(y)(k.gozlem)) atesleme.push([k.p, y.kod, k.ihlal === y.kod]); const yakalanan = atesleme.filter(([, , d]) => d); const yanlis = atesleme.filter(([, , d]) => !d); const kacan = IHLAL.filter(([p, kod]) => !yakalanan.some(([q, k]) => q === p && k === kod)); console.log(`${PENCERE} pencere, ${IHLAL.length} bilinen ihlal, ${OTO.length} kosturulabilir denetim`); console.log(`yakalanan ${yakalanan.length}, kacan ${kacan.length}, yanlis alarm ${yanlis.length}\n`); const alarm = {}; for (const [, kod] of yanlis) alarm[kod] = (alarm[kod] || 0) + 1; const sirali = Object.entries(alarm).sort((a, b) => b[1] - a[1]); console.log(`${sirali.length} denetim en az bir kez bosa otmus; en cok oten ucu: ` + sirali.slice(0, 3).map(([k, n]) => `${k} (${n})`).join(", ")); // KN4: ekip davranisi. Iki ceyrekte ikiden cok yanlis alarm ureten denetim kapatilir. const kapali = sirali.filter(([, n]) => n > 2).map(([k]) => k); const kalan = yakalanan.filter(([, kod]) => !kapali.includes(kod)); console.log(`kapatma esigi 2: kapanan denetim ${kapali.length} (${kapali.join(", ")}); ` + `sonrasinda yakalanan ${kalan.length}, kacan ${IHLAL.length - kalan.length}, ` + `yanlis alarm ${yanlis.filter(([, kod]) => !kapali.includes(kod)).length}`); const tablo = OTO.reduce((s, y) => s + `${y.gozlem}${y.birim}${y.esik}${y.yon}`.length, 0); console.log(`denetim maliyeti: kural govdesi 1 satir (hepsi icin ayni), esik tablosu ` + `${OTO.length} satir / ${tablo} karakter, kosum ${PENCERE * OTO.length} karsilastirma, ` + `doldurulan gozlem alani ${PENCERE * OTO.length}`); // KN5: cevrilemeyenin yerine iki duzen konur; oturumlar 12. ve 24. pencerede kosar. Esigi // olup kaydi olmayan bes yaprak icin olcum oturumu (6 kisi-saat), sayiya baglanamayan bes // yaprak icin alanin %35'ini orneklem alan gozden gecirme (4 kisi-saat). Otomatik yapraga // dusen kacan ihlal hicbir duzenin kapsaminda degildir. const OTURUM = [12, 24], ORNEKLEM = 0.35, SAAT = { olcum: 6, gozden: 4 }; const duzen = (y) => (y.kaynak === "elle" ? "olcum" : y.esik === null ? "gozden" : "kapsam disi"); const ikinci = uretec(9152); console.log(`\n${"pencere".padStart(7)} ${"kod".padEnd(4)}${"yerine konan".padEnd(14)}` + `${"sonuc".padEnd(11)}gecikme`); let bulunan = 0, gecikme = 0; for (const [p, kod, , surme] of kacan) { const d = duzen(bul(kod)); let o = OTURUM.find((n) => n >= p && n <= p + surme && (d === "olcum" || (d === "gozden" && ikinci() < ORNEKLEM))); if (d === "kapsam disi") o = undefined; if (o) { bulunan += 1; gecikme += o - p; } console.log(`${String(p).padStart(7)} ${kod.padEnd(4)}${d.padEnd(14)}` + `${(o ? "yakalandi" : "kacti").padEnd(11)}${o ? o - p : "-"}`); } const kapsam = YAPRAK.filter((y) => y.kaynak !== "oto"); const saat = kapsam.reduce((s, y) => s + SAAT[duzen(y)], 0) * OTURUM.length; console.log(`\nkacan ${kacan.length} ihlalin ${kacan.length - 1} tanesi yerine konanin kapsaminda: ` + `${bulunan} yakalandi, ${kacan.length - 1 - bulunan} kacti; biri hicbir duzende degil`); console.log(`ortalama gecikme ${(gecikme / bulunan).toFixed(1)} pencere ` + `(kosturulabilir denetimde 0), maliyet ${saat} kisi-saat, ` + `yakalanan basina ${(saat / bulunan).toFixed(0)} kisi-saat`); ``` ``` 24 pencere, 18 bilinen ihlal, 20 kosturulabilir denetim yakalanan 11, kacan 7, yanlis alarm 23 15 denetim en az bir kez bosa otmus; en cok oten ucu: B1 (3), B4 (3), G3 (2) kapatma esigi 2: kapanan denetim 2 (B1, B4); sonrasinda yakalanan 9, kacan 9, yanlis alarm 17 denetim maliyeti: kural govdesi 1 satir (hepsi icin ayni), esik tablosu 20 satir / 359 karakter, kosum 480 karsilastirma, doldurulan gozlem alani 480 pencere kod yerine konan sonuc gecikme 4 E3 olcum yakalandi 8 7 G6 gozden kacti - 10 T1 olcum kacti - 11 G4 kapsam disi kacti - 12 S4 gozden yakalandi 12 16 S2 olcum yakalandi 8 18 B8 gozden yakalandi 6 kacan 7 ihlalin 6 tanesi yerine konanin kapsaminda: 4 yakalandi, 2 kacti; biri hicbir duzende degil ortalama gecikme 8.5 pencere (kosturulabilir denetimde 0), maliyet 100 kisi-saat, yakalanan basina 25 kisi-saat ``` On sekiz ihlalin 11'i yakalanıyor, yedisi kaçıyor. Kaçanların üçü eşiği olup kaydı olmayan, üçü sayıya bağlanamayan yapraklarda: bu altısı beklenen kayıp, ağaç haber vermişti. Yedincisi başkadır. On birinci penceredeki ihlal, denetimi yazılı ve eşiği sıfır olan bir yaprakta gerçekleşti, yine de kaçtı — ihlal o yaprağın gözlem alanından geçmedi. **Bir denetimin kapsamı, beslendiği gözlem alanının kapsamı kadardır**; eşik doğru yazıldığı için denetimin doğru çalıştığı sanılır. Yanlış alarm 23, yakalanan ihlalin iki katından fazla; on beş denetim boşa öttü. Bu, denetimin hatası değil eşiğin dağılıma göre konumunun sonucu: eşik gözlenen değerlerin üst ucuna yakınsa ihlal olmayan pencerelerde de aşılır. Modelde ekip iki çeyrekte ikiden çok yanlış alarm üreten denetimi kapatıyor; iki denetim kapanıyor ve yakalanan ihlal 11'den 9'a düşüyor. **Yanlış alarmın bedeli harcanan inceleme zamanı değil, kapanan denetimin bundan sonra yakalamayacağı ihlallerdir.** Bu üçlü — yakalanan, kaçan, yanlış alarm — sınama kurslarındaki yanlış geçme ve yanlış kalma ikilisiyle aynı olgu; ölçülen sınama durumu değil mimari kuraldır. Denetimin kendi maliyeti dört kalemde duruyor: kural gövdesi bir satır ve yirmi yaprağın hepsinde aynı, çünkü kural yaprağın eşiğinden üretiliyor; eşik tablosu yirmi satır ve 359 karakter; koşum 480 karşılaştırma; dördüncü ve büyük kalem, 480 gözlem alanının doldurulması. Kuralın pahalı yeri metni değil beslendiği veridir. #### Çevrilemeyenin Yerine Konan Denetime çevrilemeyen on yaprak boşta bırakılmıyor: eşiği olup kaydı olmayan beşi için çeyrekte bir ölçüm oturumu, sayıya bağlanamayan beşi için gözden geçirme konuyor. Kaçan yedi ihlalin altısı bu iki düzenin kapsamında; dördü yakalanıyor, ikisi kaçıyor. Biri tek pencere sürüp kapandı: oturum on ikinci pencerede koştuğunda ortada bir şey kalmamıştı. Örneklemle çalışan gözden geçirme de bir kusuru atladı — inceleme alanın üçte birine bakıyor, kusur oraya düşmedi. Ortalama gecikme 8,5 pencere; koşturulabilir denetimde gecikme sıfırdır, ihlal olduğu pencerede görünür. Maliyet iki çeyrekte 100 kişi-saat, yakalanan ihlal başına 25 kişi-saat; yirmi denetim aynı sürede insan emeği harcamadan 11 ihlal yakaladı. Elle düzenin karşılığı da var: yanlış alarm üretmiyor, kararı veren insan bağlamı görüyor. Geriye kimsenin kapsamadığı bir ihlal kalıyor; ağaç bunu da adıyla yazmayı sağlıyor — kapsanmayan yaprak değil, **kapsanmayan yol** var. #### Özet - Nitelik ağacı kök, alt nitelik ve yapraktan oluşur; ölçü yalnız yaprakta durur ve otuz yaprağın 25'i bir sayıya bağlanır, beşi bağlanmaz. - Sayıya bağlanmak denetlenebilmek değildir: 25 sayılı yaprağın 20'si denetime çevrilir, beşi eşiği yazılı olduğu halde gözlemi olmadığından elle ölçüm ister. - Yirmi denetim, on sekiz ihlalin 11'ini yakalıyor, yedisini kaçırıyor, 23 yanlış alarm üretiyor; biri denetimi yazılı olduğu halde gözlem alanına yansımadığı için kaçıyor. - Yanlış alarmın bedeli ölçülür: ikiden çok alarm üreten iki denetim kapatıldığında yakalanan ihlal 11'den 9'a iniyor. - Çevrilemeyenin yerine konan düzen kaçan altı ihlalin dördünü 8,5 pencere gecikme ve 100 kişi-saate yakalıyor; koşturulabilir denetimin bedeli bir satır kural ve 480 gözlem alanıdır. #### Sonraki Adım Ağaç kurulduğunda her yaprak kendi eşiğiyle tek başına denetleniyormuş gibi durur. Sonraki ders bu görüntüyü bozar: yapraklar birbirinden bağımsız değil. Bağlantı havuzunun doluluğunu düşüren karar yedeğe geçiş süresini uzatır, sınama kapsamasını yükselten karar toplu yükleme penceresini taşırır. Bu ilişki tahminle değil ölçüyle bulunur — bir gerilim matrisi kurulur, bir niteliği yükselten kararlar sırayla uygulanır, her uygulamadan sonra öteki niteliklerde ölçülen düşüş sayılır. Sonuçta kaç çiftin çeliştiği, en çok bastırılan niteliğin hangisi olduğu ve hiçbir kararın iyileştiremediği bir niteliğin bulunup bulunmadığı çıkar. ### Nitelikler Arası Gerilim Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/nitelikler-arasi-gerilim Bir niteliği yükselten kararın ötekilerde ölçülen düşüşü: on iki karardan gerilim matrisinin kurulması, çelişen çiftlerin ve en çok bastırılan niteliğin sayılması, hiçbir kararın iyileştirmediği niteliğin bulunması ve gerileme denetiminin bilinen ihlal kümesinde yakaladığı, kaçırdığı, boşa öttüğü durumların ölçülmesi. Önceki ders ağacı kurdu ve her yaprağı kendi eşiğine bağladı. O tabloda nitelikler birbirinden bağımsız durur: her yaprağın ayrı eşiği, ayrı gözlem alanı, ayrı denetimi vardır. Ama bir mimari karar tek bir yaprağa dokunmaz. Arama gecikmesini düşüren önbellek katmanı, aynı anda değişimde dokunulan dosya sayısını ve ortama özgü çağrı sayısını yükseltir. Yaprak başına denetim bunu göremez, çünkü her denetim kendi yaprağına bakar. Bir niteliğin diğerini bastırması yeni bir gözlem değil; erişilebilirlik ile tutarlılık arasındaki gerilim Sistem Tasarımına Giriş kursunda, temel nitelikler konusunda ölçüldü ve burada tekrarlanmaz. Buradaki soru daha genel: **bir karar listesi varken hangi nitelik çiftlerinin çeliştiği ve hangi niteliğin sistemli olarak bastırıldığı sayılabilir mi.** Kursun sorusu da sürer: bu gerilim koşturulabilir bir denetime çevrilebiliyor mu. #### Gerilim Matrisi Aşağıdaki blok, kurgusal bölgesel kütüphane ağının on dört ölçülen yaprağını, bir çeyrekte önerilen on iki kararı ve kararların bu yapraklara etkisini **modelliyor**. Kök niteliğin skoru, yapraklarının eşiğe göre payının ortalamasıdır; kararın etkisi, uygulanmadan önceki ve sonraki skor farkıdır. ```js // gerilim.mjs — nitelikleri ve kararlari modelleyip gerilim matrisini kurar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // KN6: kurgusal bolgesel kutuphane aginin on dort olculen yapragi ve baslangic degerleri. // [kod, kok nitelik, ad, birim, esik, yon, baslangic]. Model. const YAPRAK = [ ["P1", "basarim", "arama gecikmesi", "ms", 400, "kucuk", 310], ["P2", "basarim", "odunc islemi gecikmesi", "ms", 600, "kucuk", 420], ["P3", "basarim", "saatlik odunc islemi", "islem", 1200, "buyuk", 1500], ["E1", "erisilebilirlik", "aylik kesinti", "dk", 45, "kucuk", 22], ["E2", "erisilebilirlik", "yedege gecis", "sn", 60, "kucuk", 38], ["E3", "erisilebilirlik", "veri kaybi penceresi", "dk", 5, "kucuk", 2], ["G1", "guvenlik", "kimlik dogrulama kapsami", "%", 100, "buyuk", 96], ["G2", "guvenlik", "sir degeri tazeleme araligi", "gun", 90, "kucuk", 60], ["G3", "guvenlik", "denetim kaydi kapsami", "%", 90, "buyuk", 94], ["S1", "surdurulebilirlik", "degisimde dokunulan dosya", "dosya", 6, "kucuk", 4], ["S2", "surdurulebilirlik", "bagimlilik derinligi", "duzey", 5, "kucuk", 3], ["S3", "surdurulebilirlik", "sinama kapsamasi", "%", 70, "buyuk", 78], ["T1", "tasinabilirlik", "ortama ozgu cagri", "cagri", 12, "kucuk", 7], ["T2", "tasinabilirlik", "uc birim kurulumu", "dk", 45, "kucuk", 30], ]; // KN7: bir ceyrekte onerilen on iki mimari karar. Her karar, baslangic degerlerine gore // dokundugu yapraklarin yeni degerini verir; dokunmadigi yaprak degismez. Model. const KARAR = [ ["arama onbellegi", { P1: 180, S1: 5, S2: 4, T1: 9 }], ["es zamanli cogaltma", { E3: 0.5, E2: 30, P2: 560 }], ["her istekte kimlik dogrulama", { G1: 100, P1: 360, P2: 470 }], ["sir degerinin tazelenmesi", { G2: 30, S1: 5, T1: 10 }], ["denetim kaydinin yayilmasi", { G3: 99, P3: 1380, S1: 5 }], ["katman ayrimi", { S2: 2, S1: 3, P2: 450 }], ["sinama takimini genisletme", { S3: 88 }], ["subede yerel kuyruk", { E1: 12, T2: 40, S1: 5, S2: 4 }], ["otomatik yedege gecis", { E2: 20, E1: 18, S2: 4, G3: 90 }], ["istek basina hiz sinirlama", { E1: 16, P3: 1320, P1: 330 }], ["uyelik verisini ayirma", { G1: 99, S1: 6, P2: 500, T2: 38 }], ["toplu yuklemeyi geceye alma", { P1: 290, P3: 1560, E3: 3 }], ]; const KOK = [...new Set(YAPRAK.map((y) => y[1]))]; // Pay: kucuk yonlu yaprakta esik-deger, buyuk yonluda deger-esik; esige bolunerek // birimsizlestirilir. Kok niteligin skoru, yapraklarinin pay ortalamasidir. const pay = ([, , , , esik, yon], deger) => (yon === "kucuk" ? esik - deger : deger - esik) / esik; const skor = (deger) => Object.fromEntries(KOK.map((k) => { const y = YAPRAK.filter((n) => n[1] === k); return [k, y.reduce((s, n) => s + pay(n, deger[n[0]]), 0) / y.length]; })); const BASLANGIC = Object.fromEntries(YAPRAK.map((y) => [y[0], y[6]])); const temel = skor(BASLANGIC); const DUYARLIK = 0.005; // bu buyuklugun altindaki skor degisimi degisim sayilmaz const etki = KARAR.map(([ad, degisim]) => { const d = skor({ ...BASLANGIC, ...degisim }); const delta = Object.fromEntries(KOK.map((k) => [k, d[k] - temel[k]])); return { ad, degisim, delta }; }); mkdirSync("model", { recursive: true }); writeFileSync("model/model.mjs", `export const YAPRAK = ${JSON.stringify(YAPRAK)};\n` + `export const KARAR = ${JSON.stringify(KARAR)};\n` + `export const BASLANGIC = ${JSON.stringify(BASLANGIC)};\n`); const kisa = (k) => k.slice(0, 4); console.log(`${"karar".padEnd(30)}${"yukselen".padEnd(22)}dusen (olculen dusus)`); for (const e of etki) { const yuk = KOK.filter((k) => e.delta[k] > DUYARLIK); const dus = KOK.filter((k) => e.delta[k] < -DUYARLIK); console.log(`${e.ad.padEnd(30)}${(yuk.map(kisa).join(",") || "-").padEnd(22)}` + `${dus.map((k) => `${kisa(k)} ${(-e.delta[k] * 100).toFixed(1)}`).join(", ") || "-"}`); } // Gerilim matrisi: satir yukselen, sutun dusen nitelik; hucre o ikiliyi ureten karar sayisi. const matris = Object.fromEntries(KOK.map((a) => [a, Object.fromEntries(KOK.map((b) => [b, 0]))])); const dususToplam = Object.fromEntries(KOK.map((k) => [k, 0])); const yukselisSayisi = Object.fromEntries(KOK.map((k) => [k, 0])); for (const e of etki) { const yuk = KOK.filter((k) => e.delta[k] > DUYARLIK); const dus = KOK.filter((k) => e.delta[k] < -DUYARLIK); for (const a of yuk) { yukselisSayisi[a] += 1; for (const b of dus) matris[a][b] += 1; } for (const b of dus) dususToplam[b] += -e.delta[b]; } console.log(`\ngerilim matrisi (satir yukselir, sutun duser; hucre karar sayisi)`); console.log(`${"".padEnd(20)}${KOK.map((k) => kisa(k).padStart(7)).join("")}`); for (const a of KOK) console.log(`${a.padEnd(20)}${KOK.map((b) => (a === b ? "-" : String(matris[a][b])).padStart(7)).join("")}`); const cift = KOK.flatMap((a) => KOK.filter((b) => a !== b && matris[a][b] > 0).map((b) => [a, b])); const karsilikli = cift.filter(([a, b]) => matris[b][a] > 0).length / 2; console.log(`\ncelisen sirali cift ${cift.length}/${KOK.length * (KOK.length - 1)}, ` + `bunlarin ${karsilikli} tanesi karsilikli (iki yonde de bastirma var)`); const dusuren = (k) => etki.filter((e) => e.delta[k] < -DUYARLIK).length; const enCok = KOK.slice().sort((a, b) => dususToplam[b] - dususToplam[a])[0]; console.log(`en cok bastirilan nitelik: ${enCok}; ${dusuren(enCok)} kararda ` + `${KOK.filter((a) => matris[a][enCok] > 0).length} ayri nitelik ugruna dusuruluyor, ` + `toplam olculen dusus ${(dususToplam[enCok] * 100).toFixed(1)} pay puani`); for (const k of KOK) if (yukselisSayisi[k] === 0) console.log(`hicbir kararin iyilestirmedigi nitelik: ${k}; ${KARAR.length} kararin ` + `${dusuren(k)} tanesi dusuruyor, hicbiri yukseltmiyor`); ``` ``` karar yukselen dusen (olculen dusus) arama onbellegi basa surd 12.2, tasi 8.3 es zamanli cogaltma eris basa 7.8 her istekte kimlik dogrulama guve basa 6.9 sir degerinin tazelenmesi guve surd 5.6, tasi 12.5 denetim kaydinin yayilmasi guve basa 3.3, surd 5.6 katman ayrimi surd basa 1.7 sinama takimini genisletme surd - subede yerel kuyruk eris surd 12.2, tasi 11.1 otomatik yedege gecis eris guve 1.5, surd 6.7 istek basina hiz sinirlama eris basa 6.7 uyelik verisini ayirma guve basa 4.4, surd 11.1, tasi 8.9 toplu yuklemeyi geceye alma basa eris 6.7 gerilim matrisi (satir yukselir, sutun duser; hucre karar sayisi) basa eris guve surd tasi basarim - 1 0 1 1 erisilebilirlik 2 - 1 2 1 guvenlik 3 0 - 3 2 surdurulebilirlik 1 0 0 - 0 tasinabilirlik 0 0 0 0 - celisen sirali cift 11/20, bunlarin 2 tanesi karsilikli (iki yonde de bastirma var) en cok bastirilan nitelik: surdurulebilirlik; 6 kararda 3 ayri nitelik ugruna dusuruluyor, toplam olculen dusus 53.3 pay puani hicbir kararin iyilestirmedigi nitelik: tasinabilirlik; 12 kararin 4 tanesi dusuruyor, hicbiri yukseltmiyor ``` Yirmi sıralı nitelik çiftinin 11'inde çelişki ölçülüyor: bir niteliği yükselten en az bir karar ötekini düşürüyor. İkisi karşılıklı — başarım ile erişilebilirlik, başarım ile sürdürülebilirlik. Karşılıklı çift, hangi yönde ilerlenirse ilerlensin ötekinin düştüğü çifttir; kapatılamaz, yalnız düşüşün payı seçilebilir. En çok bastırılan nitelik sürdürülebilirlik: on iki kararın altısı onu düşürüyor, üç ayrı nitelik uğruna, toplam 53,3 pay puanı. Sürdürülebilirlik yapraklarının ikisi — değişimde dokunulan dosya ve bağımlılık derinliği — hemen her ekleme kararında artar. **Bir parça eklemek başarım ya da güvenlik için seçilir; bedelini her seferinde sürdürülebilirlik öder.** Matrisin son satırı sıfırlarla dolu. Hiçbir karar taşınabilirliği yükseltmiyor; dördü düşürüyor. Bu ölçü taşınabilirliğin önemsiz olduğunu göstermez — kimsenin onu hedefleyen bir karar önermediğini gösterir. Eşiği yazmak, o niteliği savunan bir kararın önerileceği anlamına gelmiyor; matris, listede olmayan kararı görünür kılan tek satırdır. Bir karar hiçbir niteliği düşürmüyor: sınama takımını genişletme. Ölçülen on dört yaprakta bu kararın bedelini taşıyan yaprak yok; ölçülmeyen bedel matriste sıfır görünür. **Matris, ölçülen yapraklar kadar dürüsttür.** #### Gerilemenin Denetimi Matris bir tablo doldurur, kendiliğinden bir şey engellemez. Sıradaki soru, gerilimin koşturulabilir bir denetime çevrilip çevrilemeyeceğidir: bir karar uygulandığında hiçbir kök niteliğin skoru belirli bir eşikten fazla düşmemeli. Aşağıdaki blok bu denetimi bilinen ihlal kümesine uyguluyor ve eşik seçiminin ne değiştirdiğini sayıyor. ```js // gerileme.mjs — gerilimi kosturulabilir bir gerileme denetimine cevirir ve bilinen ihlal // kumesinde yakalanan / kacan / yanlis alarm sayar import { YAPRAK, KARAR, BASLANGIC } from "./model/model.mjs"; // KN8: bilinen ihlal kumesi. On iki karar uygulandiktan sonra bes tanesi kayitlarda // "kabul edilemez gerileme" olarak isaretlenmis; kalan yedisinin dususu bilerek kabul // edilmis takastir. Bu isaret bir yargidir, olcumden cikmaz. Model. const IHLAL = ["arama onbellegi", "sir degerinin tazelenmesi", "subede yerel kuyruk", "uyelik verisini ayirma", "katman ayrimi"]; const KOK = [...new Set(YAPRAK.map((y) => y[1]))]; const TAVAN = { "%": 100 }; // yuzde tasiyan yaprak 100'u asamaz const pay = ([, , , , esik, yon], d) => (yon === "kucuk" ? esik - d : d - esik) / esik; const skor = (deger) => Object.fromEntries(KOK.map((k) => { const y = YAPRAK.filter((n) => n[1] === k); return [k, y.reduce((s, n) => s + pay(n, deger[n[0]]), 0) / y.length]; })); const temel = skor(BASLANGIC); const enBuyukDusus = ([, degisim]) => { const d = skor({ ...BASLANGIC, ...degisim }); return Math.max(0, ...KOK.map((k) => (temel[k] - d[k]) * 100)); }; // Denetim: bir karar uygulandiginda hicbir kok niteligin skoru esikten cok dusmemeli. // Esigin nereye konacagi olcumden cikmaz; asagidaki tarama secenekleri sayar. console.log(`${"esik (pay puani)".padEnd(18)}${"atesleme".padStart(9)}${"yakalanan".padStart(10)}` + `${"kacan".padStart(7)}${"yanlis alarm".padStart(14)}`); for (const esik of [2, 4, 6, 8, 10, 12]) { const oten = KARAR.filter((k) => enBuyukDusus(k) > esik).map(([ad]) => ad); const yak = oten.filter((ad) => IHLAL.includes(ad)); console.log(`${String(esik).padEnd(18)}${String(oten.length).padStart(9)}` + `${String(yak.length).padStart(10)}${String(IHLAL.length - yak.length).padStart(7)}` + `${String(oten.length - yak.length).padStart(14)}`); } const SECILEN = 6; const oten = KARAR.filter((k) => enBuyukDusus(k) > SECILEN).map(([ad]) => ad); console.log(`\nsecilen esik ${SECILEN} pay puani`); for (const ad of IHLAL.filter((a) => !oten.includes(a))) console.log(` kacan: ${ad} (en buyuk dusus ` + `${enBuyukDusus(KARAR.find(([k]) => k === ad)).toFixed(1)} pay puani, esigin altinda)`); for (const ad of oten.filter((a) => !IHLAL.includes(a))) console.log(` yanlis alarm: ${ad} (dususu kayitta kabul edilmis)`); // Birikimli etki: kararlar sirayla uygulanir, her etki o yapragin degerini kendi baslangicina // gore carpan olarak degistirir. Tekil denetim her karara ayri baktigi icin birikimi goremez. const son = { ...BASLANGIC }; for (const [, degisim] of KARAR) for (const [kod, yeni] of Object.entries(degisim)) { const y = YAPRAK.find((n) => n[0] === kod); son[kod] = Math.min(son[kod] * (yeni / BASLANGIC[kod]), TAVAN[y[3]] ?? Infinity); } const asan = YAPRAK.filter((y) => pay(y, son[y[0]]) < 0); const tekil = KARAR.flatMap(([ad, d]) => YAPRAK.filter((y) => y[0] in d && pay(y, d[y[0]]) < 0).map((y) => [ad, y[0]])); console.log(`\ntekil kararda esigi asan (karar, yaprak) ikilisi ${tekil.length} ` + `(${tekil.map(([a, k]) => `${a}/${k}`).join(", ")}); on iki karar birlikte uygulandiginda ` + `esigi asan yaprak ${asan.length}, ${[...new Set(asan.map((n) => n[1]))].length} nitelikte`); for (const y of asan) console.log(` ${y[0]} ${y[2].padEnd(26)} ${BASLANGIC[y[0]]} -> ${son[y[0]].toFixed(1)} ` + `${y[3]} (esik ${y[4]})`); // KN9: cevrilemeyen kisim. Denetim dususu olcer, kabul edilebilirligini olcemez; bu bir // yargidir. Yerine muafiyet kaydi konur ve denetim kayda bakar. const muafiyet = oten.filter((a) => !IHLAL.includes(a)); console.log(`\ncevrilemeyen: dususun kabul edilebilirligi (yargi). Yerine ${muafiyet.length} ` + `muafiyet kaydi konuyor; kayittan sonra yanlis alarm ${muafiyet.length} -> 0, ` + `yakalanan ${oten.length - muafiyet.length}, kacan ${IHLAL.length - (oten.length - muafiyet.length)}`); console.log(`denetim maliyeti: karar basina ${YAPRAK.length} yeniden olcum, ` + `${KARAR.length} kararda ${KARAR.length * YAPRAK.length} olcum; ` + `kosum ${KARAR.length * KOK.length + YAPRAK.length} karsilastirma; ` + `bakim ${muafiyet.length} muafiyet kaydi (her karar degistiginde gozden gecirilir)`); ``` ``` esik (pay puani) atesleme yakalanan kacan yanlis alarm 2 10 4 1 6 4 10 4 1 6 6 9 4 1 5 8 4 4 1 0 10 4 4 1 0 12 3 3 2 0 secilen esik 6 pay puani kacan: katman ayrimi (en buyuk dusus 1.7 pay puani, esigin altinda) yanlis alarm: es zamanli cogaltma (dususu kayitta kabul edilmis) yanlis alarm: her istekte kimlik dogrulama (dususu kayitta kabul edilmis) yanlis alarm: otomatik yedege gecis (dususu kayitta kabul edilmis) yanlis alarm: istek basina hiz sinirlama (dususu kayitta kabul edilmis) yanlis alarm: toplu yuklemeyi geceye alma (dususu kayitta kabul edilmis) tekil kararda esigi asan (karar, yaprak) ikilisi 1 (uyelik verisini ayirma/G1); on iki karar birlikte uygulandiginda esigi asan yaprak 4, 3 nitelikte P2 odunc islemi gecikmesi 420 -> 799.3 ms (esik 600) S1 degisimde dokunulan dosya 4 -> 11.0 dosya (esik 6) T1 ortama ozgu cagri 7 -> 12.9 cagri (esik 12) T2 uc birim kurulumu 30 -> 50.7 dk (esik 45) cevrilemeyen: dususun kabul edilebilirligi (yargi). Yerine 5 muafiyet kaydi konuyor; kayittan sonra yanlis alarm 5 -> 0, yakalanan 4, kacan 1 denetim maliyeti: karar basina 14 yeniden olcum, 12 kararda 168 olcum; kosum 74 karsilastirma; bakim 5 muafiyet kaydi (her karar degistiginde gozden gecirilir) ``` Eşik taraması tek bir eşiğin işi bitirmediğini gösteriyor. Sekiz pay puanında denetim beş bilinen ihlalin dördünü yakalıyor ve hiç boşa ötmüyor; altıya indirilince yakalama artmıyor, yanlış alarm beşe çıkıyor. İkiye kadar gevşetilse bile beşinci ihlal kaçıyor. Nedeni duyarlılık değil: o kararın en büyük düşüşü 1,7 pay puanı ve kabul edilemez sayılmasının nedeni düşüşün büyüklüğü değil düştüğü yer — yoğun saatteki ödünç işlemi. Denetim skor ortalamasına bakıyor, ortalamanın altındaki dağılıma bakmıyor. **Kaçan ihlal denetimin duyarlılığının altında değil, baktığı büyüklüğün dışındadır.** Altı puanlık eşikteki beş yanlış alarmın beşi de bilerek kabul edilmiş takas. Bu, çevrilemeyen kısmı adıyla ortaya koyar: denetim düşüşün **büyüklüğünü** ölçebiliyor, **kabul edilebilirliğini** ölçemiyor, çünkü bu bir yargıdır. Yerine muafiyet kaydı konuyor — kabul edilen her düşüş için hangi niteliğin uğruna kabul edildiği yazılıyor ve denetim kayda bakıyor. Beş kayıttan sonra yanlış alarm sıfıra iniyor. Bedeli belli: beş kayıt karar her değiştiğinde gözden geçirilmek zorunda, kayıt eskirse denetim susar ve susması artık doğru değildir. Son ölçüm denetimin yapısal körlüğünü gösteriyor. Tekil karar denetimi on iki kararda yalnız bir (karar, yaprak) ikilisinde eşik aşımı görüyor; kararlar birlikte uygulandığında dört yaprak eşiği aşıyor, üç ayrı nitelikte. Dahası tekil denetimin gördüğü tek aşım birikimde kapanıyor — sonraki bir karar o yaprağı eşiğin üstüne geri taşıyor. **Tekil karar denetimi ile birikimli denetim aynı küme üzerinde birbirinin tersini buluyor**; biri seçilirse öteki tamamen kaçar. Maliyet iki kalemdir: her karardan sonra on dört yaprağın yeniden ölçülmesi (168 ölçüm) ve beş muafiyet kaydının bakımı; koşum 74 karşılaştırma, ölçümün yanında yok sayılır. #### Özet - Gerilim matrisi, bir niteliği yükselten kararın ötekilerde ölçülen düşüşünü sayar; yirmi sıralı çiftin 11'i çelişiyor, ikisi karşılıklı. - En çok bastırılan nitelik sürdürülebilirlik: altı kararda, üç ayrı nitelik uğruna, toplam 53,3 pay puanı; hiçbir karar onu hedeflemediği halde bedelini her eklemede o ödüyor. - Hiçbir karar taşınabilirliği yükseltmiyor, dördü düşürüyor; eşiği yazılı bir nitelik, onu savunan karar önerilmediği sürece yalnız düşer. - Eşik taraması hiçbir eşikte beş ihlali birden yakalamıyor: sekiz puanda 4/1/0, altı puanda 4/1/5 (yakalanan / kaçan / yanlış alarm); kaçan, denetimin baktığı büyüklüğün dışındadır. - Denetim düşüşü ölçer, kabul edilebilirliğini ölçemez; yerine beş muafiyet kaydı konuyor ve yanlış alarm sıfıra iniyor — tekil denetim bir aşım görürken birikimli denetim dört başka aşım buluyor. #### Sonraki Adım Matriste güvenlik dört kararla yükseldi, karşılığında başarımı ve sürdürülebilirliği üçer kararda bastırdı. Ama bu hesapta güvenlik tek bir skordu: üç yaprağın payının ortalaması. Sonraki ders o skoru açar, çünkü güvenlik kararının bedeli tek bir sayıya sığmıyor. Sistem, veriyi bir yerden başkasına geçiren sınırlardan oluşur; kaç sınır olduğu, hangi verinin hangi sınırı geçtiği ve her sınırda kaç denetim durduğu sayılabilir. Sayıldığında iki şey çıkar: hiçbir denetimden geçmeyen geçişler ve bir sınır kaldırıldığında açılan yeni yollar. ### Güvenlik Mimarisi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/guvenlik-mimarisi Güven sınırlarının grafik olarak sayılması: kaç sınır olduğu, hangi verinin hangi sınırı geçtiği, sınır başına denetim ve denetimsiz geçiş, bir sınırın kaldırılmasının açtığı yol sayısı ve kuralın bilinen güvenlik olaylarında yakaladığı, kaçırdığı, boşa öttüğü durumlar. Önceki derste güvenlik tek bir skordu — üç yaprağın eşiğe göre payının ortalaması — ve yükseldiğinde neyin değiştiğini söylemiyordu. Güvenlik kararı bir sayıya değil bir yere konur: verinin bir bölgeden ötekine geçtiği noktaya. Kimlik doğrulama ve yetkilendirmenin nasıl gerçekleştirildiği Kimlik Doğrulama ve Yetkilendirme kursunda, gizli değer yönetimi Sunucu Güvenliği ve Üretime Alma kursunda ölçüldü; burada tekrarlanmaz. Buradaki soru mimari düzeydedir: kaç güven sınırı var, hangi veri hangi sınırı geçiyor, her sınırda kaç denetim duruyor, hangi geçişler hiçbir denetimden geçmiyor. Kursun sorusu da sürer — bu grafik koşturulabilir bir kurala çevrilebiliyor mu. #### Güven Sınırı Grafiği Aşağıdaki blok, kurgusal bölgesel kütüphane ağının güven bölgelerini, sınırları, sınırların taşıdığı denetimleri, veri türlerinin gerektirdiği denetimleri ve bir çeyrekte gözlenen geçişleri **modelliyor**. Denetimsiz geçiş, gerekli denetimlerden en az biri geçtiği sınırda bulunmayan geçiştir. ```js // sinir.mjs — guven sinirlari grafigini modeller ve sinir basina denetimi sayar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // KN10: kurgusal bolgesel kutuphane aginin yedi guven bolgesi ve aralarindaki sekiz sinir. // Her sinir, o gecerken uygulanan denetimleri tasir. Model. const SINIR = [ ["S1", "uye cihazi", "merkez servis", ["kimlik", "sifreleme"]], ["S2", "sube uc birim", "sube agi", ["kimlik"]], ["S3", "sube agi", "merkez servis", ["sifreleme", "kayit"]], ["S4", "merkez servis", "veri katmani", ["yetki", "sifreleme"]], ["S5", "merkez servis", "belediye kimlik", ["kimlik", "sifreleme", "kayit"]], ["S6", "merkez servis", "dis katalog", ["sifreleme"]], ["S7", "sube agi", "veri katmani", []], ["S8", "uye cihazi", "dis katalog", []], ]; // KN11: yedi veri turu ve her turun bir siniri gecerken gerektirdigi denetimler. Katalog // kaydi acik veridir, denetim gerektirmez. Model. const GEREKLI = { "uye kimligi": ["kimlik", "sifreleme"], "odunc gecmisi": ["kimlik", "yetki", "maskeleme"], "katalog kaydi": [], "ucret kaydi": ["kimlik", "yetki", "kayit"], "personel yetkisi": ["kimlik", "yetki", "kayit"], "denetim kaydi": ["yetki", "kayit"], "sir degeri": ["sifreleme", "kayit"], }; // KN12: bir ceyrekte gozlenen on sekiz veri gecisi [veri, kaynak bolge, hedef bolge]. Model. const AKIS = [ ["uye kimligi", "uye cihazi", "merkez servis"], ["uye kimligi", "merkez servis", "belediye kimlik"], ["uye kimligi", "sube uc birim", "sube agi"], ["odunc gecmisi", "veri katmani", "merkez servis"], ["odunc gecmisi", "merkez servis", "uye cihazi"], ["odunc gecmisi", "veri katmani", "sube agi"], ["odunc gecmisi", "sube agi", "sube uc birim"], ["katalog kaydi", "dis katalog", "merkez servis"], ["katalog kaydi", "dis katalog", "uye cihazi"], ["katalog kaydi", "merkez servis", "veri katmani"], ["katalog kaydi", "sube agi", "merkez servis"], ["ucret kaydi", "merkez servis", "veri katmani"], ["ucret kaydi", "sube uc birim", "sube agi"], ["personel yetkisi", "belediye kimlik", "merkez servis"], ["personel yetkisi", "merkez servis", "sube agi"], ["denetim kaydi", "merkez servis", "veri katmani"], ["sir degeri", "merkez servis", "dis katalog"], ["sir degeri", "merkez servis", "veri katmani"], ]; const BOLGE = [...new Set(SINIR.flatMap(([, a, b]) => [a, b]))]; const sinirBul = (a, b) => SINIR.find(([, x, y]) => (x === a && y === b) || (x === b && y === a)); const eksik = (veri, s) => GEREKLI[veri].filter((d) => !s[3].includes(d)); mkdirSync("graf", { recursive: true }); writeFileSync("graf/graf.mjs", `export const SINIR = ${JSON.stringify(SINIR)};\n` + `export const GEREKLI = ${JSON.stringify(GEREKLI)};\n` + `export const AKIS = ${JSON.stringify(AKIS)};\n`); console.log(`${BOLGE.length} guven bolgesi, ${SINIR.length} sinir, ${AKIS.length} veri gecisi, ` + `${Object.keys(GEREKLI).length} veri turu`); console.log(`\n${"sinir".padEnd(6)}${"bolge cifti".padEnd(34)}${"denetim".padStart(8)}` + `${"gecis".padStart(7)}${"eksigi olan gecis".padStart(19)}`); for (const s of SINIR) { const gecis = AKIS.filter(([, a, b]) => sinirBul(a, b) === s); console.log(`${s[0].padEnd(6)}${`${s[1]} - ${s[2]}`.padEnd(34)}${String(s[3].length).padStart(8)}` + `${String(gecis.length).padStart(7)}` + `${String(gecis.filter(([v]) => eksik(v, s).length > 0).length).padStart(19)}`); } const kusurlu = AKIS.map((a) => [a, sinirBul(a[1], a[2])]) .map(([a, s]) => [a, s, eksik(a[0], s)]).filter(([, , e]) => e.length > 0); console.log(`\ndenetimsiz gecis: ${kusurlu.length}/${AKIS.length} gecis en az bir gerekli denetimden gecmiyor`); console.log(`${"sinir".padEnd(6)}${"veri".padEnd(18)}${"yon".padEnd(34)}eksik denetim`); for (const [a, s, e] of kusurlu) console.log(`${s[0].padEnd(6)}${a[0].padEnd(18)}${`${a[1]} -> ${a[2]}`.padEnd(34)}${e.join(", ")}`); const hicbiri = kusurlu.filter(([, s]) => s[3].length === 0); console.log(`\nhicbir denetimi olmayan sinir: ${SINIR.filter((s) => s[3].length === 0).map((s) => s[0]).join(", ")}; ` + `bu sinirlardan gecip denetim gerektiren veri sayisi ${hicbiri.length}`); const turBasina = Object.keys(GEREKLI).map((v) => [v, kusurlu.filter(([a]) => a[0] === v).length]).filter(([, n]) => n > 0); console.log(`veri turu basina eksigi olan gecis: ` + turBasina.map(([v, n]) => `${v} ${n}`).join(", ")); ``` ``` 7 guven bolgesi, 8 sinir, 18 veri gecisi, 7 veri turu sinir bolge cifti denetim gecis eksigi olan gecis S1 uye cihazi - merkez servis 2 2 1 S2 sube uc birim - sube agi 1 3 3 S3 sube agi - merkez servis 2 2 1 S4 merkez servis - veri katmani 2 5 4 S5 merkez servis - belediye kimlik 3 2 1 S6 merkez servis - dis katalog 1 2 1 S7 sube agi - veri katmani 0 1 1 S8 uye cihazi - dis katalog 0 1 0 denetimsiz gecis: 12/18 gecis en az bir gerekli denetimden gecmiyor sinir veri yon eksik denetim S2 uye kimligi sube uc birim -> sube agi sifreleme S4 odunc gecmisi veri katmani -> merkez servis kimlik, maskeleme S1 odunc gecmisi merkez servis -> uye cihazi yetki, maskeleme S7 odunc gecmisi veri katmani -> sube agi kimlik, yetki, maskeleme S2 odunc gecmisi sube agi -> sube uc birim yetki, maskeleme S4 ucret kaydi merkez servis -> veri katmani kimlik, kayit S2 ucret kaydi sube uc birim -> sube agi yetki, kayit S5 personel yetkisi belediye kimlik -> merkez servis yetki S3 personel yetkisi merkez servis -> sube agi kimlik, yetki S4 denetim kaydi merkez servis -> veri katmani kayit S6 sir degeri merkez servis -> dis katalog kayit S4 sir degeri merkez servis -> veri katmani kayit hicbir denetimi olmayan sinir: S7, S8; bu sinirlardan gecip denetim gerektiren veri sayisi 1 veri turu basina eksigi olan gecis: uye kimligi 1, odunc gecmisi 4, ucret kaydi 2, personel yetkisi 2, denetim kaydi 1, sir degeri 2 ``` On sekiz geçişin on ikisi en az bir gerekli denetimden geçmiyor. Sınır başına dağılım eşit değil: belediye kimlik servisine bakan sınırda üç denetim var, şube ağı ile veri katmanı arasındakinde hiç yok. Ama denetimsiz iki sınır aynı şey değil: üye cihazı ile dış katalog arasında da denetim yok, oradan yalnız açık veri olan katalog kaydı geçiyor. **Denetimsiz sınır tek başına kusur değildir; kusur, denetimsiz sınırdan denetim gerektiren verinin geçmesidir.** En yüklü sınır, en çok eksiği olan sınır: merkez servis ile veri katmanı arasından beş geçiş var, dördünde eksik denetim. Rastlantı değil — bir sınırdan geçen veri türü arttıkça gereken denetim kümesi genişler, ama sınırdaki denetim kümesi tektir. Veri türü başına ödünç geçmişi dört eksik geçişle başta: dört ayrı sınırdan geçiyor ve gerektirdiği üç denetimden biri, maskeleme, sekiz sınırın hiçbirinde tanımlı değil. **Gerekli denetimlerden biri sistemde hiç yok** ve bu, ancak gerekli küme ile var olan küme yan yana konduğunda görünüyor. #### Sınır Kaldırmak ve Kuralın Sınırı Grafiğin ikinci sorusu: bir sınır kaldırılırsa ne olur. Kaldırmak, iki bölgenin tek güven bölgesi olması, birindeki verinin koşulsuz ötekine geçmesi demektir. Aşağıdaki blok bunu her sınır için hesaplıyor, sonra kuralı bilinen olaylarda koşturuyor. ```js // kaldirma.mjs — sinir kaldirmanin actigi yolu sayar ve kurali bilinen ihlal kumesinde kosar import { SINIR, GEREKLI, AKIS } from "./graf/graf.mjs"; // KN13: her veri turunun dogdugu bolge; yayilim, kaynaktan baslayip akis oklarini izleyen // gecisli kapanistir. Model. const KAYNAK = { "uye kimligi": "uye cihazi", "odunc gecmisi": "veri katmani", "katalog kaydi": "dis katalog", "ucret kaydi": "sube uc birim", "personel yetkisi": "belediye kimlik", "denetim kaydi": "merkez servis", "sir degeri": "merkez servis", }; const VERI = Object.keys(GEREKLI); // Bir sinir kaldirildiginda iki bolge tek guven bolgesi olur: iki uc arasinda her veri turu // icin kosulsuz gecis dogar. const yayilim = (veri, kaldirilan) => { const ulasilan = new Set([KAYNAK[veri]]); const es = kaldirilan ? [kaldirilan[1], kaldirilan[2]] : []; for (let n = 0; n < SINIR.length + 1; n += 1) for (const [v, a, b] of AKIS) { if (v === veri && ulasilan.has(a)) ulasilan.add(b); if (es.length && ulasilan.has(es[0])) ulasilan.add(es[1]); if (es.length && ulasilan.has(es[1])) ulasilan.add(es[0]); } return ulasilan; }; const temel = Object.fromEntries(VERI.map((v) => [v, yayilim(v, null)])); const temelToplam = VERI.reduce((s, v) => s + temel[v].size, 0); console.log(`temel yayilim: ${temelToplam} (veri turu, bolge) cifti, ` + `${VERI.length} veri turu x ${new Set(SINIR.flatMap((s) => [s[1], s[2]])).size} bolge icinde`); console.log(`\n${"sinir".padEnd(6)}${"kaldirilirsa birlesen bolgeler".padEnd(34)}` + `${"acilan yol".padStart(11)} en cok acilan veri`); const acilan = SINIR.map((s) => { const yeni = VERI.map((v) => [v, yayilim(v, s).size - temel[v].size]); return [s, yeni.reduce((t, [, n]) => t + n, 0), yeni.sort((a, b) => b[1] - a[1])[0]]; }).sort((a, b) => b[1] - a[1]); for (const [s, toplam, [v, n]] of acilan) console.log(`${s[0].padEnd(6)}${`${s[1]} + ${s[2]}`.padEnd(34)}${String(toplam).padStart(11)}` + ` ${n > 0 ? `${v} (${n})` : "-"}`); // Kural: her gecis, gectigi sinirda veri turunun gerektirdigi denetimlerden gecmeli. const sinirBul = (a, b) => SINIR.find(([, x, y]) => (x === a && y === b) || (x === b && y === a)); const eksik = (veri, s) => (s ? GEREKLI[veri].filter((d) => !s[3].includes(d)) : null); const uyari = AKIS.map((a) => [a, sinirBul(a[1], a[2])]) .filter(([a, s]) => eksik(a[0], s).length > 0); // KN14: bilinen ihlal kumesi — gecen iki ceyrekte kayda gecmis on guvenlik olayi // [veri, kaynak, hedef, not]. Model. const IHLAL = [ ["odunc gecmisi", "veri katmani", "sube agi", ""], ["ucret kaydi", "sube uc birim", "sube agi", ""], ["sir degeri", "merkez servis", "dis katalog", ""], ["odunc gecmisi", "sube agi", "sube uc birim", ""], ["personel yetkisi", "merkez servis", "sube agi", ""], ["ucret kaydi", "merkez servis", "veri katmani", ""], ["odunc gecmisi", "veri katmani", "veri katmani", "bolge ici yedek kopyasi"], ["sir degeri", "merkez servis", "merkez servis", "kayit dosyasina dusen sir"], ["uye kimligi", "veri katmani", "dis katalog", "grafikte tanimsiz yol"], ["uye kimligi", "uye cihazi", "merkez servis", "denetimleri tam olan sinir"], ]; // KN15: uyarilan gecislerden ucunde eksik denetim sinirda degil baska yerde karsilaniyor. const KARSILANAN = [["denetim kaydi", "merkez servis", "veri katmani", "veri katmani islem gunlugu"], ["sir degeri", "merkez servis", "veri katmani", "veri katmani islem gunlugu"], ["personel yetkisi", "belediye kimlik", "merkez servis", "yetki kaynakta imzalaniyor"]]; const es = (a, b) => a[0] === b[0] && a[1] === b[1] && a[2] === b[2]; const yakalanan = IHLAL.filter((i) => uyari.some(([a]) => es(a, i))); const kacan = IHLAL.filter((i) => !yakalanan.includes(i)); const yanlis = uyari.filter(([a]) => KARSILANAN.some((k) => es(a, k))); const acikBosluk = uyari.length - yakalanan.length - yanlis.length; console.log(`\n${uyari.length} uyari, ${IHLAL.length} bilinen olay: yakalanan ${yakalanan.length}, ` + `kacan ${kacan.length}, yanlis alarm ${yanlis.length}, ` + `henuz olay uretmemis acik bosluk ${acikBosluk}`); for (const i of kacan) { const s = sinirBul(i[1], i[2]); console.log(` kacan: ${i[0].padEnd(16)} ${`${i[1]} -> ${i[2]}`.padEnd(32)} ` + `${i[3] || (s ? "sinirda eksik denetim yok" : "sinir yok")}`); } for (const [a] of yanlis) { const k = KARSILANAN.find((n) => es(a, n)); console.log(` yanlis alarm: ${a[0].padEnd(16)} eksik denetim baska yerde: ${k[3]}`); } // KN16: cevrilemeyen kisim. Grafik bildirilen sinirlardaki gecisi denetler; sinirin yerini ve // bildirilmemis yolu denetleyemez. Yerine ceyrekte bir, sinir basina 3 kisi-saatlik gozden // gecirme konur. const SAAT = 3; const grafDisi = kacan.filter((i) => !sinirBul(i[1], i[2])).length; console.log(`\ncevrilemeyen: sinirin dogru yerde olmasi ve bildirilmemis yol; kacan ` + `${kacan.length} olayin ${grafDisi} tanesi grafikte yolu olmayan gecis`); console.log(`yerine konan: ${SINIR.length} sinir icin gozden gecirme, ` + `${SINIR.length * SAAT} kisi-saat/ceyrek; siralamayi kaldirma analizi veriyor ` + `(en ustteki ${acilan[0][0][0]}, ${acilan[0][1]} yol)`); const kayit = SINIR.length + AKIS.length + VERI.length; console.log(`denetim maliyeti: elle tutulan ${kayit} grafik kaydi (sinir, akis, veri turu); ` + `kosum ${AKIS.reduce((s, a) => s + GEREKLI[a[0]].length, 0)} denetim karsilastirmasi + ` + `${SINIR.length} kaldirma hesabi; grafik guncellenmezse kacan artar`); ``` ``` temel yayilim: 22 (veri turu, bolge) cifti, 7 veri turu x 7 bolge icinde sinir kaldirilirsa birlesen bolgeler acilan yol en cok acilan veri S3 sube agi + merkez servis 6 ucret kaydi (2) S7 sube agi + veri katmani 5 katalog kaydi (1) S5 merkez servis + belediye kimlik 4 odunc gecmisi (1) S6 merkez servis + dis katalog 4 uye kimligi (1) S1 uye cihazi + merkez servis 3 personel yetkisi (1) S8 uye cihazi + dis katalog 3 uye kimligi (1) S4 merkez servis + veri katmani 2 uye kimligi (1) S2 sube uc birim + sube agi 1 personel yetkisi (1) 12 uyari, 10 bilinen olay: yakalanan 6, kacan 4, yanlis alarm 3, henuz olay uretmemis acik bosluk 3 kacan: odunc gecmisi veri katmani -> veri katmani bolge ici yedek kopyasi kacan: sir degeri merkez servis -> merkez servis kayit dosyasina dusen sir kacan: uye kimligi veri katmani -> dis katalog grafikte tanimsiz yol kacan: uye kimligi uye cihazi -> merkez servis denetimleri tam olan sinir yanlis alarm: personel yetkisi eksik denetim baska yerde: yetki kaynakta imzalaniyor yanlis alarm: denetim kaydi eksik denetim baska yerde: veri katmani islem gunlugu yanlis alarm: sir degeri eksik denetim baska yerde: veri katmani islem gunlugu cevrilemeyen: sinirin dogru yerde olmasi ve bildirilmemis yol; kacan 4 olayin 3 tanesi grafikte yolu olmayan gecis yerine konan: 8 sinir icin gozden gecirme, 24 kisi-saat/ceyrek; siralamayi kaldirma analizi veriyor (en ustteki S3, 6 yol) denetim maliyeti: elle tutulan 33 grafik kaydi (sinir, akis, veri turu); kosum 36 denetim karsilastirmasi + 8 kaldirma hesabi; grafik guncellenmezse kacan artar ``` Sınırlar eşit değerde değil. Şube ağı ile merkez servis arasındaki sınır kaldırılırsa altı yeni yol açılıyor, şube uç birimi ile şube ağı arasındaki kaldırılırsa bir. Sıralama sınırdaki denetim sayısıyla örtüşmüyor: iki denetim taşıyan sınır, hiç denetim taşımayandan daha çok yol açıyor. **Bir sınırın değeri taşıdığı denetimle değil, ayırdığı bölgelerin grafiğe bağlanma biçimiyle ölçülüyor.** Kural on iki uyarı üretiyor, kayıtta on olay var: altısı yakalanıyor, dördü kaçıyor, üçü yanlış alarm. Kalan üç uyarı ikisinden de değil — eksik denetim gerçekten eksik, henüz olay üretmemiş. **Olay üretmemiş uyarı yanlış alarm değildir**; yanlış alarm, denetimin gerçekte karşılandığı halde eksik göründüğü uyarıdır. Ayrım yapılmazsa uyarıların yarısı boşa sayılır ve kural gevşetilir. Kaçan dört olayın nedenleri ayrı okunmalı. İkisi bölge içinde kaldı — yedek kopyası ve kayıt dosyası hiçbir sınırı geçmedi. Biri grafikte tanımsız bir yoldan geçti. Dördüncüsü en öğreticisi: denetimleri tam olan bir sınırda gerçekleşti. **Grafik denetimin var olup olmadığını görür, doğru işleyip işlemediğini görmez.** Çevrilemeyen kısım buradan çıkıyor: sınırın doğru yerde olması ve bildirilmemiş yolun bulunmaması denetlenemiyor, kaçanların üçü bu kapsamda. Yerine sekiz sınır için çeyrekte bir gözden geçirme konuyor, 24 kişi-saat; sırasını kaldırma analizi veriyor. Maliyetin ağırlığı koşumda değil: kural otuz altı karşılaştırma ile sekiz kaldırma hesabı, elle tutulan otuz üç grafik kaydı her mimari değişiklikte güncellenmek zorunda. Grafik güncellenmezse kural sessizce yanlışlanır: grafikte olmayan bir akıştaki her olay kaçan olur. #### Özet - Güven sınırı grafiği yedi bölge, sekiz sınır, on sekiz geçiş; on ikisi en az bir gerekli denetimden geçmiyor. - Denetimsiz sınır tek başına kusur değildir: iki denetimsiz sınırdan yalnız birinden denetim gerektiren veri geçiyor; en yüklü sınır en çok eksiği olan sınır. - Gerekli denetimlerden biri (maskeleme) sekiz sınırın hiçbirinde tanımlı değil; ancak gerekli küme ile var olan küme yan yana konduğunda görünüyor. - Bir sınırın kaldırılması 1 ile 6 arasında yeni yol açıyor; sıralamayı denetim sayısı değil, bölgelerin grafiğe bağlanma biçimi belirliyor. - On iki uyarı, on olay: 6 yakalanan, 4 kaçan, 3 yanlış alarm, 3 açık boşluk; kaçanların üçü grafikte yolu olmayan geçiş, biri denetimi tam sınırda. #### Sonraki Adım Sınır grafiği hangi bölgenin hangisinden ayrıldığını söyledi, kaç kopyası olduğunu söylemedi. Sistem büyüdüğünde asıl soru şudur: **neyin kopyalanacağı**. Sonraki ders üç ölçek birimi adayını yan yana koyar — tüm sistemin kopyalanması, tek tek servislerin kopyalanması, kiracı başına kopyalama — ve her aday için kopyalanan bileşeni, paylaşılan kalan kaynağı ve hiçbir biçimde kopyalanamayan tekil noktayı sayar. ### Ölçeklenebilirlik Kararları Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/olceklenebilirlik-kararlari Ölçek biriminin sınırının nereye çizileceği: tüm sistem, servis ve kiracı adayları için kopyalanan bileşenin, paylaşılan kalan kaynağın ve kopyalanamayan tekil noktanın sayılması ve kopyalama kuralının geçmiş ölçekleme denemelerinde yakaladığı, kaçırdığı, boşa öttüğü durumlar. Güven sınırı grafiği bölgeleri birbirinden ayırdı, ama her bölgenin kaç kopyasının koştuğunu söylemedi. Sistem büyüdüğünde bu soru öne çıkar ve genellikle yanlış biçimde sorulur. Kaç kopya gerektiği ve kapasitenin nasıl hesaplanacağı Başarım Karşıt Kalıpları ve İzleme kursunun Kapasite Planlama dersinde ölçüldü — düğüm sayısı, yük kısıtı ile arıza kısıtının büyüğüdür; burada tekrarlanmaz. Buradaki soru aritmetiğin öncesindedir ve tek cümledir: **neyin kopyalanacağı.** Kopyalanan bütüne ölçek birimi denir. Terim, dağıtım damgası dersindeki terimin aynısıdır; oradaki soru birimin kaç kopyasının gerektiğiydi, buradaki soru birimin sınırının nereye çizileceği. Sınır farklı yerlere çizilebilir ve her çizim başka bir şeyi kopyalar, başka bir şeyi paylaşımda bırakır. Bu ders üç adayı yan yana koyup üç sayıyı çıkarır: kopyalanan bileşen, paylaşılan kalan kaynak, kopyalanamayan tekil nokta. #### Üç Ölçek Birimi Adayı Aşağıdaki blok, kurgusal bölgesel kütüphane ağının bileşenlerini, aralarındaki bağımlılıkları ve üç ölçek birimi adayını **modelliyor**. Ağ birden çok belediyeye hizmet veriyor; kiracı, bir belediyenin bütün şubeleri demek. Her aday, hangi bileşenin kopyalanacağını seçen bir kuraldır. ```js // birim.mjs — uc olcek birimi adayini modeller ve kopyalanani, paylasilani, tekili sayar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // KN17: kurgusal bolgesel kutuphane aginin on dort bileseni. Ag birden cok belediyeye hizmet // veriyor; kiraci, bir belediyenin butun subeleri demek. Alanlar: [kod, ad, durum, // kiraciya bolunur mu, kopyalanamama nedeni]. Model. const BILESEN = [ ["C1", "odunc servisi", "durumsuz", true, ""], ["C2", "ucretlendirme servisi", "durumsuz", true, ""], ["C3", "uyelik servisi", "durumsuz", true, ""], ["C4", "bildirim gonderici", "durumsuz", true, ""], ["C5", "yonetim konsolu", "durumsuz", false, ""], ["C6", "arama dizini", "durumlu", true, ""], ["C7", "katalog onbellegi", "durumlu", false, ""], ["C8", "odunc veritabani", "durumlu", true, ""], ["C9", "uyelik veritabani", "durumlu", true, ""], ["C10", "ucret defteri", "durumlu", true, ""], ["C11", "dis katalog baglayicisi", "durumsuz", false, "tek dis sozlesme"], ["C12", "kimlik baglayicisi", "durumsuz", false, "tek dis sozlesme"], ["C13", "numara ureteci", "durumlu", false, "kuresel sira"], ["C14", "denetim kaydi deposu", "durumlu", false, "tek yazici yukumlulugu"], ]; // KN18: bilesenler arasindaki on sekiz bagimlilik [kaynak, hedef, tur]. Model. const BAGIMLILIK = [ ["C1", "C8", "yazar"], ["C1", "C9", "okur"], ["C1", "C13", "yazar"], ["C1", "C14", "yazar"], ["C1", "C7", "okur"], ["C2", "C10", "yazar"], ["C2", "C8", "okur"], ["C2", "C14", "yazar"], ["C3", "C9", "yazar"], ["C3", "C12", "okur"], ["C3", "C14", "yazar"], ["C4", "C8", "okur"], ["C4", "C9", "okur"], ["C5", "C14", "okur"], ["C5", "C10", "okur"], ["C6", "C7", "okur"], ["C11", "C7", "yazar"], ["C11", "C6", "yazar"], ]; // Olcek birimi, es zamanli olarak birden cok kopyasi kosturulan butundur. Terim, dagitim // damgasi dersindekiyle aynidir; orada birimin kac kopyasinin gerektigi hesaplaniyordu, // burada birimin sinirinin nereye cizilecegi sorusu var. const ADAY = { "tum sistem": (b) => b[4] === "", servis: (b) => b[4] === "" && b[2] === "durumsuz", kiraci: (b) => b[4] === "" && b[3], }; const tekil = BILESEN.filter((b) => b[4] !== ""); const bul = (k) => BILESEN.find((b) => b[0] === k); mkdirSync("model", { recursive: true }); writeFileSync("model/model.mjs", `export const BILESEN = ${JSON.stringify(BILESEN)};\n` + `export const BAGIMLILIK = ${JSON.stringify(BAGIMLILIK)};\n` + `export const ADAY = ${JSON.stringify(Object.keys(ADAY))};\n`); console.log(`${BILESEN.length} bilesen, ${BAGIMLILIK.length} bagimlilik, ` + `${BAGIMLILIK.filter((e) => e[2] === "yazar").length} tanesi yazma`); console.log(`\n${"olcek birimi adayi".padEnd(20)}${"kopyalanan".padStart(11)}` + `${"paylasilan".padStart(11)}${"tekil".padStart(7)}${"paylasilana giren bagimlilik".padStart(29)}`); for (const [ad, secim] of Object.entries(ADAY)) { const kopya = BILESEN.filter(secim); const paylasilan = BILESEN.filter((b) => b[4] === "" && !secim(b)); const giren = BAGIMLILIK.filter(([, h]) => paylasilan.some((p) => p[0] === h)).length; console.log(`${ad.padEnd(20)}${String(kopya.length).padStart(11)}` + `${String(paylasilan.length).padStart(11)}${String(tekil.length).padStart(7)}` + `${String(giren).padStart(29)}`); } console.log(`\nhicbir adayda kopyalanamayan tekil nokta (${tekil.length}):`); for (const b of tekil) console.log(` ${b[0].padEnd(4)}${b[1].padEnd(26)}${b[4]}`); const tekileGiden = BAGIMLILIK.filter(([, h]) => tekil.some((t) => t[0] === h)); console.log(`tekil noktalara giden bagimlilik ${tekileGiden.length}, ` + `bunlarin ${tekileGiden.filter((e) => e[2] === "yazar").length} tanesi yazma; ` + `yazan bilesenler: ${[...new Set(tekileGiden.filter((e) => e[2] === "yazar") .map((e) => bul(e[0])[1]))].join(", ")}`); ``` ``` 14 bilesen, 18 bagimlilik, 9 tanesi yazma olcek birimi adayi kopyalanan paylasilan tekil paylasilana giren bagimlilik tum sistem 10 0 4 0 servis 5 5 4 12 kiraci 8 2 4 3 hicbir adayda kopyalanamayan tekil nokta (4): C11 dis katalog baglayicisi tek dis sozlesme C12 kimlik baglayicisi tek dis sozlesme C13 numara ureteci kuresel sira C14 denetim kaydi deposu tek yazici yukumlulugu tekil noktalara giden bagimlilik 6, bunlarin 4 tanesi yazma; yazan bilesenler: odunc servisi, ucretlendirme servisi, uyelik servisi ``` Üç adayın kopyalanan sütunu birbirinden farklı: tüm sistem on bileşen kopyalıyor, kiracı sekiz, servis beş. Ama tekil sütunu üç adayda da dört. **Ölçek birimini değiştirmek tekil noktaları değiştirmiyor.** Sınır nereye çizilirse çizilsin dört bileşen tek kopya kalıyor, çünkü bunların kopyalanamama nedeni birimin sınırıyla ilgili değil: ikisi tek dış sözleşmeye bağlı, biri küresel bir sıra üretiyor, biri tek yazıcı yükümlülüğü taşıyor. Son ikisi teknik kısıt, ilk ikisi değil. Sözleşmeden gelen tekillik bir mimari kararla çözülmez; başka bir kararla, sözleşmeyi değiştirerek çözülür ve bu ölçek birimi tartışmasının dışındadır. Asıl bedeli son sütun gösteriyor. Servis adayı en az bileşeni kopyalıyor ve paylaşımda kalan kaynağa giren on iki bağımlılık bırakıyor; kiracı adayı üç, tüm sistem adayı sıfır bırakıyor. **Kopyalanan bileşen sayısı ile paylaşımda kalan yük ters yönde hareket ediyor** ve bu ilişki adayların gerçek karşılaştırmasıdır: servis adayı ucuz kopyalanır ama on iki bağımlılığı ortak kaynağa dayar; her biri kopyalar arttıkça darboğaz adayıdır. Tüm sistem adayının sıfırı dikkatli okunmalı. Sıfır, paylaşımın kalmadığı anlamına gelmiyor; o adayda paylaşılan sütunu boş çünkü paylaşılan her şey tekil sütununa geçti. Dört tekil noktaya giden altı bağımlılığın dördü yazma ve yazanlar üç ayrı servis. Yani hangi aday seçilirse seçilsin, üç servis tek kopya kalan bir bileşene yazmaya devam ediyor. Ölçek birimi seçimi bu üç yazmayı ortadan kaldırmıyor, yalnız hangi sınırın içinde göründüklerini değiştiriyor. #### Kopyalama Kuralı Üç sütun bir tablo doldurur; sıradaki soru bunun koşturulabilir bir kurala çevrilip çevrilemeyeceğidir. Kural şöyle yazılabilir: bir ölçek biriminin içindeki bileşen, birimin dışındaki durumlu bir bileşene yazmamalı. Yazıyorsa birimin iki kopyası aynı duruma eş zamanlı dokunur. Aşağıdaki blok bu kuralı yazıyor ve geçen yıl denenmiş on ölçekleme adımında koşturuyor. ```js // denetim.mjs — olcek birimi kuralini yazar ve gecmis olcekleme denemelerinde kosturur import { BILESEN, BAGIMLILIK } from "./model/model.mjs"; const bul = (k) => BILESEN.find((b) => b[0] === k); const SECIM = { "tum sistem": (b) => b[4] === "", servis: (b) => b[4] === "" && b[2] === "durumsuz", kiraci: (b) => b[4] === "" && b[3], }; // Servis adayinda birim tek bir servistir; oteki iki adayda birim, adayin sectigi butun // bilesenlerdir. Kural: birim icindeki bir bilesen, birim disindaki durumlu bir bilesene // yazmamali. Yazarsa kopyalar ayni duruma es zamanli dokunur. const birim = (aday, bilesen) => (aday === "servis" ? [bilesen] : BILESEN.filter(SECIM[aday]).map((b) => b[0])); const ihlalKenari = (u) => BAGIMLILIK.filter(([k, h, t]) => t === "yazar" && u.includes(k) && !u.includes(h) && bul(h)[2] === "durumlu"); // KN19: bilinen ihlal kumesi — gecen bir yilda denenmis on olcekleme adimi ve gercek sonucu // [aday, bilesen, sonuc, not]. Model. const DENEME = [ ["servis", "C1", "sorun", "kuresel odunc numarasina iki kopyadan yazma"], ["servis", "C2", "sorun", "ucret defterine cift kayit"], ["servis", "C3", "sorun", "uyelik veritabanina cift yazma"], ["servis", "C4", "sorunsuz", "yalniz okuyor"], ["servis", "C5", "sorunsuz", "yalniz okuyor"], ["servis", "C6", "sorunsuz", "dizin kopya basina yeniden uretiliyor"], ["servis", "C7", "sorun", "iki kopya ayni yerel disk yolunu paylasiyor"], ["servis", "C11", "sorun", "tek dis sozlesme iki kopyayi kaldirmiyor"], ["kiraci", "", "sorunsuz", "yazmalar kiraci anahtarina bolunmus, denetim kaydi eklemeli"], ["tum sistem", "", "sorun", "denetim kaydi deposuna iki damgadan yazma"], ]; console.log(`${"aday".padEnd(12)}${"birim".padEnd(26)}${"kural".padEnd(11)}` + `${"gercek".padEnd(10)}sonuc`); let yakalanan = 0, kacan = 0, yanlis = 0, sessizlik = 0; for (const [aday, kod, gercek, not] of DENEME) { const u = birim(aday, kod); const kenar = ihlalKenari(u); const oter = kenar.length > 0; const sonuc = oter && gercek === "sorun" ? "yakalanan" : oter ? "yanlis alarm" : gercek === "sorun" ? "kacan" : "dogru sessizlik"; if (sonuc === "yakalanan") yakalanan += 1; else if (sonuc === "kacan") kacan += 1; else if (sonuc === "yanlis alarm") yanlis += 1; else sessizlik += 1; console.log(`${aday.padEnd(12)}${(kod ? bul(kod)[1] : "adayin tumu").padEnd(26)}` + `${(oter ? `oter (${kenar.length})` : "susar").padEnd(11)}${gercek.padEnd(10)}${sonuc}`); } console.log(`\n${DENEME.length} deneme, ${DENEME.filter((d) => d[2] === "sorun").length} sorunlu: ` + `yakalanan ${yakalanan}, kacan ${kacan}, yanlis alarm ${yanlis}, dogru sessizlik ${sessizlik}`); for (const d of DENEME) { const oter = ihlalKenari(birim(d[0], d[1])).length > 0; if ((oter && d[2] === "sorunsuz") || (!oter && d[2] === "sorun")) console.log(` ${oter ? "yanlis alarm" : "kacan"}: ${d[0]}/${d[1] ? bul(d[1])[1] : "tumu"} — ${d[3]}`); } // KN20: cevrilemeyen kisim. Kural bildirilen bagimliliklara bakar; iki kopyanin bildirilmeyen // bir kaynagi (ayni disk yolu, ayni surec, ayni zamanlayici) paylasmasini goremez. Yerine // kopyalama sinamasi konur: iki kopya yan yana kosturulup cakisma gozlenir, deneme basina // 6 kisi-saat. Sinama, kacan denemeyi kopyalar acilir acilmaz gosterir. const SAAT = 6; console.log(`\ncevrilemeyen: bildirilmeyen paylasilan kaynak; kacan ${kacan} denemenin nedeni bu`); console.log(`yerine konan: kopyalama sinamasi, ${DENEME.length} deneme x ${SAAT} = ` + `${DENEME.length * SAAT} kisi-saat; sinama kacani yakalar, yanlis alarmi da ayirir`); const alan = BILESEN.length * 5 + BAGIMLILIK.length * 3; console.log(`kural maliyeti: elle bildirilen ${alan} alan (${BILESEN.length} bilesen x 5, ` + `${BAGIMLILIK.length} bagimlilik x 3); kosum ${DENEME.length * BAGIMLILIK.length} kenar ` + `karsilastirmasi; bildirim eskirse kacan artar`); ``` ``` aday birim kural gercek sonuc servis odunc servisi oter (3) sorun yakalanan servis ucretlendirme servisi oter (2) sorun yakalanan servis uyelik servisi oter (2) sorun yakalanan servis bildirim gonderici susar sorunsuz dogru sessizlik servis yonetim konsolu susar sorunsuz dogru sessizlik servis arama dizini susar sorunsuz dogru sessizlik servis katalog onbellegi susar sorun kacan servis dis katalog baglayicisi oter (2) sorun yakalanan kiraci adayin tumu oter (4) sorunsuz yanlis alarm tum sistem adayin tumu oter (4) sorun yakalanan 10 deneme, 6 sorunlu: yakalanan 5, kacan 1, yanlis alarm 1, dogru sessizlik 3 kacan: servis/katalog onbellegi — iki kopya ayni yerel disk yolunu paylasiyor yanlis alarm: kiraci/tumu — yazmalar kiraci anahtarina bolunmus, denetim kaydi eklemeli cevrilemeyen: bildirilmeyen paylasilan kaynak; kacan 1 denemenin nedeni bu yerine konan: kopyalama sinamasi, 10 deneme x 6 = 60 kisi-saat; sinama kacani yakalar, yanlis alarmi da ayirir kural maliyeti: elle bildirilen 124 alan (14 bilesen x 5, 18 bagimlilik x 3); kosum 180 kenar karsilastirmasi; bildirim eskirse kacan artar ``` On denemenin altısı sorun çıkarmıştı. Kural beşini yakalıyor, birini kaçırıyor, bir kez boşa ötüyor ve üç kez doğru susuyor. Doğru sessizlik ayrı sayılıyor çünkü bir kuralın değeri yalnız ateşlemelerinde değil: bildirim göndericisi, yönetim konsolu ve arama dizini denemelerinde kural sustu ve üçünde de sorun çıkmadı. Yalnız ateşlemeler sayılsaydı kuralın isabeti beş bölü altı görünürdü; sessizlikler de sayıldığında sekiz bölü on. Kaçan deneme katalog önbelleği. İki kopya aynı yerel disk yolunu paylaştığı için çakıştılar, ama bu paylaşım bağımlılık listesinde yok — çünkü liste bileşenler arası bağımlılıkları taşıyor, bir bileşenin ortamıyla kurduğu bağı değil. **Kural bildirilen bağımlılıklara bakar; bildirilmeyen paylaşım kuralın dışındadır** ve bu kuralın duyarlılığıyla değil kapsamıyla ilgilidir. Yanlış alarm kiracı adayında çıkıyor. Kural doğru bir şey görüyor: kiracı birimi içindeki bileşenler birim dışındaki dört durumlu noktaya yazıyor. Ama yazmaların hepsi kiracı anahtarına bölünmüş ya da denetim kaydına eklemeli, yani iki kopya aynı satıra dokunmuyor. **Kural yazmanın varlığını görüyor, yazmanın biçimini görmüyor.** Bölünmüş yazma ile çakışan yazmayı ayırmak için bağımlılık kaydına bir alan daha eklemek gerekir ve bu alan her bağımlılık için elle doldurulur. Bir de doğru sonucun yanlış gerekçeyle geldiği bir satır var. Dış katalog bağlayıcısı denemesinde kural öttü ve deneme gerçekten sorun çıkardı, ama nedeni kuralın gösterdiği yazma kenarı değil, tek dış sözleşmeydi. Kuralın işaret ettiği kenar düzeltilseydi sorun aynen sürerdi. **Yakalanan sayısı, gerekçenin doğruluğunu ölçmez**; bu ayrım ancak her yakalamanın nedeni okunduğunda görünür. Kuralın çevrilemeyen kısmı bildirilmeyen paylaşılan kaynaktır ve kaçan tek denemenin nedeni tam olarak budur. Yerine kopyalama sınaması konuyor: iki kopya yan yana koşturulup çakışma gözleniyor, deneme başına altı kişi-saat, on denemede 60 kişi-saat. Sınama kaçanı kopyalar açılır açılmaz gösterir ve yanlış alarmı da ayırır, çünkü bölünmüş yazmada çakışma gözlenmez. Kuralın kendi maliyeti başka bir kalemdir: on dört bileşen ve on sekiz bağımlılık için elle bildirilen 124 alan. Koşum 180 kenar karşılaştırması, yani ölçülecek bir bedel taşımıyor; bildirimin eskimesi ise doğrudan kaçana dönüşüyor. #### Özet - Ölçek birimi, eş zamanlı olarak birden çok kopyası koşan bütündür; bu derste sorulan, birimin kaç kopyasının gerektiği değil sınırının nereye çizileceğidir. - Üç aday kopyalananda ayrışıyor (tüm sistem 10, kiracı 8, servis 5) ama tekilde ayrışmıyor: üçünde de dört bileşen kopyalanamıyor, ikisinin nedeni teknik değil sözleşmeye bağlı. - Kopyalanan ile paylaşımda kalan ters yönde hareket ediyor: servis adayı en az kopyalayıp ortak kaynağa giren on iki bağımlılık bırakıyor, kiracı üç, tüm sistem sıfır. - Kopyalama kuralı on denemede 5 yakalanan, 1 kaçan, 1 yanlış alarm, 3 doğru sessizlik veriyor; kaçanın nedeni duyarlılık değil kapsam, yanlış alarmın nedeni yazmanın biçiminin görülmemesi. - Bir yakalamada gerekçe yanlış: kural yazma kenarını gösterdi, sorunun nedeni tek dış sözleşmeydi; çevrilemeyen kısmın yerine konan kopyalama sınaması on denemede 60 kişi-saat. #### Sonraki Adım Buraya kadar sayılan her şey — nitelik ağacı, gerilim matrisi, güven sınırı grafiği, ölçek birimi — sistemi değiştirmeyi gerektiriyor. Değiştirmenin kendisi hiç ölçülmedi. Sonraki ders aynı değişiklik kümesini iki ayrı yapı üzerinde koşturur ve değişiklik başına dokunulan dosyayı, dokunulan modülü ve değişikliğin kaç adım öteye yayıldığını sayar. Sonra ölçütlerin kendisini sınar: bu sayılar zaman içinde bozulmayı gösteriyor mu, yoksa yapı kötüleşirken sabit mi kalıyorlar. ### Sürdürülebilirlik Ölçütleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/surdurulebilirlik-olcutleri Değişim maliyetinin doğrudan gözlenmesi: aynı on iki değişikliğin iki yapıda koşturulup değişiklik başına dokunulan dosya, dokunulan modül ve yayılma derinliğinin sayılması, altı çeyreklik bozulmada ölçütlerin bozulmayı gösterip göstermediğinin sınanması ve eşik kuralının gerçek maliyet kaydında yakaladığı, kaçırdığı, boşa öttüğü durumlar. Bu konudaki her ölçü bir değişiklik önerdi. Nitelik ağacı eksik denetimleri gösterdi, gerilim matrisi hangi kararın neyi bastırdığını, güven sınırı grafiği hangi geçişin denetimsiz olduğunu, ölçek birimi neyin kopyalanacağını. Hepsinin ortak varsayımı, sistemin değiştirilebilir olduğuydu ve bu varsayım hiç ölçülmedi. Sürdürülebilirlik ağaçta bir kök nitelikti, gerilim matrisinde en çok bastırılan nitelikti; ama iki yerde de yaprak değerlerinden dolaylı olarak okundu. Bu ders onu doğrudan ölçer: aynı değişiklik kümesi iki ayrı yapı üzerinde koşturulur. Teknik borcun faizi Mimari Karar ve Dokümantasyon kursunda, karar kaydı konusunda ölçüldü ve burada tekrarlanmaz. Değişim maliyeti, o faizin gözlenen yüzüdür — faiz bir hesap kalemi olarak değil, her değişiklikte fazladan dokunulan dosya olarak görünür. Ölçülecek üç büyüklük var: değişiklik başına dokunulan dosya, dokunulan modül ve değişikliğin kaç adım öteye yayıldığı. #### İki Yapıda Aynı Değişiklik Aşağıdaki blok iki yapıyı **modelliyor**. Modül kümesi ikisinde de aynı; ayrılan iki şey var — bağımlılık grafiği ve kavramların modüllere yerleşimi. Aynı on iki değişiklik isteği iki yapıda da koşturuluyor. Yüzeyi değiştiren bir istek, dokunulan modüle bağımlı modülleri de dokundurur. ```js // yapi.mjs — ayni degisiklik kumesini iki yapida kosturur ve degisim maliyetini olcer import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // KN25: kurgusal bolgesel kutuphane aginin ayni islevi tasiyan iki yapisi. Modul kumesi ayni, // bagimlilik grafigi ve kavramlarin yerlesimi farkli. Model. const MODUL = ["odunc", "ucret", "uyelik", "katalog", "bildirim", "rapor", "sube", "ortak"]; const BAGIMLILIK = { A: [["odunc", "ortak"], ["odunc", "ucret"], ["odunc", "uyelik"], ["ucret", "ortak"], ["ucret", "uyelik"], ["uyelik", "ortak"], ["katalog", "ortak"], ["bildirim", "odunc"], ["bildirim", "uyelik"], ["rapor", "odunc"], ["rapor", "ucret"], ["rapor", "uyelik"], ["sube", "odunc"], ["sube", "ucret"], ["sube", "katalog"]], B: [["odunc", "ortak"], ["ucret", "ortak"], ["uyelik", "ortak"], ["katalog", "ortak"], ["bildirim", "ortak"], ["rapor", "ortak"], ["sube", "ortak"], ["rapor", "odunc"], ["sube", "odunc"]], }; // KN26: on iki degisiklik istegi. Her istek bir kavrama dokunur; kavramin hangi modulde kac // dosyada gectigi yapiya gore degisir. yuzey = degisiklik modulun disa acik yuzeyini // degistiriyor mu (ayni istek icin iki yapida da ayni). Model. const DEGISIKLIK = [ ["ucret tarifesi", true, { ucret: 2, odunc: 1, sube: 1, rapor: 1 }, { ucret: 2 }], ["gecikme esigi", false, { ucret: 1, bildirim: 1, odunc: 1 }, { ucret: 1 }], ["uye alani", true, { uyelik: 2, odunc: 1, rapor: 1, sube: 1 }, { uyelik: 2 }], ["odunc suresi", false, { odunc: 2, ucret: 1, bildirim: 1 }, { odunc: 2 }], ["rezervasyon kurali", true, { odunc: 2, sube: 1 }, { odunc: 2 }], ["katalog alani", true, { katalog: 2, sube: 1, rapor: 1 }, { katalog: 2 }], ["bildirim metni", false, { bildirim: 2 }, { bildirim: 2 }], ["sube takvimi", false, { sube: 2, odunc: 1 }, { sube: 2 }], ["rapor sutunu", false, { rapor: 2, ucret: 1 }, { rapor: 2 }], ["para birimi", true, { ortak: 1, ucret: 2, rapor: 1, sube: 1 }, { ortak: 2 }], ["kimlik alani", true, { uyelik: 2, ortak: 1, odunc: 1 }, { uyelik: 2 }], ["indirim kurali", false, { ucret: 2, odunc: 1, rapor: 1 }, { ucret: 2 }], ]; // Yayilma: yuzeyi degistiren bir degisiklik, dokunulan module bagimli modulleri de // dokundurur; her dolayli modulde bir cagri yeri duzeltilir. Derinlik, dogrudan dokunulan // modulden en uzak dolayli module kadar olan adim sayisidir. const olc = (yapi, yuzey, yerlesim) => { const dogrudan = Object.keys(yerlesim); let dosya = Object.values(yerlesim).reduce((s, n) => s + n, 0); const gorulen = new Map(dogrudan.map((m) => [m, 0])); if (yuzey) { let sira = [...dogrudan], derinlik = 0; while (sira.length) { derinlik += 1; const sonraki = []; for (const m of sira) for (const [a, b] of BAGIMLILIK[yapi]) if (b === m && !gorulen.has(a)) { gorulen.set(a, derinlik); sonraki.push(a); dosya += 1; } sira = sonraki; } } return { dosya, modul: gorulen.size, derinlik: Math.max(...gorulen.values()) }; }; mkdirSync("model", { recursive: true }); writeFileSync("model/model.mjs", `export const MODUL = ${JSON.stringify(MODUL)};\n` + `export const BAGIMLILIK = ${JSON.stringify(BAGIMLILIK)};\n` + `export const DEGISIKLIK = ${JSON.stringify(DEGISIKLIK)};\n` + `export const olc = ${olc};\n`); console.log(`${MODUL.length} modul; bagimlilik A ${BAGIMLILIK.A.length}, B ${BAGIMLILIK.B.length}`); console.log(`\n${"degisiklik".padEnd(20)}${"yuzey".padEnd(7)}` + `${"A dosya".padStart(8)}${"A modul".padStart(8)}${"A der".padStart(6)}` + `${"B dosya".padStart(9)}${"B modul".padStart(8)}${"B der".padStart(6)}`); const olcum = DEGISIKLIK.map(([ad, yuzey, a, b]) => [ad, yuzey, olc("A", yuzey, a), olc("B", yuzey, b)]); for (const [ad, yuzey, a, b] of olcum) console.log(`${ad.padEnd(20)}${(yuzey ? "evet" : "hayir").padEnd(7)}` + `${String(a.dosya).padStart(8)}${String(a.modul).padStart(8)}${String(a.derinlik).padStart(6)}` + `${String(b.dosya).padStart(9)}${String(b.modul).padStart(8)}${String(b.derinlik).padStart(6)}`); const ort = (yapi, alan) => (olcum.reduce((s, o) => s + o[yapi][alan], 0) / olcum.length).toFixed(2); console.log(`\ndegisiklik basina ortalama — A: dosya ${ort(2, "dosya")}, modul ${ort(2, "modul")}, ` + `derinlik ${ort(2, "derinlik")}`); console.log(`degisiklik basina ortalama — B: dosya ${ort(3, "dosya")}, modul ${ort(3, "modul")}, ` + `derinlik ${ort(3, "derinlik")}`); const enKotu = olcum.slice().sort((a, b) => b[3].modul - a[3].modul)[0]; console.log(`iki yapinin da en pahali degisikligi: ${enKotu[0]} ` + `(A ${enKotu[2].modul} modul, B ${enKotu[3].modul} modul)`); ``` ``` 8 modul; bagimlilik A 15, B 9 degisiklik yuzey A dosya A modul A der B dosya B modul B der ucret tarifesi evet 6 5 1 2 1 0 gecikme esigi hayir 3 3 0 1 1 0 uye alani evet 7 6 1 2 1 0 odunc suresi hayir 4 3 0 2 1 0 rezervasyon kurali evet 5 4 1 4 3 1 katalog alani evet 4 3 0 2 1 0 bildirim metni hayir 2 1 0 2 1 0 sube takvimi hayir 3 2 0 2 1 0 rapor sutunu hayir 3 2 0 2 1 0 para birimi evet 9 8 2 9 8 1 kimlik alani evet 9 8 1 2 1 0 indirim kurali hayir 4 3 0 2 1 0 degisiklik basina ortalama — A: dosya 4.92, modul 4.00, derinlik 0.50 degisiklik basina ortalama — B: dosya 2.67, modul 1.75, derinlik 0.17 iki yapinin da en pahali degisikligi: para birimi (A 8 modul, B 8 modul) ``` Üç ölçüt de aynı yönü gösteriyor ama farklı büyüklükte ayrışıyor. Dosyada oran 1,8; modülde 2,3; derinlikte 3. En zayıf ayrım dosyada, çünkü doğrudan dokunulan dosya sayısının büyük bölümü işin kendisinden gelir — bir tarife değişikliği hangi yapıda olursa olsun tarifenin yazıldığı iki dosyayı ister. **Yapı farkı dosyada değil, dosyaların hangi modüllere dağıldığında görünüyor.** Farkın tamamı yüzeyi değiştiren altı değişiklikten geliyor. Yüzeyi değiştirmeyen altı istekte yayılma yok, derinlik sıfır ve dağınık yapıda bile iki ile dört dosya arasında kalınıyor. Yapının bedeli her değişiklikte değil, yalnız dışa açık yüzeye dokunan değişiklikte ödeniyor; ölçüm bu iki kümeyi ayırmazsa ortalama, farkı olduğundan küçük gösterir. Bir satır iki yapıda da aynı: para birimi değişikliği ikisinde de sekiz modüle dokunuyor. Derli yapıda kavram tek modülde toplanmış, ama o modül ortak modül ve ona herkes bağlı. **Toplamak, kavram zaten herkesin bağlı olduğu yerdeyse bir şey kazandırmaz.** Modüler yapının kazancı seçici: kavramı bir kenara toplayabildiği yerde büyük, merkeze toplamak zorunda kaldığı yerde sıfır. #### Ölçütler Bozulmayı Gösteriyor mu Bir ölçütün asıl sınavı tek bir ölçümde değil, zaman içinde verdiği eğridedir. Aşağıdaki blok derli yapının altı çeyrekte bozulmasını **modelliyor** — her çeyrekte bir kavram fazladan bir modüle sızıyor, iki çeyrekte ayrıca yeni bir bağımlılık kenarı açılıyor — ve üç ölçütün bu bozulmayı gösterip göstermediğini sınıyor. Sonra bir eşik kuralı yazıp altıncı çeyrekteki gerçek maliyet kaydında koşturuyor. ```js // bozulma.mjs — olcutlerin zaman icinde bozulmayi gosterip gostermedigini sinar ve esik // kuralini bilinen maliyet kaydinda kosturur import { BAGIMLILIK, DEGISIKLIK, olc } from "./model/model.mjs"; // KN27: B yapisi alti ceyrekte bozuluyor. Her ceyrekte bir kavram fazladan bir module siziyor // [kavram, modul]; iki ceyrekte ayrica yeni bir bagimlilik kenari aciliyor. Model. const SIZINTI = [ ["ucret tarifesi", "sube", null], ["uye alani", "odunc", null], ["odunc suresi", "sube", ["rapor", "ucret"]], ["ucret tarifesi", "rapor", null], ["katalog alani", "rapor", ["bildirim", "uyelik"]], ["uye alani", "rapor", null], ]; const yerlesim = DEGISIKLIK.map(([ad, yuzey, , b]) => [ad, yuzey, { ...b }]); const olcumler = []; const cek = () => { const o = yerlesim.map(([ad, yuzey, y]) => [ad, olc("B", yuzey, y)]); const ort = (alan) => o.reduce((s, [, v]) => s + v[alan], 0) / o.length; return { o, dosya: ort("dosya"), modul: ort("modul"), derinlik: ort("derinlik"), ihlal: o.filter(([, v]) => v.modul > 2).length }; }; olcumler.push(cek()); for (const [kavram, modul, kenar] of SIZINTI) { const y = yerlesim.find(([ad]) => ad === kavram)[2]; y[modul] = (y[modul] || 0) + 1; if (kenar) BAGIMLILIK.B.push(kenar); olcumler.push(cek()); } console.log(`${"ceyrek".padEnd(8)}${"dosya/degisiklik".padStart(17)}${"modul/degisiklik".padStart(17)}` + `${"derinlik".padStart(10)}${"esigi asan degisiklik".padStart(23)} (Q0 = bozulmadan once)`); olcumler.forEach((m, i) => console.log(`${`Q${i}`.padEnd(8)}${m.dosya.toFixed(2).padStart(17)}` + `${m.modul.toFixed(2).padStart(17)}${m.derinlik.toFixed(2).padStart(10)}` + `${String(m.ihlal).padStart(23)}`)); const ilkHareket = (alan) => olcumler.findIndex((m, i) => i > 0 && m[alan] > olcumler[0][alan]); const artan = (alan) => olcumler.every((m, i) => i === 0 || m[alan] >= olcumler[i - 1][alan]); for (const alan of ["dosya", "modul", "derinlik", "ihlal"]) console.log(`${alan.padEnd(9)} ilk hareket Q${ilkHareket(alan)}, ` + `bastan sona artis ${(olcumler.at(-1)[alan] - olcumler[0][alan]).toFixed(2)}, ` + `hic geri gitmiyor mu: ${artan(alan) ? "evet" : "hayir"}`); // KN28: alti ceyrek sonunda on iki degisikligin gercek maliyeti ekip kaydindan okunuyor; // dordu pahali gecmis. Kayit bir gozlemdir, olcutten cikmaz. Model. const PAHALI = ["ucret tarifesi", "uye alani", "rezervasyon kurali", "katalog alani"]; // Kural: bir degisiklik en fazla iki module dokunmali. const ESIK = 2; const son = olcumler.at(-1).o; let yak = 0, kac = 0, yanlis = 0, sessiz = 0; const ayrik = []; for (const [ad, v] of son) { const oter = v.modul > ESIK, pahali = PAHALI.includes(ad); if (oter && pahali) yak += 1; else if (oter) yanlis += 1; else if (pahali) kac += 1; else sessiz += 1; if (oter !== pahali) ayrik.push(` ${oter ? "yanlis alarm" : "kacan"}: ${ad} ` + `(${v.modul} modul, kayitta ${pahali ? "pahali" : "ucuz"})`); } console.log(`\nesik ${ESIK} modul, ${son.length} degisiklik, ${PAHALI.length} pahali: ` + `yakalanan ${yak}, kacan ${kac}, yanlis alarm ${yanlis}, dogru sessizlik ${sessiz}`); for (const s of ayrik) console.log(s); // KN29: cevrilemeyen kisim. Olcut genisligi sayar, zorlugu sayamaz; bir kavramin dogru // modulde olup olmadigi da bir yargidir. Yerine ceyrekte bir yerlesim gozden gecirmesi // konur: 12 degisiklik x 1 kisi-saat. const SAAT = 1; console.log(`\ncevrilemeyen: degisikligin zorlugu ve kavramin dogru modulde olmasi (yargi); ` + `yanlis alarm ${yanlis}, kacan ${kac} tam olarak bu kapsamda`); console.log(`yerine konan: ceyrekte bir yerlesim gozden gecirmesi, ` + `${son.length * SAAT} kisi-saat/ceyrek, alti ceyrekte ${son.length * SAAT * 6}`); const kayit = DEGISIKLIK.length * 3 + BAGIMLILIK.B.length; console.log(`olcut maliyeti: ${kayit} kayit (12 degisiklik x 3 alan + ` + `${BAGIMLILIK.B.length} bagimlilik kenari); kosum ${olcumler.length * son.length} olcum; ` + `degisim maliyeti, borc faizi olarak olculen seyin gozlenen yuzudur`); ``` ``` ceyrek dosya/degisiklik modul/degisiklik derinlik esigi asan degisiklik (Q0 = bozulmadan once) Q0 2.67 1.75 0.17 2 Q1 2.75 1.83 0.17 2 Q2 3.00 2.08 0.25 3 Q3 3.17 2.25 0.33 4 Q4 3.17 2.25 0.25 4 Q5 3.42 2.50 0.33 4 Q6 3.42 2.50 0.33 4 dosya ilk hareket Q1, bastan sona artis 0.75, hic geri gitmiyor mu: evet modul ilk hareket Q1, bastan sona artis 0.75, hic geri gitmiyor mu: evet derinlik ilk hareket Q2, bastan sona artis 0.17, hic geri gitmiyor mu: hayir ihlal ilk hareket Q2, bastan sona artis 2.00, hic geri gitmiyor mu: evet esik 2 modul, 12 degisiklik, 4 pahali: yakalanan 3, kacan 1, yanlis alarm 1, dogru sessizlik 7 kacan: katalog alani (2 modul, kayitta pahali) yanlis alarm: para birimi (8 modul, kayitta ucuz) cevrilemeyen: degisikligin zorlugu ve kavramin dogru modulde olmasi (yargi); yanlis alarm 1, kacan 1 tam olarak bu kapsamda yerine konan: ceyrekte bir yerlesim gozden gecirmesi, 12 kisi-saat/ceyrek, alti ceyrekte 72 olcut maliyeti: 47 kayit (12 degisiklik x 3 alan + 11 bagimlilik kenari); kosum 84 olcum; degisim maliyeti, borc faizi olarak olculen seyin gozlenen yuzudur ``` Dosya ve modül ölçütleri ilk çeyrekte hareket ediyor ve altı çeyrek boyunca hiç geri gitmiyor. Derinlik ölçütü ikisini de yapmıyor: ikinci çeyrekte hareket ediyor, dördüncü çeyrekte geri gidiyor. Yapı yalnız kötüleşirken ölçüt bir çeyrek iyileşmiş görünüyor. Nedeni ölçütün tanımında: sızıntı, bir kavramı daha önce dolaylı dokunulan modüle doğrudan yazıyor, o modül artık yayılma değil başlangıç sayılıyor ve derinlik düşüyor. **Bozulmanın kendisi ölçütün girdisini değiştiriyorsa ölçüt tek yönlü olmaz** — ve bu, ölçütü kullanışsız kılmaz, yalnız tek başına okunamaz kılar. Eşiği aşan değişiklik sayısı basamak basamak ilerliyor: iki, üç, dört, sonra üç çeyrek sabit. Kaba sayım geç hareket ediyor ve son üç çeyrekteki bozulmayı hiç göstermiyor; ortalama ise aynı üç çeyrekte 2,25'ten 2,50'ye çıkıyor. İkisi birbirinin yerine geçmiyor: ortalama erken uyarı verir, eşik sayımı karar noktası olur. Kuralın kendisi altıncı çeyrekte on iki değişikliğin dördü pahalı geçmişken üç yakalama, bir kaçan, bir yanlış alarm ve yedi doğru sessizlik üretiyor. Kaçan, iki modüle dokunduğu halde pahalı geçen katalog alanı değişikliği; yanlış alarm, sekiz modüle dokunduğu halde ucuz geçen para birimi değişikliği — sekiz yerde aynı sabitin adı düzeltilmiş. **İki hata da tek kaynaktan geliyor: ölçüt genişliği sayıyor, zorluğu değil.** Çevrilemeyen kısım tam olarak budur; değişikliğin zorluğu ve kavramın doğru modülde olup olmadığı bir yargıdır. Yerine çeyrekte bir yerleşim gözden geçirmesi konuyor: on iki değişiklik için 12 kişi-saat, altı çeyrekte 72. Ölçütün kendi maliyeti küçük görünüyor — 47 kayıt ve 84 ölçüm. Ama kayıtların hepsi elle tutuluyor: her değişiklik isteğinin hangi kavrama dokunduğu, yüzeyi değiştirip değiştirmediği ve hangi modülde kaç dosyada geçtiği. Bu kayıt bırakılırsa ölçüt susmaz, yanlış konuşur; bozulmayı gösteren eğri, kaydın eskime eğrisi olur. #### Özet - Aynı on iki değişiklik iki yapıda koşturulduğunda dağınık yapı değişiklik başına 4,92 dosya, 4,00 modül ve 0,50 derinlik; derli yapı 2,67 dosya, 1,75 modül ve 0,17 derinlik istiyor. - Ayrım en zayıf dosyada (1,8 kat), en keskin derinlikte (3 kat); farkın tamamı yüzeyi değiştiren altı değişiklikten geliyor, ötekilerde iki yapı ayrışmıyor. - Ortak modüle dokunan değişiklik iki yapıda da sekiz modüle yayılıyor: toplamak, kavram zaten herkesin bağlı olduğu yerdeyse kazandırmıyor. - Altı çeyreklik bozulmada dosya ve modül ölçütleri ilk çeyrekte hareket edip hiç geri gitmiyor; derinlik dördüncü çeyrekte geri gidiyor, çünkü sızıntı dolaylı dokunuşu doğrudana çeviriyor. - Eşik kuralı 3 yakalanan, 1 kaçan, 1 yanlış alarm, 7 doğru sessizlik veriyor; iki hata da ölçütün genişliği sayıp zorluğu saymamasından geliyor. - Çevrilemeyen kısmın yerine çeyrekte 12 kişi-saatlik yerleşim gözden geçirmesi konuyor; ölçütün koşumu 84 ölçüm, bakımı 47 elle tutulan kayıt. #### Sonraki Adım Bu konu nitelikleri ölçüye bağladı. Ağaçta otuz yaprak sayıldı ve hangisinin denetime çevrilebildiği ayrıldı; gerilim matrisi hangi kararın hangi niteliği bastırdığını gösterdi; güven sınırları ve denetimsiz geçişler sayıldı; ölçek biriminin üç adayı kopyalanan, paylaşılan ve kopyalanamayan üzerinden karşılaştırıldı; değişim maliyeti iki yapıda doğrudan ölçüldü. Artık hangi kararın hangi niteliği koruduğu yazılabiliyor. Ama bu ölçülerin hepsi **bir kez** alındı. Eşikler bir günün eşiği, grafik bir günün grafiği, yerleşim bir günün yerleşimi. Altı ay sonra hâlâ geçerli olup olmadığını söyleyen bir şey yok — bu dersin bozulma tablosu bile elle kurulmuş bir modeldi, kendiliğinden koşan bir düzen değil. Ölçümü tekrarlayan, sapmayı bildiren ve her ölçünün kime ait olduğunu belirleyen bir mekanizma gerekiyor; onsuz bu konudaki bütün sayılar, alındıkları günün fotoğrafı olarak kalır. ## Yönetişim Kararın sürdüğünün denetlenmesi: merkezî, federatif ve danışman yönetişim modellerinin karar hızı ile tutarlılık arasındaki takası, mimari kuralları otomatik sınayan uygunluk işlevleri, bağımlılık ve katman kurallarının derlemede denetlenmesi, değişime dayanıklı evrimsel mimari kurma ve düzenleyici kısıtların mimariye gömülmesi. ### Mimari Yönetişim Modelleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/mimari-yonetisim-modelleri Merkezî, federatif ve danışman yönetişimin aynı karar akışında koşturulması: karar başına bekleme turu, kurala uyum oranı, yakalanan ve kaçan ihlal, yerel bağlamın kaçırılmasından doğan yanlış alarm ve karar hızı ile tutarlılık arasındaki takasın taranması. Önceki konu her niteliği bir ölçüye bağladı ve hangi kararın hangi niteliği koruduğunu yazdı. O ölçülerin ortak bir kusuru var: hepsi **bir kez** alındı. Bir ölçü alındığı gün doğrudur; altı ay sonra hâlâ doğru olup olmadığını söyleyen bir mekanizma yoktur. Bu arada yeni modüller girer, yeni bağımlılıklar açılır ve kararı verenler ortamdan ayrılır. Ölçünün tazeliğini koruyan şey ölçünün kendisi değil, kararların hangi düzenle alındığıdır. Yönetişim tam olarak budur: mimari kararların kim tarafından, hangi sırayla ve hangi kurala göre alındığı. Bu ilk ders karar akışının kendisini ölçer; sonraki iki ders kuralların makine tarafından denetlenmesini yazar. Through-line **bölgesel kütüphane ağıdır** — şube sistemleri, dışarıdan alınmış katalog, içeride yazılmış ödünç ve ücretlendirme servisleri, ayrı bir üyelik sistemi ve belediyedeki kimlik servisi — ve kurgudur. #### Ölçülecek Karar Akışı Aşağıdaki blok bir **modeldir**, ölçüm değil: gerçek bir kurumun karar kaydından çıkarılmamıştır, karar akışını üç yönetişim modelinde koşturulabilir hâle getiren bir veri yapısıdır. Modelin girdisi bir çeyreğin mimari kararlarıdır. **YN1 — bir çeyrekte yirmi dört mimari karar alınır ve her kararın gerçekten kural ihlali olup olmadığı sonradan bilinmektedir.** Gerekçe: yakalama ve kaçırma ancak bilinen bir ihlal kümesine karşı sayılabilir; bu ders o kümeyi girdi olarak sabitler. Her kararda dört ayrı bilgi taşınır: **belirti** (kararın yüzeyde kurala takılan yanı), **yerel mazeret** (kararı meşru kılan ama yalnız birimin gördüğü ayrıntı), **örtük belirti** (ancak ortak bir gözden geçirmede fark edilen yan) ve kararın **kural sürümüne** duyarlı olup olmadığı. ```js // yonetisim.mjs — ayni karar akisini uc yonetisim modelinde kosturur (model) // bayrak: b belirti m yerel mazeret y yeni kural g kural gevsedi o ortuk belirti d danisildi import { writeFileSync } from "node:fs"; const KARAR = [ "katalog tablosuna dogrudan yazma | odunc | ortak | bo", "sube ici raf onbellegi | sube | yerel | bm", "uye alanlarinin kopyalanmasi | ucret | ortak | b", "kimlik servisine sube ucundan cagri | sube | ortak | bmd", "raf etiketi alani | katalog | yerel | -", "ortak ucta surum etiketinin dusmesi | katalog | ortak | by", "gecikme hesabinin odunce tasinmasi | ucret | ortak | b", "adres alaninin bildirimde saklanmasi | uyelik | yerel | bmd", "dis katalog yanitinin ham saklanmasi | odunc | ortak | byd", "sube raporunun depodan okunmasi | sube | ortak | b", "ucret tablosuna odunc tarafindan yazma| odunc | ortak | bo", "dondurma bayraginin oduncte tutulmasi | uyelik | ortak | bm", "kimlik belirtecinin gunluge yazilmasi | kimlik | ortak | by", "bildirim metninin uyelikte tutulmasi | uyelik | yerel | bg", "zaman asimi degerinin elle ayari | odunc | yerel | -", "sube ici toplu ice aktarma | sube | yerel | bmd", "dis katalogdan fiyat okuma | ucret | ortak | bo", "katalog ucunun sayfalamasiz yayimi | katalog | ortak | byd", "uyelik kaydinin subede cogaltilmasi | uyelik | ortak | bm", "kimlik onbellek suresinin uzatilmasi | kimlik | yerel | bgd", "odunc olayinin bildirime yazilmasi | odunc | ortak | bd", "sube ekraninda dogrudan sorgu | sube | yerel | bo", "ucret iadesinin uyelige dokunmasi | ucret | ortak | bm", "arama sonucunun subede onbelleklenmesi| katalog | yerel | bmd", ].map((s) => { const [ad, birim, kapsam, bayrak] = s.split("|").map((x) => x.trim()); const v = (c) => bayrak.includes(c); return { ad, birim, kapsam, belirti: v("b"), mazeret: v("m"), yeni: v("y"), gevsek: v("g"), ortuk: v("o"), danisildi: v("d") }; }); // YN2: kural surumu 2 yururlukte; "yeni" kararlar 2 ile ihlal, 1 ile uygun okunur; "gevsek" // kararlar tersi. Birimlerin surumu modele gore dagilir (esgudum ritueli kadar guncel kalirlar). const SURUM = { federatif: { sube: 2, katalog: 1, odunc: 2, ucret: 2, uyelik: 2, kimlik: 1 }, danisman: { sube: 1, katalog: 1, odunc: 2, ucret: 1, uyelik: 1, kimlik: 1 }, }; const gercek = (k) => (k.gevsek ? false : k.belirti && !k.mazeret); // bilinen ihlal kumesi const birimKarari = (k, s) => { if (k.ortuk) return false; // birim tek basina ortuk belirtiyi gormez if (k.yeni) return s === 2 && k.belirti && !k.mazeret; if (k.gevsek) return s === 1 && k.belirti; return k.belirti && !k.mazeret; }; const MODEL = { "merkezi": (k) => k.belirti && !k.gevsek, // ceker gorur, mazereti gormez "federatif": (k) => k.yeni || k.gevsek ? birimKarari({ ...k, ortuk: false }, SURUM.federatif[k.birim]) : k.belirti && !k.mazeret, // ortak liste ortugu acar "danisman": (k) => k.danisildi ? gercek(k) : birimKarari(k, SURUM.danisman[k.birim]), "merkezi + soru turu": (k) => gercek(k), // yerel baglami sorar }; // bekleme: her model kendi kuyrugunu kendi kapasitesiyle isler (tur basina karar) function kuyruk(liste, kapasite, ekTur = () => 0) { const sira = liste.map((k) => ({ k, kalan: 1 + ekTur(k) })); const tur = new Map(liste.map((k) => [k.ad, 0])); let t = 0; while (sira.length) { t += 1; let kap = kapasite; const ertelenen = []; while (kap > 0 && sira.length) { const it = sira.shift(); kap -= 1; it.kalan -= 1; if (it.kalan === 0) tur.set(it.k.ad, t); else ertelenen.push(it); } sira.push(...ertelenen); } return tur; } const BEKLEME = { "merkezi": kuyruk(KARAR, 3), "federatif": new Map([...kuyruk(KARAR.filter((k) => k.kapsam === "ortak"), 4), ...KARAR.filter((k) => k.kapsam === "yerel").map((k) => [k.ad, 0])]), "danisman": new Map([...kuyruk(KARAR.filter((k) => k.danisildi), 5), ...KARAR.filter((k) => !k.danisildi).map((k) => [k.ad, 0])]), "merkezi + soru turu": kuyruk(KARAR, 3, (k) => (k.mazeret ? 1 : 0)), }; writeFileSync("karar.json", JSON.stringify(KARAR)); const ihlal = KARAR.filter(gercek).length; console.log(`karar: ${KARAR.length} (${KARAR.filter((k) => k.kapsam === "ortak").length} ortak kapsamli), ` + `bilinen ihlal: ${ihlal}, yerel mazeretli: ${KARAR.filter((k) => k.mazeret).length}, ` + `ortuk belirtili: ${KARAR.filter((k) => k.ortuk).length}`); console.log(`\n${"model".padEnd(21)}${"ort. bekleme".padStart(13)}${"en uzun".padStart(9)}` + `${"yakalanan".padStart(11)}${"kacan".padStart(7)}${"yanlis alarm".padStart(14)}${"uyum".padStart(8)}`); for (const [ad, karar] of Object.entries(MODEL)) { const y = KARAR.filter((k) => gercek(k) && karar(k)).length; const kc = KARAR.filter((k) => gercek(k) && !karar(k)).length; const ya = KARAR.filter((k) => !gercek(k) && karar(k)).length; const bek = KARAR.map((k) => BEKLEME[ad].get(k.ad)); const ort = bek.reduce((a, b) => a + b, 0) / bek.length; console.log(`${ad.padEnd(21)}${ort.toFixed(2).padStart(13)}${String(Math.max(...bek)).padStart(9)}` + `${`${y}/${ihlal}`.padStart(11)}${String(kc).padStart(7)}${String(ya).padStart(14)}` + `${`%${((100 * (KARAR.length - kc - ya)) / KARAR.length).toFixed(1)}`.padStart(8)}`); } // yanlis alarmin kaynagi: yerel baglam mi, kural surumu mu console.log(`\nyanlis alarmin kaynagi (karar adiyla):`); for (const [ad, karar] of Object.entries(MODEL)) { const ya = KARAR.filter((k) => !gercek(k) && karar(k)); const baglam = ya.filter((k) => k.mazeret).length; console.log(` ${ad.padEnd(21)}${String(ya.length).padStart(3)} yanlis alarm; ` + `${baglam} yerel baglamin kacirilmasi, ${ya.length - baglam} eski kural surumu` + (ya.length ? ` (${ya.map((k) => k.ad.split(" ")[0]).join(", ")})` : "")); } ``` ``` karar: 24 (15 ortak kapsamli), bilinen ihlal: 12, yerel mazeretli: 8, ortuk belirtili: 4 model ort. bekleme en uzun yakalanan kacan yanlis alarm uyum merkezi 4.50 8 12/12 0 8 %66.7 federatif 1.50 4 9/12 3 1 %83.3 danisman 0.46 2 6/12 6 1 %70.8 merkezi + soru turu 6.17 11 12/12 0 0 %100.0 yanlis alarmin kaynagi (karar adiyla): merkezi 8 yanlis alarm; 8 yerel baglamin kacirilmasi, 0 eski kural surumu (sube, kimlik, adres, dondurma, sube, uyelik, ucret, arama) federatif 1 yanlis alarm; 0 yerel baglamin kacirilmasi, 1 eski kural surumu (kimlik) danisman 1 yanlis alarm; 0 yerel baglamin kacirilmasi, 1 eski kural surumu (bildirim) merkezi + soru turu 0 yanlis alarm; 0 yerel baglamin kacirilmasi, 0 eski kural surumu ``` #### Üç Modelin Okunması Modellerin ayrımı kimin neyi gördüğüdür. **Merkezî yönetişim** kararların hepsini tek kurulda inceler: tek kural sürümü vardır, örtük belirtiyi görür, ama şubenin o önbelleği neden koyduğunu bilmez. **Federatif yönetişim** kararı birime bırakır, birim yerel mazereti görür ve ortak kapsamlı kararlar temsilcilerin kuruluna gider; ortak gözden geçirme listesi örtük belirtiyi de açar. **Danışman yönetişim** kararı tümüyle birime bırakır ve merkez yalnız danışıldığında konuşur. Merkezî model **on iki ihlalin on ikisini de yakalar ve hiçbirini kaçırmaz**, ama sekiz yanlış alarm üretir ve uyum oranı %66,7'de kalır. Yanlış alarmların **sekizinin sekizi de yerel bağlamın kaçırılmasından** doğar: kurul kararın yüzeyini görüp mazereti göremediği için meşru bir kararı engeller. Karar başına ortalama bekleme 4,5 tur, en uzun bekleme 8 turdur. Danışman model tersini yapar: ortalama bekleme 0,46 tura iner, ama on iki ihlalin **altısı kaçar**. Kaçanların dördü örtük belirtili kararlardır — hiçbir gözden geçirme adımı olmadığı için kimse fark etmez. İkisi eski kural sürümüyle alınmıştır. Federatif model üçünün en yüksek uyumunu verir (%83,3) ve bunu 1,5 turluk beklemeyle yapar. Bedeli üç kaçan ihlaldir ve üçü de aynı kaynaktan gelir: kural sürümü güncel olmayan birimler. Tek yanlış alarmının kaynağı da odur — gevşetilmiş bir kuralı eski sürümle okuyan birim, artık serbest olan bir kararı engeller. **Federatif modelde ölçülen şey kuralın kendisi değil, yayılma hızıdır.** Dördüncü satır bir model değil, merkezî modelin bir alt sınırıdır: kurul yerel mazereti olan sekiz kararı **önceden bildiği** varsayılarak yalnız onlarda soru turu açar. Sonuç eksiksizdir — 12/12 yakalama, sıfır kaçırma, sıfır yanlış alarm, %100 uyum — ve bedeli ortalama beklemenin 4,5'ten 6,17 tura, en uzun beklemenin 8'den 11 tura çıkmasıdır. Bu satır ulaşılabilir bir çalışma biçimi değil, soru turunun en ucuz hâlidir. #### Hız ile Tutarlılık Arasındaki Takas Gerçek bir kurul hangi kararın mazereti olduğunu önceden bilmez; sorusunu sıradaki adaya sorar ve çoğu soru boşa gider. Aşağıdaki blok bunu tarar: kurul, yüzeyden engelleyeceği yirmi kararın ilk `s` tanesine soru turu açar. ```js // takas.mjs — yonetisim.mjs'in yazdigi karar akisini okur; merkezi kurulun soru sayisi taranir import { readFileSync } from "node:fs"; const KARAR = JSON.parse(readFileSync("karar.json", "utf8")); const gercek = (k) => (k.gevsek ? false : k.belirti && !k.mazeret); const yuzeyde = (k) => k.belirti && !k.gevsek; // kurulun soru sormadan gordugu function bekleme(sorulan) { // sorulan karar bir tur daha bekler const sira = KARAR.map((k) => ({ k, kalan: sorulan.has(k.ad) ? 2 : 1 })); const tur = new Map(); let t = 0; while (sira.length) { t += 1; let kap = 3; const ertelenen = []; while (kap > 0 && sira.length) { const it = sira.shift(); kap -= 1; it.kalan -= 1; if (it.kalan === 0) tur.set(it.k.ad, t); else ertelenen.push(it); } sira.push(...ertelenen); } return [...tur.values()]; } const engellenecek = KARAR.filter(yuzeyde); // kurulun bakacagi 20 karar console.log(`kurulun yuzeyden engelleyecegi karar: ${engellenecek.length}; ` + `bunlarin ${engellenecek.filter((k) => k.mazeret).length} tanesinin yerel bir mazereti var`); console.log(`\n${"sorulan".padStart(8)}${"ort. bekleme".padStart(13)}${"ek bekleme".padStart(12)}` + `${"en uzun".padStart(9)}${"yanlis alarm".padStart(14)}${"kalkan alarm".padStart(14)}` + `${"alarm / ek tur".padStart(16)}`); for (const s of [0, 4, 8, 12, 16, 20]) { const sorulan = new Set(engellenecek.slice(0, s).map((k) => k.ad)); const karar = (k) => (sorulan.has(k.ad) ? gercek(k) : yuzeyde(k)); const ya = KARAR.filter((k) => !gercek(k) && karar(k)).length; const b = bekleme(sorulan); const ort = b.reduce((a, c) => a + c, 0) / b.length; const ek = ort - 4.5; console.log(`${String(s).padStart(8)}${ort.toFixed(2).padStart(13)}${ek.toFixed(2).padStart(12)}` + `${String(Math.max(...b)).padStart(9)}${String(ya).padStart(14)}${String(8 - ya).padStart(14)}` + `${(s === 0 ? "-" : ((8 - ya) / ek).toFixed(2)).padStart(16)}`); } ``` ``` kurulun yuzeyden engelleyecegi karar: 20; bunlarin 8 tanesinin yerel bir mazereti var sorulan ort. bekleme ek bekleme en uzun yanlis alarm kalkan alarm alarm / ek tur 0 4.50 0.00 8 8 0 - 4 5.83 1.33 10 6 2 1.50 8 7.13 2.63 11 5 3 1.14 12 8.38 3.88 12 4 4 1.03 16 9.54 5.04 14 2 6 1.19 20 10.67 6.17 15 0 8 1.30 ``` İlk dört soru 1,33 turluk ek beklemeyle iki yanlış alarm kaldırır; bütün adaylara sormak sekizini de kaldırır ve karar başına ortalama beklemeyi 4,5'ten 10,67 tura çıkarır. Asıl ölçü son sütundur: **ek bekleme turu başına kaldırılan yanlış alarm**. Kurul hangi adaya soracağını önceden bilemediği için soruların çoğu boşa gider — yirmi sorunun yalnız sekizi bir alarmı kaldırır. **Hiçbir model her iki uçta birden iyi değildir**: merkezî model kaçırmayı sıfırlar, danışman model beklemeyi sıfırlar, federatif model ikisinin arasında en yüksek uyumu verir ve bedelini kural yayılımında öder. #### Yönetişim Kuralı Denetime Çevrilebilir mi Yukarıdaki modelin tamamı bir varsayıma dayanır: kararı inceleyen **insandır**. Bu kursun sorusu ise kuralın makinece denetlenip denetlenemeyeceğidir. Kural kümesi bu gözle ayrıldığında ortaya iki yığın çıkar. ```js // kural.mjs — yonetisim kural kumesinin denetlenebilirligi ve orneklemin yakaladigi import { readFileSync } from "node:fs"; const KURAL = [ // her satir: kural | makinece denetlenebilir mi ["her ortak uc surum etiketi tasir", true], ["hicbir birim baska birimin tablosuna yazmaz", true], ["her dis cagri zaman asimi degeri tasir", true], ["kimlik belirteci gunluge yazilmaz", true], ["yeni bagimlilik bir karar kaydiyla gelir", true], ["sinir, degisim birlikteligine gore cizilir", false], ["karar en az iki secenegin bedeliyle gerekcelendirilir", false], ["yerel cozum ortak sozlesmeye donusmeden once tartisilir", false], ["disa acilan ad, modulun isini anlatir", false], ]; const cevrilen = KURAL.filter(([, d]) => d); console.log(`kural: ${KURAL.length}; denetime cevrilen ${cevrilen.length}, cevrilemeyen ${KURAL.length - cevrilen.length}`); // YN3: cevrilemeyen kurallar icin yerine konan sey uc kararda bir orneklem incelemesidir const KARAR = JSON.parse(readFileSync("karar.json", "utf8")); const gercek = (k) => (k.gevsek ? false : k.belirti && !k.mazeret); const ornek = KARAR.filter((_, i) => i % 3 === 2); const yakalanan = ornek.filter(gercek).length; const toplam = KARAR.filter(gercek).length; console.log(`\norneklem: ${KARAR.length} kararin ${ornek.length} tanesi incelendi (1/3); ` + `${toplam} ihlalin ${yakalanan} tanesi orneklemin icinde, ${toplam - yakalanan} tanesi disinda`); console.log(`inceleme yuku: ${ornek.length} karar x ${KURAL.length - cevrilen.length} cevrilemeyen kural = ` + `${ornek.length * (KURAL.length - cevrilen.length)} elle bakis`); ``` ``` kural: 9; denetime cevrilen 5, cevrilemeyen 4 orneklem: 24 kararin 8 tanesi incelendi (1/3); 12 ihlalin 5 tanesi orneklemin icinde, 7 tanesi disinda inceleme yuku: 8 karar x 4 cevrilemeyen kural = 32 elle bakis ``` Dokuz kuralın beşi bir denetime çevrilir: her biri kaynakta ya da yapılandırmada aranabilir bir örüntüye karşılık gelir. Dördü çevrilemez, çünkü ölçtükleri şey metnin biçimi değil gerekçenin niteliğidir; "iki seçeneğin bedeliyle gerekçelendirme" kuralını sınayan bir işlev, gerekçenin var olup olmadığını sayabilir ama yeterli olup olmadığını sayamaz. Çevrilemeyen dördünün yerine konan şey **örneklem incelemesidir** ve bedeli iki yönlüdür: sekiz karara dört kural için otuz iki elle bakış ve kapsam eksikliği — on iki bilinen ihlalin **yedisi örneklemin dışında kalır**. Denetime çevrilen beş kuralda bu eksiklik yoktur; onlar her karara uygulanır. Makinece denetlenen kural arttıkça insanın gözden geçireceği kural azalır ve kurulun bekleme turu düşer. #### Özet - Aynı 24 kararlık akış üç modelde koşturuldu; merkezî model 12 ihlalin 12'sini yakalar ve hiç kaçırmaz, ama 8 yanlış alarm verir ve uyum %66,7'de kalır — alarmların 8'i de yerel bağlamın kaçırılmasından doğar. - Danışman model beklemeyi 0,46 tura indirir ve 12 ihlalin 6'sını kaçırır; kaçanların 4'ü hiçbir gözden geçirmede görülmeyen örtük belirtili kararlardır. - Federatif model en yüksek uyumu verir (%83,3, 1,50 tur bekleme) ve tek zayıflığı kural yayılımıdır: 3 kaçan ihlalin ve 1 yanlış alarmın kaynağı güncel olmayan kural sürümüdür. - Merkezî kurul yerel bağlamı sorarak %100 uyuma çıkar; bedeli ortalama beklemenin 4,50'den 10,67 tura, en uzun beklemenin 8'den 15 tura çıkmasıdır ve 20 sorunun yalnız 8'i bir alarmı kaldırır. - Dokuz yönetişim kuralının 5'i denetime çevrilir, 4'ü çevrilemez; çevrilemeyenlerin yerine konan 1/3 örneklem 32 elle bakış ister ve 12 ihlalin 7'sini görmez. #### Sonraki Adım Bu dersin son tablosu bir sınır çizdi: dokuz kuralın beşi makinece denetlenebilir. O beşi denetime çevirmenin bedeli henüz sayılmadı. Bir mimari kuralı koşturulabilir bir işleve çevirmek, kuralı bir **sayıya** ve bir **eşiğe** indirmek demektir; eşik seçildiği anda hem kaçan ihlal hem de yanlış alarm ortaya çıkar. Sonraki ders bir uygunluk işlevini gerçekten yazar: bir mimari kuralı sayıya çeviren işlev bilinen bir ihlal kümesinde koşturulur, eşiği baştan sona taranır ve her eşikte kaç ihlalin yakalandığı, kaçının kaçtığı, kaç yanlış alarm üretildiği sayılır. Aynı koşumda ikinci bir soru daha sorulur — yanlış alarm veren bir kuralın ekipte ürettiği davranış nedir ve kural devre dışı bırakıldığında arkasından kaç ihlal geçer. ### Uygunluk İşlevleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/uygunluk-islevleri Bir mimari kuralın koşturulabilir bir sayıya çevrilmesi: iki uygunluk işlevinin gerçek modül dosyaları üzerinde yazılması, bilinen sızıntı kümesinde yakalanan ve kaçan ihlal ile yanlış alarmın sayılması, eşiğin baştan sona taranması, kuralın satır ve dosya okuma maliyeti ve yanlış alarmın kuralı devre dışı bıraktırması. Önceki ders dokuz yönetişim kuralının beşinin bir denetime çevrilebileceğini yazdı ama çevirinin bedelini saymadı. Çeviri şu demektir: kural bir **sayıya** ve bir **eşiğe** indirilir. Sayıyı üreten işleve **uygunluk işlevi** denir; kaynağı, yapılandırmayı ya da bir grafiği okur ve tek bir nicelik döndürür. Eşik ise kararın kendisidir — bu sayının üstü ihlal, altı uygundur. Eşik seçildiği anda iki hata birden doğar. Eşik gevşekse gerçek ihlaller altından geçer; sıkıysa kurallara uygun modüller ihlal diye işaretlenir. Bu ikili, kalite göstergelerindeki **kaçan hata** ile **yanlış geçme** olgusunun aynısıdır; buradaki fark, hatayı yapanın bir sınama değil bir mimari kural olmasıdır. Bu ders bir uygunluk işlevini gerçekten yazar, bilinen bir sızıntı kümesinde koşturur ve üç sayıyı birden sayar: yakalanan, kaçan, yanlış alarm. Through-line **bölgesel kütüphane ağıdır** ve kurgudur. #### Ölçülecek Modül Kümesi Denetlenecek kural şudur: **bir modül, dışarıya işini yapmak için gerekenden fazlasını açmaz.** Cümle hâliyle denetlenemez; denetlenebilmesi için "fazlasının" bir sayıya bağlanması gerekir. Aşağıdaki blok ölçülecek kod tabanını diske yazar: on iki modül, her biri kendi dışa açık sembollerini dışa aktarır ve başkalarının sembollerini ithal eder. **YN4 — bölgesel kütüphane ağının kod tabanı on iki modülden oluşur ve her modülün dışa açtığı sembol sayısı ile bu sembolleri kimin ithal ettiği aşağıdaki haritadan üretilir.** Gerekçe: uygunluk işlevi gerçek dosyaları okumalıdır; harita, okunacak dosyaları üreten girdidir. Sayılar değişirse aşağıdaki eşik taraması da değişir, işlevin kendisi değişmez. ```js // kur.mjs — bolgesel kutuphane agi modullerini disa acilan sembolleriyle diske yazar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // acik: disa acilan sembol sayisi | tuketici: hangi modul hangi sembol sirasini ithal ediyor const MODUL = { ortakBicim: { acik: 9, tuketici: { raporlama: [0, 1, 2], oduncAkisi: [0, 3, 4], subeUcu: [1, 5], ayarlar: [2] } }, subeUcu: { acik: 11, tuketici: { raporlama: [0, 1, 2] } }, katalogKoprusu: { acik: 7, tuketici: { oduncAkisi: [0, 1, 2, 3, 4, 5, 6] } }, oduncAkisi: { acik: 8, tuketici: { subeUcu: [0, 1, 2, 3], raporlama: [4, 5], ucretHesabi: [6] } }, ucretHesabi: { acik: 4, tuketici: { subeUcu: [0] } }, uyelikKaydi: { acik: 3, tuketici: { subeUcu: [0, 1], oduncAkisi: [2] } }, kimlikKoprusu: { acik: 2, tuketici: { subeUcu: [0], uyelikKaydi: [1] } }, bildirimKuyrugu: { acik: 5, tuketici: { oduncAkisi: [0] } }, raporlama: { acik: 6, tuketici: { subeUcu: [0, 1, 2, 3, 4, 5] } }, depoErisimi: { acik: 3, tuketici: { oduncAkisi: [0] } }, olayGunlugu: { acik: 4, tuketici: { oduncAkisi: [0] } }, ayarlar: { acik: 4, tuketici: { subeUcu: [0], oduncAkisi: [1], raporlama: [2], ucretHesabi: [3] } }, }; mkdirSync("modul", { recursive: true }); for (const ad of Object.keys(MODUL)) { const ithal = Object.entries(MODUL) .filter(([, m]) => m.tuketici[ad]) .map(([hedef, m]) => `import { ${m.tuketici[ad].map((i) => `${hedef}${i + 1}`).join(", ")} }` + ` from "./${hedef}.mjs";`); const disa = Array.from({ length: MODUL[ad].acik }, (_, i) => `export const ${ad}${i + 1} = (x) => x;`); writeFileSync(`modul/${ad}.mjs`, `${ithal.join("\n")}\n${disa.join("\n")}\n`); } const kenar = Object.values(MODUL).reduce((s, m) => s + Object.keys(m.tuketici).length, 0); const sembol = Object.values(MODUL).reduce((s, m) => s + m.acik, 0); console.log(`${Object.keys(MODUL).length} modul dosyasi yazildi; ` + `${sembol} disa acilan sembol, ${kenar} ithal kenari`); console.log(`\n${"modul".padEnd(17)}${"disa acilan".padStart(12)} ithal eden modul`); for (const [ad, m] of Object.entries(MODUL)) { console.log(`${ad.padEnd(17)}${String(m.acik).padStart(12)} ` + `${Object.keys(m.tuketici).join(", ") || "-"}`); } ``` ``` 12 modul dosyasi yazildi; 66 disa acilan sembol, 22 ithal kenari modul disa acilan ithal eden modul ortakBicim 9 raporlama, oduncAkisi, subeUcu, ayarlar subeUcu 11 raporlama katalogKoprusu 7 oduncAkisi oduncAkisi 8 subeUcu, raporlama, ucretHesabi ucretHesabi 4 subeUcu uyelikKaydi 3 subeUcu, oduncAkisi kimlikKoprusu 2 subeUcu, uyelikKaydi bildirimKuyrugu 5 oduncAkisi raporlama 6 subeUcu depoErisimi 3 oduncAkisi olayGunlugu 4 oduncAkisi ayarlar 4 subeUcu, oduncAkisi, raporlama, ucretHesabi ``` #### Kuralı Sayıya Çeviren İşlev Aynı kural iki ayrı sayıya çevrilebilir. **F1 — yüzey büyüklüğü** en ucuz çeviridir: modülün dışa açtığı sembolleri sayar ve tek dosya okur. **F2 — ölü yüzey oranı** daha pahalıdır: dışa açılan sembollerin kaç tanesinin hiçbir modül tarafından ithal edilmediğini bulmak için bütün kod tabanını okur. İkisi de aynı kuralın adayıdır; hangisinin daha iyi olduğu ancak bilinen bir ihlal kümesinde sınanarak söylenir. ```js // uygunluk.mjs — bir mimari kurali sayiya ceviren iki uygunluk islevi ve esik taramasi import { readFileSync, readdirSync } from "node:fs"; const DIZIN = "modul"; const dosya = readdirSync(DIZIN); // >>> F1 yuzey buyuklugu: modulun kendi dosyasi yeter function F1(ad) { const t = readFileSync(`${DIZIN}/${ad}.mjs`, "utf8"); return [...t.matchAll(/^export const (\w+)/gm)].length; } // <<< F1 // >>> F2 olu yuzey orani: disa acilan sembollerin kac tanesi hic ithal edilmiyor function F2(ad) { const acik = new Set([...readFileSync(`${DIZIN}/${ad}.mjs`, "utf8") .matchAll(/^export const (\w+)/gm)].map((m) => m[1])); const kullanilan = new Set(); for (const d of dosya) { for (const m of readFileSync(`${DIZIN}/${d}`, "utf8") .matchAll(/^import \{ ([^}]+) \} from "\.\/(\w+)\.mjs"/gm)) { if (m[2] === ad) for (const s of m[1].split(", ")) kullanilan.add(s); } } return (acik.size - kullanilan.size) / acik.size; } // <<< F2 // YN5: mimar on iki modulu elle inceledi ve besini gercek yuzey sizintisi olarak isaretledi. // subeUcu ve ucretHesabi olu sembol tasiyor; bildirimKuyrugu ve depoErisimi ic ayrintiyi aciyor; // katalogKoprusu yedi sembolunu tek tuketiciye acarak ic temsilini disari tasiriyor. const SIZINTI = new Set(["subeUcu", "katalogKoprusu", "ucretHesabi", "bildirimKuyrugu", "depoErisimi"]); const ad = dosya.map((d) => d.replace(".mjs", "")); console.log(`${"modul".padEnd(17)}${"F1 yuzey".padStart(10)}${"F2 olu oran".padStart(13)}${"mimar etiketi".padStart(15)}`); for (const a of ad) { console.log(`${a.padEnd(17)}${String(F1(a)).padStart(10)}${F2(a).toFixed(2).padStart(13)}` + `${(SIZINTI.has(a) ? "sizinti" : "uygun").padStart(15)}`); } function tara(islev, esikler, etiket) { console.log(`\n${etiket.padEnd(12)}${"isaretlenen".padStart(13)}${"yakalanan".padStart(11)}` + `${"kacan".padStart(7)}${"yanlis alarm".padStart(14)}`); for (const e of esikler) { const isaret = ad.filter((a) => islev(a) > e); const y = isaret.filter((a) => SIZINTI.has(a)).length; console.log(`${`esik > ${e}`.padEnd(12)}${String(isaret.length).padStart(13)}` + `${`${y}/${SIZINTI.size}`.padStart(11)}${String(SIZINTI.size - y).padStart(7)}` + `${String(isaret.length - y).padStart(14)}`); } } tara(F1, [2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10], "F1 yuzey"); tara(F2, [0.2, 0.4, 0.5, 0.6, 0.7], "F2 olu oran"); // kuralin kendi maliyeti: satir, dosya okuma, kosum const kaynak = readFileSync("uygunluk.mjs", "utf8").split("\n"); const satir = (m) => { const b = kaynak.findIndex((l) => l.startsWith(`// >>> ${m}`)); return kaynak.findIndex((l) => l.startsWith(`// <<< ${m}`)) - b - 1; }; const toplamSatir = ad.reduce((s, a) => s + readFileSync(`${DIZIN}/${a}.mjs`, "utf8").split("\n").length, 0); console.log(`\n${"islev".padEnd(12)}${"kural satiri".padStart(14)}${"dosya okuma".padStart(13)}` + `${"taranan satir".padStart(15)}`); console.log(`${"F1".padEnd(12)}${String(satir("F1")).padStart(14)}${String(ad.length).padStart(13)}` + `${String(toplamSatir).padStart(15)}`); console.log(`${"F2".padEnd(12)}${String(satir("F2")).padStart(14)}` + `${String(ad.length * (1 + dosya.length)).padStart(13)}${String((1 + ad.length) * toplamSatir).padStart(15)}`); console.log("kosum suresi ortama baglidir; burada ortamdan bagimsiz nicelikler basilir " + `(F2 / F1 okuma orani ${(ad.length * (1 + dosya.length)) / ad.length}x)`); ``` ``` modul F1 yuzey F2 olu oran mimar etiketi ayarlar 4 0.00 uygun bildirimKuyrugu 5 0.80 sizinti depoErisimi 3 0.67 sizinti katalogKoprusu 7 0.00 sizinti kimlikKoprusu 2 0.00 uygun oduncAkisi 8 0.13 uygun olayGunlugu 4 0.75 uygun ortakBicim 9 0.33 uygun raporlama 6 0.00 uygun subeUcu 11 0.73 sizinti ucretHesabi 4 0.75 sizinti uyelikKaydi 3 0.00 uygun F1 yuzey isaretlenen yakalanan kacan yanlis alarm esik > 2 11 5/5 0 6 esik > 3 9 4/5 1 5 esik > 4 6 3/5 2 3 esik > 5 5 2/5 3 3 esik > 6 4 2/5 3 2 esik > 7 3 1/5 4 2 esik > 8 2 1/5 4 1 esik > 10 1 1/5 4 0 F2 olu oran isaretlenen yakalanan kacan yanlis alarm esik > 0.2 6 4/5 1 2 esik > 0.4 5 4/5 1 1 esik > 0.5 5 4/5 1 1 esik > 0.6 5 4/5 1 1 esik > 0.7 4 3/5 2 1 islev kural satiri dosya okuma taranan satir F1 4 12 106 F2 12 156 1378 kosum suresi ortama baglidir; burada ortamdan bagimsiz nicelikler basilir (F2 / F1 okuma orani 13x) ``` #### Eşiğin Okunması F1 taraması eşiğin ne olduğunu çıplak gösterir. En gevşek uçta (`> 2`) beş sızıntının beşi de yakalanır ve hiçbiri kaçmaz — ama on iki modülün on biri işaretlenir ve bunların altısı yanlış alarmdır. En sıkı uçta (`> 10`) yanlış alarm sıfırlanır ve dört sızıntı kaçar. Arada hiçbir eşik yoktur ki hem kaçırma hem yanlış alarm birlikte düşük olsun: `> 4` eşiği üç yakalar, iki kaçırır ve üç yanlış alarm verir. **F1 kaçırma ile yanlış alarmı birbirinden ayıramaz, çünkü ölçtüğü sayı kuralın sorduğu şeye yaklaşık bile değildir** — dokuz sembolünün altısı kullanılan `ortakBicim` ile üç sembolünün ikisi ölü olan `depoErisimi` aynı ekseni paylaşır. F2 taraması aynı ihlal kümesinde farklı bir yerde durur. `> 0.4` ile `> 0.6` arasında sonuç değişmez: dört yakalanan, bir kaçan, bir yanlış alarm. Bu düzlük iyi bir işaret sayılır — eşiğin tam değeri sonucu belirlemiyorsa kural eşiğe aşırı duyarlı değildir. F2'nin tek kaçırdığı `katalogKoprusu`dur ve nedeni tanımın kendisindedir: yedi sembolünün yedisi de ithal edilir, yani ölü yüzey sıfırdır; mimarın sızıntı demesinin nedeni sembollerin kullanılmaması değil, hepsinin tek tüketiciye açılmış olmasıdır. F2'nin tek yanlış alarmı `olayGunlugu`dur: dört sembolünün üçü grafiğin dışındaki işletim araçları için açıktır ve denetleyici o araçları görmez. **Kural kodun içinde tanımlanır, kuralın kendisi ise koddan çıkarılamaz.** F2, mimarın etiketine F1'den çok daha yakındır ama ikisi de yaklaşıktır; hiçbir eşik `katalogKoprusu` ile `olayGunlugu` çiftini birden doğru sınıflandırmaz. #### Kuralın Kendi Maliyeti Son tablo kuralın bedelidir. F1 dört satırdır ve tam koşumda on iki dosya, 106 satır okur. F2 on iki satırdır ve tam koşumda 156 dosya, 1.378 satır okur — her modül için bütün dizini taradığından okuma **on üç katına** çıkar. Koşum süresi ortama bağlı olduğu için basılan nicelikler ortamdan bağımsız olanlardır: okunan dosya ve taranan satır. Modül sayısı arttığında F2'nin okuması karesel büyür, F1'inki doğrusal. Buradan çıkan sonuç, kuralı ucuzlatmanın yolu ölçüyü bozmadan okuma sayısını düşürmektir: F2 bütün dosyaları modül başına değil bir kez okuyup ithal haritasını bellekte kurabilir. Ama bu ders için sayılması gereken asıl bedel koşum değil, **bakımdır**: F2 ithal biçimini ayrıştırdığı için ithal söz diziminin her yeni biçimi kuralı bozar; F1'in ayrıştırdığı tek şey `export` satırıdır. #### Yanlış Alarmın Ürettiği Davranış Yanlış alarm bir sayı değil, bir davranıştır. Bir kural yanlış alarm verdiğinde ekip önce inceler, sonra istisna ekler, sonunda kuralı kapatır. Aşağıdaki blok bunu modeller. ```js // devre.mjs — yanlis alarmin ekipte urettigi davranis: kural ucuncu alarmda devre disi kalir import { readFileSync, readdirSync } from "node:fs"; const DIZIN = "modul"; const dosya = readdirSync(DIZIN); const acikSembol = (a) => [...readFileSync(`${DIZIN}/${a}.mjs`, "utf8") .matchAll(/^export const (\w+)/gm)].map((m) => m[1]); const F1 = (a) => acikSembol(a).length; const F2 = (a) => { const acik = new Set(acikSembol(a)); const kullanilan = new Set(); for (const d of dosya) { for (const m of readFileSync(`${DIZIN}/${d}`, "utf8") .matchAll(/^import \{ ([^}]+) \} from "\.\/(\w+)\.mjs"/gm)) { if (m[2] === a) for (const s of m[1].split(", ")) kullanilan.add(s); } } return (acik.size - kullanilan.size) / acik.size; }; const SIZINTI = new Set(["subeUcu", "katalogKoprusu", "ucretHesabi", "bildirimKuyrugu", "depoErisimi"]); // YN6: yirmi yayimin her biri tek bir module dokunur ve kural yalniz dokunulan modulde kosar. // YN7: ekip ucuncu yanlis alarmdan sonra kurali devre disi birakir (esik gevsetme yerine kapatma). const YAYIM = ["ayarlar", "subeUcu", "oduncAkisi", "raporlama", "ucretHesabi", "ortakBicim", "katalogKoprusu", "olayGunlugu", "depoErisimi", "oduncAkisi", "bildirimKuyrugu", "uyelikKaydi", "raporlama", "subeUcu", "ayarlar", "kimlikKoprusu", "ucretHesabi", "ortakBicim", "depoErisimi", "katalogKoprusu"]; function kosu(islev, esik) { let alarm = 0, acik = true, yakalanan = 0, kacan = 0, kapandi = 0, kapandiktanSonra = 0; YAYIM.forEach((m, i) => { if (!acik) { if (SIZINTI.has(m)) { kacan += 1; kapandiktanSonra += 1; } return; } const isaret = islev(m) > esik; if (isaret && SIZINTI.has(m)) yakalanan += 1; else if (!isaret && SIZINTI.has(m)) kacan += 1; else if (isaret) { alarm += 1; if (alarm === 3) { acik = false; kapandi = i + 1; } } }); return { alarm, yakalanan, kacan, kapandi, kapandiktanSonra }; } const ihlalliYayim = YAYIM.filter((m) => SIZINTI.has(m)).length; console.log(`${YAYIM.length} yayim, ${ihlalliYayim} tanesi sizintili bir module dokunuyor`); console.log(`\n${"kural".padEnd(16)}${"yanlis alarm".padStart(14)}${"kapandigi yayim".padStart(17)}` + `${"yakalanan".padStart(11)}${"kacan".padStart(7)}${"kapandiktan sonra kacan".padStart(25)}`); for (const [etiket, islev, esik] of [["F1 esik > 3", F1, 3], ["F2 esik > 0.5", F2, 0.5]]) { const r = kosu(islev, esik); console.log(`${etiket.padEnd(16)}${String(r.alarm).padStart(14)}` + `${(r.kapandi ? String(r.kapandi) : "kapanmadi").padStart(17)}` + `${`${r.yakalanan}/${ihlalliYayim}`.padStart(11)}${String(r.kacan).padStart(7)}` + `${String(r.kapandiktanSonra).padStart(25)}`); } // YN8: cevrilemeyen kural icin yerine konan sey her ucuncu sembolun elle okunmasidir const sembol = dosya.flatMap((d) => acikSembol(d.replace(".mjs", ""))); const ornek = sembol.filter((_, i) => i % 3 === 2); console.log(`\ncevrilemeyen kural ("disa acilan ad modulun isini anlatir"): ` + `${sembol.length} sembolun ${ornek.length} tanesi elle okunur, ${sembol.length - ornek.length} tanesi okunmaz`); ``` ``` 20 yayim, 9 tanesi sizintili bir module dokunuyor kural yanlis alarm kapandigi yayim yakalanan kacan kapandiktan sonra kacan F1 esik > 3 3 4 1/9 8 8 F2 esik > 0.5 1 kapanmadi 7/9 2 0 cevrilemeyen kural ("disa acilan ad modulun isini anlatir"): 66 sembolun 22 tanesi elle okunur, 44 tanesi okunmaz ``` Sonuç, eşik taramasının tek başına anlattığından farklıdır. F1 eşiği `> 3` seçilerek kurulduğunda tarama tablosuna göre dört sızıntıyı yakalıyordu; yirmi yayımlık koşumda ise **dördüncü yayımda kapanır** ve kalan on altı yayım boyunca hiçbir şeye bakmaz. Dokuz ihlalli yayımın yalnız biri yakalanır, sekizi kaçar ve sekizinin sekizi de kural kapandıktan sonradır. F2 aynı koşumda tek yanlış alarm verir, hiç kapanmaz ve dokuz ihlalli yayımın yedisini yakalar. Aradaki fark eşik seçiminden değil, **yanlış alarm oranından** doğar. Bir kural kapatıldığı andan sonra ölçtüğü değer sıfırdır; bu yüzden kuralın kalitesi tek koşumdaki yakalama sayısıyla değil, ekipte kaç yayım boyunca açık kaldığıyla ölçülür. Kuralın çevrilemeyen kısmı ise adıyla durur: dışa açılan adın modülün işini anlatıp anlatmadığını hiçbir işlev söylemez ve yerine konan örneklem, 66 sembolün 22'sini okur; 44'ü hiç okunmaz. #### Özet - Aynı mimari kural iki uygunluk işlevine çevrildi: F1 yüzey büyüklüğü (dışa açılan sembol sayısı), F2 ölü yüzey oranı (hiç ithal edilmeyen sembollerin payı); ikisi de gerçek modül dosyalarını okur. - F1'in eşik taramasında hiçbir eşik iyi değildir: `> 2` beş sızıntının beşini yakalar ve 6 yanlış alarm verir, `> 10` yanlış alarmı sıfırlar ve 4 sızıntıyı kaçırır. - F2 aynı ihlal kümesinde `> 0.4` ile `> 0.6` arasında değişmez (4 yakalanan, 1 kaçan, 1 yanlış alarm) ve eşiğe duyarsızlık kuralın sağlamlık işaretidir; iki hatası da tanımdan doğar — `katalogKoprusu`nu kaçırır (yedi sembolü de kullanılıyor), `olayGunlugu`na yanlış alarm verir (üç sembolü grafiğin dışındaki araçlar için açık). - Kuralın bedeli F1 için 4 satır, 12 dosya ve 106 satır okuma; F2 için 12 satır, 156 dosya ve 1.378 satır okumadır; fark 13 kattır ve modül sayısıyla karesel büyür. - Yirmi yayımlık koşumda F1 üçüncü yanlış alarmında dördüncü yayımda kapanır ve 9 ihlalli yayımın 8'ini kaçırır; F2 tek yanlış alarmla açık kalır ve 7'sini yakalar. - Çevrilemeyen kural adıyla yazıldı ("dışa açılan ad modülün işini anlatır") ve yerine konan örneklem 66 sembolün 22'sini okur. #### Sonraki Adım Bu dersin uygunluk işlevi tek bir modülün yüzeyine baktı ve komşularını yalnız sembol sayarken kullandı. Mimari kuralların bir bölümü ise tek modülde hiç görünmez: hangi modülün hangi modülü ithal edebileceği, kod tabanının **grafiğinde** durur ve ancak grafiğin tamamı okunarak denetlenebilir. Sonraki ders bu kuralı yazar: gerçek bir ithal grafiği üzerinde koşan bir katman denetleyicisi kurulur ve asıl soru denetleyicinin değil kuralın kendisidir — aynı katman kuralı izin listesi biçiminde de yasak listesi biçiminde de yazılabilir. İki biçim aynı grafikte koşturulur ve üç sayı karşılaştırılır: hangisi daha az yanlış alarm veriyor, hangisi kaç ihlali kaçırıyor ve kod tabanına yeni bir modül eklendiğinde kural kaç yerde güncelleniyor. ### Bağımlılık ve Katman Denetimi Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/bagimlilik-ve-katman-denetimi Yapısal mimari kuralların gerçek bir ithal grafiği üzerinde sınanması: aynı katman kuralının izin listesi ve yasak listesi biçiminde yazılması, beş kural biçiminin bilinen ihlal kümesinde yakalanan, kaçan ve yanlış alarm sayılarının karşılaştırılması, süreli istisnaların yaşlanması ve yeni bir modül eklendiğinde kuralın kaç yerde güncellendiğinin sayılması. Önceki dersin uygunluk işlevi tek bir modülün dosyasına baktı. Mimari kuralların bir bölümü ise tek dosyada görünmez: hangi modülün hangi modülü ithal edebileceği ancak grafiğin tamamı okunarak denetlenir. **Katman denetimi** ve **bağımlılık denetimi** bu tür kuralların adıdır ve ikisi de aynı veriyi okur — kod tabanının ithal grafiği. Bu grafiğin kendisi daha önce ölçüldü: servis sınırları kursu aynı türden bir ithal grafiğinden sınır ihlallerini saymıştı. Buradaki soru o sayım değildir. **Buradaki soru kuralın kendisidir.** Aynı katman kuralı en az iki biçimde yazılabilir — izin listesi ("şu kenar türleri serbesttir") ve yasak listesi ("şu kenar türleri yasaktır") — ve iki biçim aynı grafikte farklı sonuç verir. Ders bu farkı üç sayıyla ölçer: hangisi daha az yanlış alarm veriyor, hangisi kaç ihlali kaçırıyor, kod tabanına yeni bir modül girdiğinde kural kaç yerde güncelleniyor. Through-line **bölgesel kütüphane ağıdır** ve kurgudur. #### Denetlenecek İthal Grafiği **YN9 — kod tabanı on üç modülden oluşur, her modül kendi katmanını kaynağında bildirir ve katmanlar giriş, uygulama, alan, altyapı ve ortak olmak üzere beştir.** Gerekçe: katman denetimi ancak her modülün bir katmana atanmış olduğu bir kod tabanında koşabilir; katman bildiriminin kaynakta durması, denetleyicinin dışarıdan bir haritaya bağlı kalmamasını sağlar. ```js // kur.mjs — bolgesel kutuphane agi kod tabanini katmanlariyla diske yazar import { mkdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; const KATMAN = { subeUcu: "giris", personelUcu: "giris", oduncAkisi: "uygulama", ucretAkisi: "uygulama", uyelikAkisi: "uygulama", oduncKurali: "alan", ucretKurali: "alan", katalogKurali: "alan", depoErisimi: "altyapi", katalogKoprusu: "altyapi", kimlikKoprusu: "altyapi", olayGunlugu: "altyapi", ortakBicim: "ortak", }; const KENAR = [ "subeUcu->oduncAkisi", "subeUcu->ucretAkisi", "subeUcu->ortakBicim", "personelUcu->uyelikAkisi", "personelUcu->oduncAkisi", "personelUcu->ortakBicim", "oduncAkisi->oduncKurali", "oduncAkisi->katalogKurali", "oduncAkisi->depoErisimi", "oduncAkisi->katalogKoprusu", "oduncAkisi->ortakBicim", "ucretAkisi->ucretKurali", "ucretAkisi->depoErisimi", "ucretAkisi->ortakBicim", "uyelikAkisi->kimlikKoprusu", "uyelikAkisi->ortakBicim", "oduncKurali->ortakBicim", "ucretKurali->ortakBicim", "katalogKurali->ortakBicim", "depoErisimi->ortakBicim", "olayGunlugu->ortakBicim", "katalogKoprusu->ortakBicim", "katalogKoprusu->katalogKurali", "kimlikKoprusu->ortakBicim", "subeUcu->katalogKoprusu", "ucretAkisi->oduncAkisi", // istisna kaydi olan iki kenar "oduncKurali->depoErisimi", "ucretKurali->katalogKoprusu", "depoErisimi->oduncAkisi", "subeUcu->depoErisimi", "subeUcu->katalogKurali", "ortakBicim->olayGunlugu", "oduncAkisi->kimlikKoprusu", "ucretAkisi->katalogKoprusu", ]; mkdirSync("kod", { recursive: true }); for (const ad of Object.keys(KATMAN)) { const ithal = KENAR.filter((k) => k.split("->")[0] === ad) .map((k) => `import { ${k.split("->")[1]}Islem } from "./${k.split("->")[1]}.mjs";`); writeFileSync(`kod/${ad}.mjs`, `// katman: ${KATMAN[ad]}\n${ithal.join("\n")}\n` + `export const ${ad}Islem = (x) => x;\n`); } const K = ["giris", "uygulama", "alan", "altyapi", "ortak"]; const sayi = {}; for (const k of KENAR) { const [a, b] = k.split("->"); sayi[`${KATMAN[a]}->${KATMAN[b]}`] = (sayi[`${KATMAN[a]}->${KATMAN[b]}`] ?? 0) + 1; } console.log(`${Object.keys(KATMAN).length} modul dosyasi, ${KENAR.length} ithal kenari`); console.log(`\nkatmandan katmana kenar sayisi (satir: ithal eden, sutun: ithal edilen)`); console.log(`${"".padEnd(10)}${K.map((k) => k.padStart(9)).join("")}`); for (const a of K) { console.log(`${a.padEnd(10)}${K.map((b) => String(sayi[`${a}->${b}`] ?? 0).padStart(9)).join("")}`); } ``` ``` 13 modul dosyasi, 34 ithal kenari katmandan katmana kenar sayisi (satir: ithal eden, sutun: ithal edilen) giris uygulama alan altyapi ortak giris 0 4 1 2 2 uygulama 0 1 3 6 3 alan 0 0 0 2 3 altyapi 0 1 1 0 4 ortak 0 0 0 1 0 ``` Matris kuralın hangi hücrelerde çiğnendiğini daha kural yazılmadan gösterir: `alan` satırında altyapıya iki kenar, `giriş` satırında alana bir ve altyapıya iki kenar, `ortak` satırında altyapıya bir kenar vardır. Kuralı yazmak bu hücreleri adlandırmaktır — ve adlandırmanın iki ayrı yolu vardır. #### Aynı Kuralın Beş Biçimi Denetleyici dosyaları okur, `// katman:` satırından katmanı ve `from "./..."` satırlarından kenarı çıkarır. Aynı kural beş biçimde yazılır: katman granülerliğinde izin listesi, buna eklenen istisna listesi (süresi denetlenen ve denetlenmeyen), modül granülerliğinde izin listesi ve katman granülerliğinde yasak listesi. **YN10 — mimar otuz dört kenarı elle okudu ve dokuzunu gerçek ihlal olarak işaretledi; iki kenarın süreli istisna kaydı vardır ve birinin süresi dolmuştur.** Gerekçe: yakalama, kaçırma ve yanlış alarm ancak elle etiketlenmiş bir kümeye karşı sayılabilir; istisna kayıtları da bu kümenin parçasıdır, çünkü onaylanmış bir kenarı ihlal saymak yanlış alarmdır. ```js // katman.mjs — kod/ dizinindeki gercek ithal grafigini okur; ayni kural bes bicimde kosturulur import { readFileSync, readdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; function grafik(dizin = "kod") { const katman = {}, kenar = []; for (const d of readdirSync(dizin)) { const ad = d.replace(".mjs", ""); const t = readFileSync(`${dizin}/${d}`, "utf8"); katman[ad] = t.match(/^\/\/ katman: (\w+)$/m)[1]; for (const m of t.matchAll(/from "\.\/(\w+)\.mjs"/g)) kenar.push(`${ad}->${m[1]}`); } return { katman, kenar }; } const { katman, kenar } = grafik(); const kat = (k) => `${katman[k.split("->")[0]]}->${katman[k.split("->")[1]]}`; // YN10: mimar otuz dort kenari elle okudu; asagidaki dokuzu gercek ihlaldir. Istisna kaydi olan // subeUcu->katalogKoprusu gecerlidir; ucretAkisi->oduncAkisi istisnasinin suresi dolmustur. const IHLAL = new Set([ "ucretAkisi->oduncAkisi", "oduncKurali->depoErisimi", "ucretKurali->katalogKoprusu", "depoErisimi->oduncAkisi", "subeUcu->depoErisimi", "subeUcu->katalogKurali", "ortakBicim->olayGunlugu", "oduncAkisi->kimlikKoprusu", "ucretAkisi->katalogKoprusu", ]); const CEYREK = 4; const ISTISNA = [ // kenar | biten ceyrek | gerekce ["subeUcu->katalogKoprusu", 5, "goc donemi: sube ucu eski katalog koprusunu okuyor"], ["ucretAkisi->oduncAkisi", 2, "gecici: ucret akisi odunc akisindan okuyor"], ]; const IZIN_KATMAN = ["giris->uygulama", "giris->ortak", "uygulama->alan", "uygulama->altyapi", "uygulama->ortak", "alan->ortak", "altyapi->alan", "altyapi->ortak"]; const YASAK_KATMAN = ["alan->altyapi", "alan->uygulama", "alan->giris", "altyapi->uygulama", "altyapi->giris", "uygulama->giris"]; const IZIN_MODUL = [ "subeUcu->oduncAkisi", "subeUcu->ucretAkisi", "subeUcu->ortakBicim", "personelUcu->uyelikAkisi", "personelUcu->oduncAkisi", "personelUcu->ortakBicim", "oduncAkisi->oduncKurali", "oduncAkisi->katalogKurali", "oduncAkisi->depoErisimi", "oduncAkisi->katalogKoprusu", "oduncAkisi->ortakBicim", "ucretAkisi->ucretKurali", "ucretAkisi->depoErisimi", "ucretAkisi->ortakBicim", "uyelikAkisi->kimlikKoprusu", "uyelikAkisi->ortakBicim", "oduncKurali->ortakBicim", "ucretKurali->ortakBicim", "katalogKurali->ortakBicim", "depoErisimi->ortakBicim", "olayGunlugu->ortakBicim", "katalogKoprusu->ortakBicim", "katalogKoprusu->katalogKurali", "kimlikKoprusu->ortakBicim", "subeUcu->katalogKoprusu", ]; writeFileSync("izin_modul.json", JSON.stringify(IZIN_MODUL)); const izinliKenar = (sureDenetle) => new Set(ISTISNA .filter(([, bitis]) => !sureDenetle || bitis >= CEYREK).map(([k]) => k)); const BICIM = { "izin-katman": { n: IZIN_KATMAN.length, f: (k) => !IZIN_KATMAN.includes(kat(k)) }, "izin-katman + istisna": { n: IZIN_KATMAN.length + ISTISNA.length, f: (k) => !IZIN_KATMAN.includes(kat(k)) && !izinliKenar(false).has(k) }, "izin-katman + sureli ist.": { n: IZIN_KATMAN.length + ISTISNA.length, f: (k) => !IZIN_KATMAN.includes(kat(k)) && !izinliKenar(true).has(k) }, "izin-modul": { n: IZIN_MODUL.length, f: (k) => !IZIN_MODUL.includes(k) }, "yasak-katman": { n: YASAK_KATMAN.length, f: (k) => YASAK_KATMAN.includes(kat(k)) }, }; console.log(`${kenar.length} kenar okundu; bilinen ihlal ${IHLAL.size}, istisna kaydi ${ISTISNA.length} ` + `(${ISTISNA.filter(([, b]) => b < CEYREK).length} tanesinin suresi dolmus)`); console.log(`\n${"kural bicimi".padEnd(27)}${"kural satiri".padStart(13)}${"isaretlenen".padStart(13)}` + `${"yakalanan".padStart(11)}${"kacan".padStart(7)}${"yanlis alarm".padStart(14)}`); for (const [ad, b] of Object.entries(BICIM)) { const isaret = kenar.filter(b.f); const y = isaret.filter((k) => IHLAL.has(k)).length; console.log(`${ad.padEnd(27)}${String(b.n).padStart(13)}${String(isaret.length).padStart(13)}` + `${`${y}/${IHLAL.size}`.padStart(11)}${String(IHLAL.size - y).padStart(7)}` + `${String(isaret.length - y).padStart(14)}`); } console.log(`\nkacan ihlaller (kural bicimi basina):`); for (const [ad, b] of Object.entries(BICIM)) { const kacan = [...IHLAL].filter((k) => !b.f(k)); console.log(` ${ad.padEnd(27)}${kacan.length ? kacan.map((k) => `${k} (${kat(k)})`).join("; ") : "-"}`); } ``` ``` 34 kenar okundu; bilinen ihlal 9, istisna kaydi 2 (1 tanesinin suresi dolmus) kural bicimi kural satiri isaretlenen yakalanan kacan yanlis alarm izin-katman 8 8 7/9 2 1 izin-katman + istisna 10 6 6/9 3 0 izin-katman + sureli ist. 10 7 7/9 2 0 izin-modul 25 9 9/9 0 0 yasak-katman 6 3 3/9 6 0 kacan ihlaller (kural bicimi basina): izin-katman oduncAkisi->kimlikKoprusu (uygulama->altyapi); ucretAkisi->katalogKoprusu (uygulama->altyapi) izin-katman + istisna ucretAkisi->oduncAkisi (uygulama->uygulama); oduncAkisi->kimlikKoprusu (uygulama->altyapi); ucretAkisi->katalogKoprusu (uygulama->altyapi) izin-katman + sureli ist. oduncAkisi->kimlikKoprusu (uygulama->altyapi); ucretAkisi->katalogKoprusu (uygulama->altyapi) izin-modul - yasak-katman ucretAkisi->oduncAkisi (uygulama->uygulama); subeUcu->depoErisimi (giris->altyapi); subeUcu->katalogKurali (giris->alan); ortakBicim->olayGunlugu (ortak->altyapi); oduncAkisi->kimlikKoprusu (uygulama->altyapi); ucretAkisi->katalogKoprusu (uygulama->altyapi) ``` #### İzin Listesi ile Yasak Listesinin Ayrımı Tablo yaygın bir beklentiyi bozar. **Yasak listesi sıfır yanlış alarm verir ve dokuz ihlalin altısını kaçırır.** Nedeni biçimin kendisindedir: yasak listesi yalnız *sayılan* kenar türlerini görür. Listede `alan->altyapi` ve `altyapi->uygulama` yazılıdır, bu yüzden üç ihlal yakalanır; ama `giris->altyapi`, `giris->alan`, `ortak->altyapi` ve aynı katman içindeki `uygulama->uygulama` listede yoktur ve o kenarlar hiç görülmez. Yasak listesi ne kadar eksikse o kadar sessizdir ve eksik olduğu hiçbir yerde belli olmaz. **İzin listesi ters çalışır: listede olmayan her şey ihlaldir.** Katman granülerliğindeki izin listesi sekiz satırla dokuz ihlalin yedisini yakalar. Kaçırdığı ikisi kuralın ifade gücünün sınırıdır: `oduncAkisi->kimlikKoprusu` ve `ucretAkisi->katalogKoprusu` kenarları katman düzeyinde serbest olan `uygulama->altyapi` çiftine düşer; ikisinin de yasak olduğunu söyleyen kural katmanla değil modül adıyla yazılır. Buna karşılık izin listesinin bir yanlış alarmı vardır ve o alarm onaylanmış bir göç kenarını işaretler. İstisna listesi bu yanlış alarmı kaldırır ama kendi kusurunu getirir. Süresi denetlenmeyen istisna listesinde yakalama 7'den 6'ya düşer: süresi iki çeyrek önce dolmuş bir istisna hâlâ bir gerçek ihlali gizlemektedir. Süre denetlendiğinde yakalama 7'ye döner ve yanlış alarm sıfırda kalır. **Bir istisna listesi, süresi denetlenmediği sürece kuralın kendisini aşındırır** — ve aşınmanın büyüklüğü tam olarak süresi dolmuş istisna sayısı kadardır. Modül granülerliğindeki izin listesi tabloda kusursuzdur: dokuz ihlalin dokuzu yakalanır, hiç kaçan ve hiç yanlış alarm yoktur. Bedeli satır sayısında görünür — sekiz satır yerine yirmi beş satır, yani kural artık mimarinin bir özeti değil, grafiğin tam kopyasıdır. Asıl bedel ise bu tabloda hiç görünmez; sonraki koşum onu ölçer. #### Yeni Modül Girdiğinde Kuralın bakım maliyeti kod tabanı durduğu sürece sıfırdır. Aşağıdaki blok kod tabanına yeni bir modül ekler ve aynı kuralları güncellenmemiş hâlleriyle koşturur. ```js // yeni.mjs — kod tabanina yeni bir modul eklenir; her kural bicimi kac yerde guncelleniyor import { readFileSync, readdirSync, writeFileSync } from "node:fs"; // YN11: sonraki ceyrekte kod tabanina tek bir yeni modul girer ve alti yeni ithal kenari acar const YENI = "rezervasyonAkisi"; const YENI_KENAR = [ // besi kurala uygun, biri ihlal `subeUcu->${YENI}`, `personelUcu->${YENI}`, `${YENI}->oduncKurali`, `${YENI}->depoErisimi`, `${YENI}->ortakBicim`, `${YENI}->personelUcu`, ]; writeFileSync(`kod/${YENI}.mjs`, `// katman: uygulama\n` + YENI_KENAR.filter((k) => k.startsWith(`${YENI}->`)) .map((k) => `import { ${k.split("->")[1]}Islem } from "./${k.split("->")[1]}.mjs";`).join("\n") + `\nexport const ${YENI}Islem = (x) => x;\n`); for (const k of YENI_KENAR.filter((k) => k.endsWith(`->${YENI}`))) { const a = k.split("->")[0]; const t = readFileSync(`kod/${a}.mjs`, "utf8"); writeFileSync(`kod/${a}.mjs`, t.replace(/\n/, `\nimport { ${YENI}Islem } from "./${YENI}.mjs";\n`)); } const katman = {}, kenar = []; for (const d of readdirSync("kod")) { const ad = d.replace(".mjs", ""); const t = readFileSync(`kod/${d}`, "utf8"); katman[ad] = t.match(/^\/\/ katman: (\w+)$/m)[1]; for (const m of t.matchAll(/from "\.\/(\w+)\.mjs"/g)) kenar.push(`${ad}->${m[1]}`); } const kat = (k) => `${katman[k.split("->")[0]]}->${katman[k.split("->")[1]]}`; const IZIN_KATMAN = ["giris->uygulama", "giris->ortak", "uygulama->alan", "uygulama->altyapi", "uygulama->ortak", "alan->ortak", "altyapi->alan", "altyapi->ortak"]; const YASAK_KATMAN = ["alan->altyapi", "alan->uygulama", "alan->giris", "altyapi->uygulama", "altyapi->giris", "uygulama->giris"]; const IZIN_MODUL_ESKI = JSON.parse(readFileSync("izin_modul.json", "utf8")); const uygunYeni = YENI_KENAR.filter((k) => IZIN_KATMAN.includes(kat(k))); const IZIN_MODUL_YENI = [...IZIN_MODUL_ESKI, ...uygunYeni]; const BICIM = { "izin-katman": { veri: IZIN_KATMAN, f: (k) => !IZIN_KATMAN.includes(kat(k)) }, "yasak-katman": { veri: YASAK_KATMAN, f: (k) => YASAK_KATMAN.includes(kat(k)) }, "izin-modul (eski)": { veri: IZIN_MODUL_ESKI, f: (k) => !IZIN_MODUL_ESKI.includes(k) }, "izin-modul (guncel)": { veri: IZIN_MODUL_YENI, f: (k) => !IZIN_MODUL_YENI.includes(k) }, }; const YENI_IHLAL = new Set([`${YENI}->personelUcu`]); console.log(`yeni modul: ${YENI} (katman: uygulama), ${YENI_KENAR.length} yeni kenar; ` + `${uygunYeni.length} tanesi katman kuralina uygun, ${YENI_KENAR.length - uygunYeni.length} tanesi ihlal`); console.log(`grafik simdi ${Object.keys(katman).length} modul ve ${kenar.length} kenar`); console.log(`\n${"kural bicimi".padEnd(22)}${"kural satiri".padStart(13)}${"guncellenen satir".padStart(19)}` + `${"yeni ihlal yakalandi".padStart(22)}${"yeni yanlis alarm".padStart(19)}`); for (const [ad, b] of Object.entries(BICIM)) { const isaret = YENI_KENAR.filter(b.f); const y = isaret.filter((k) => YENI_IHLAL.has(k)).length; const guncel = ad === "izin-modul (guncel)" ? uygunYeni.length : 0; console.log(`${ad.padEnd(22)}${String(b.veri.length).padStart(13)}${String(guncel).padStart(19)}` + `${`${y}/${YENI_IHLAL.size}`.padStart(22)}${String(isaret.length - y).padStart(19)}`); } console.log(`\nyeni modulun kendi dosyasinda her bicim icin ayni tek satir var: "// katman: uygulama"`); ``` ``` yeni modul: rezervasyonAkisi (katman: uygulama), 6 yeni kenar; 5 tanesi katman kuralina uygun, 1 tanesi ihlal grafik simdi 14 modul ve 40 kenar kural bicimi kural satiri guncellenen satir yeni ihlal yakalandi yeni yanlis alarm izin-katman 8 0 1/1 0 yasak-katman 6 0 1/1 0 izin-modul (eski) 25 0 1/1 5 izin-modul (guncel) 30 5 1/1 0 yeni modulun kendi dosyasinda her bicim icin ayni tek satir var: "// katman: uygulama" ``` Modül granülerliğindeki izin listesinin gizli bedeli budur. Yeni modül tek satırlık bir katman bildirimiyle gelir; katman granülerliğindeki iki biçim hiçbir yerde güncellenmez ve yeni ihlali yakalar. Modül granülerliğindeki izin listesi ise güncellenmediğinde **beş yanlış alarm** üretir ve bu beş alarmın hepsi kurala tümüyle uygun kenarlar üzerinedir; güncellendiğinde alarm sıfırlanır ve kural yirmi beş satırdan otuza çıkar. Her yeni modül kuralı beş satır büyütür. Bu, önceki dersin devre dışı bırakma koşumuyla aynı olgudur. Kurala uygun bir değişikliği engelleyen bir denetim, birkaç yayımdan sonra ya kapatılır ya da kural kendiliğinden onaylanan bir listeye dönüşür. Modül granülerliğindeki izin listesi tabloda kusursuz görünürken pratikte en kırılgan biçimdir, çünkü doğruluğu **her yeni kenarda elle güncellenmesine** bağlıdır. Ölçülen üç biçim arasındaki seçim şu üç sayının bileşimidir: yasak listesi hiç bakım istemez ve altı ihlal kaçırır; katman izin listesi hiç bakım istemez, iki ihlal kaçırır ve ihlalleri yakalamak için istisna listesinin süre denetimine muhtaçtır; modül izin listesi hiçbir şey kaçırmaz ve her modülde beş satır bakım ister. **Kuralın granülerliği yükseldikçe yakalama artar ve bakım maliyeti onunla birlikte artar**; hiçbir biçim ikisini birden ucuzlatmaz. #### Özet - Katman denetimi gerçek dosyalardan okunan bir ithal grafiği üzerinde koşturuldu: 13 modül, 34 kenar, 9 elle etiketlenmiş ihlal ve süreli 2 istisna kaydı. - Yasak listesi biçimi 6 satırla hiç yanlış alarm vermez ama 9 ihlalin 6'sını kaçırır; kaçırdığı kenar türleri listede sayılmadığı için sessizce geçer. - Katman granülerliğindeki izin listesi 8 satırla 7 ihlal yakalar, 2 kaçırır ve onaylanmış bir göç kenarına 1 yanlış alarm verir; kaçırdığı ikisi katmanla değil modül adıyla yazılabilen kurallardır. - Süresi denetlenmeyen istisna listesi yakalamayı 7'den 6'ya düşürür; süresi dolmuş tek bir istisna bir gerçek ihlali gizler, süre denetimi eklendiğinde yakalama 7'ye döner ve yanlış alarm sıfırdır. - Modül granülerliğindeki izin listesi 25 satırla 9/9 yakalar ve hiç yanlış alarm vermez; bedeli yeni modülde ortaya çıkar — güncellenmediğinde kurala uygun 5 kenara yanlış alarm verir, güncellendiğinde 5 satır büyür. - Kuralın granülerliği yükseldikçe yakalama artar ve bakım maliyeti onunla birlikte artar; katman bildirimi kaynakta durduğu için katman biçimleri yeni modülde 0 satır güncelleme ister. #### Sonraki Adım Bu üç derste kurallar yazıldı, denetime çevrildi ve denetimin yakaladığı ile kaçırdığı sayıldı. Hepsinin ortak varsayımı şudur: mimari sabittir ve kural onu korur. Oysa bu dersin son koşumu tam tersini gösterdi — kod tabanına bir modül girdiği anda kuralın kendisi de değişmek zorunda kaldı. Bir mimarinin ölçülmesi gereken niteliği yalnız bugün kurala uyup uymadığı değil, **değişimi ne kadar ucuza kabul ettiğidir**. Sonraki ders bu niteliği ele alır: değişimi ucuzlatan yapı kararlarının kendisi bir denetime çevrilebilir mi, çevrilebiliyorsa hangi sayı ölçülür ve çevrilemeyen kısmın yerine ne konur. ### Evrimsel Mimari Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/evrimsel-mimari Değişime dayanıklı yapının denetlenmesi: aynı üç değişikliğin bir yapıda 18, yalıtma noktalı yapıda 5 modüle dokunması, yalıtımın kalıcı olarak 5 düğüm ve 4 bağ pahalı olması, uygunluk işlevinin 8 ihlalin 7'sini yakalayıp 1 yanlış alarm vermesi ve bir bağımlılık içeri alınınca aynı kural kümesinin 5 doğru değişikliği ihlal olarak işaretlemesi. Önceki ders bağımlılık ve katman kurallarını koşturulabilir bir denetime çevirdi: kural artık bir belge cümlesi değil, ithal grafiği üzerinde çalışan bir yüklemdir. Ama bu kuralların hepsi **bugünkü** yapıyı korur: bugünkü katman ayrımını dondurur ve yapının kendisi değişmek zorunda kaldığında ya doğru değişimi ucuzlatır ya da onu ihlal olarak işaretler. **Evrimsel mimari** (evolutionary architecture), değişimi ucuz tutan yapı kararlarını denetlenebilir hâle getirme uğraşıdır. Kursun sorusu bir adım kayar: **değişimi ucuzlatan yapı kararı** denetlenebilir mi? Dört ölçü alınır: dokunulan modül ve geri alma adımı; uygunluk işlevinin yakalaması, kaçırması ve yanlış alarmı; kuralın kendi eskimesi; çevrilemeyen kısım. #### Aynı Değişiklik Kümesi, İki Yapı Örnek, kursun kurgu **bölgesel kütüphane ağı**dır. **YN12:** altı iç modül (şube ön yüzü, şube terminali, ödünç, ücretlendirme, raporlama, bildirim) ve üç dış bağımlılık (dışarıdan alınmış katalog, ayrı üyelik sistemi, belediyedeki kimlik servisi); bugünkü yapı A bunları 16 bağla bağlar. **YN13:** bağ, iç biçime dayanıyorsa **biçim bağı**, bildirilmiş sözleşmeye dayanıyorsa **sözleşme bağı**dır. **YN14 — sızan modül:** A'da `odunc` ile `ucret` aldıkları kaydı olduğu gibi yeniden yayar; B'de her dış bağımlılığın önünde biçimi eşleyen bir **yalıtma noktası** (kapı) durur ve sızan modül kalmaz. **YN15 — değişiklik kümesi:** katalog kaydına alan eklemek, üyelik sistemini değiştirmek, ücretlendirmeyi ikiye ayırmak. İki dosya grafı, yayılımı ve beş kuralı kuran süreç içi bir **modeldir**; ağ ya da depo yoktur. ```js // evrim/yapi.mjs — kurgu kutuphane aginin modul grafi ve kural denetleyicisi (model). Kenar // yazimi "bagimli>bagimlilik:tur"; "b" bicim bagi, "s" sozlesme bagi. export const bag = (s) => s.trim().split(/\s+/).map((e) => e.split(/[>:]/)); export const YAPI_A = bag(` sube-onyuz>katalog:b sube-onyuz>odunc:b sube-onyuz>kimlik:b sube-terminal>katalog:b sube-terminal>odunc:b sube-terminal>kimlik:b odunc>katalog:b odunc>uyelik:b odunc>ucret:b ucret>odunc:b ucret>uyelik:b rapor>odunc:b rapor>ucret:b rapor>katalog:b bildirim>odunc:b bildirim>uyelik:b`); export const YAPI_B = bag(` sube-onyuz>katalog-kapisi:s sube-onyuz>odunc-kapisi:s sube-onyuz>kimlik-kapisi:s sube-terminal>katalog-kapisi:s sube-terminal>odunc-kapisi:s sube-terminal>kimlik-kapisi:s odunc>katalog-kapisi:s odunc>uyelik-kapisi:s odunc>ucret-kapisi:s ucret>uyelik-kapisi:s rapor>odunc-kapisi:s rapor>ucret:b rapor>katalog-kapisi:s bildirim>odunc-kapisi:s bildirim>uyelik-kapisi:s katalog-kapisi>katalog:b uyelik-kapisi>uyelik:b kimlik-kapisi>kimlik:b odunc-kapisi>odunc:b ucret-kapisi>ucret:b`); // Aldigi bicimi oldugu gibi yeniden yayan moduller (kaba isaret) export const SIZAN = { A: new Set(["odunc", "ucret"]), B: new Set() }; export const UC = ["sube-onyuz", "sube-terminal"]; // "dis" ve "kapi" yapinin degil, yapilandirmanin bildirdigi seylerdir. export const ESKI = { dis: ["katalog", "uyelik", "kimlik"], kapi: { "katalog-kapisi": "katalog", "uyelik-kapisi": "uyelik", "kimlik-kapisi": "kimlik", "odunc-kapisi": "odunc", "ucret-kapisi": "ucret" }, ucIzin: ["katalog-kapisi", "odunc-kapisi", "kimlik-kapisi"], istisna: [["rapor", "ucret"]], }; const { "uyelik-kapisi": _, ...KAPI_YENI } = ESKI.kapi; // uyelik ice alindiktan sonra export const YENI = { ...ESKI, dis: ["katalog", "kimlik"], kapi: KAPI_YENI, ucIzin: [...ESKI.ucIzin, "uyelik"] }; export const modul = (k) => [...new Set(k.flatMap(([a, b]) => [a, b]))]; export const uygula = (k, o) => { const s = (o.sil ?? []).map((x) => `${x[0]}>${x[1]}`); return [...k.filter(([a, b]) => !s.includes(`${a}>${b}`)), ...(o.ek ?? [])]; }; // Bicim bagi degisen bicimi tasir; sozlesme bagi ancak sozlesme degisince gecer. export function dokunulan(kenar, sizan, dis, d) { const kume = new Set([d.kok]); for (let ek = true; ek; ) { ek = false; for (const [a, b, tur] of kenar) { if (kume.has(a) || !kume.has(b)) continue; if (tur === "b" ? b === d.kok || sizan.has(b) : d.sozlesmeDegisen.includes(b)) { kume.add(a); ek = true; } } } return [...kume].filter((m) => !dis.includes(m)); } // Tek kapida kalan degisiklik bir anahtarla geri alinir. export const geriAlma = (d, kapi) => (d.length === 1 && d[0] in kapi ? 1 : d.length); export function dongudekiler(kenar) { const m = modul(kenar), u = new Map(m.map((x) => [x, new Set()])); for (const [a, b] of kenar) u.get(a).add(b); for (let d = true; d; ) { // gecisli kapanis d = false; for (const a of m) for (const b of [...u.get(a)]) for (const c of u.get(b) ?? []) if (!u.get(a).has(c)) { u.get(a).add(c); d = true; } } return m.filter((x) => u.get(x).has(x)); } // Uygunluk islevi: degisime aciklik export function uygunluk(kenar, y) { const kapiAdi = Object.keys(y.kapi); const tam = y.dis.filter((x) => { const g = kenar.filter(([, b]) => b === x).map(([a]) => a); return g.length === 1 && kapiAdi.includes(g[0]); }); return { dugum: modul(kenar).length, bag: kenar.length, "dongudeki modul": dongudekiler(kenar).length, "yalitilmamis dis bag": kenar.filter(([a, b]) => y.dis.includes(b) && !kapiAdi.includes(a)).length, "tam yalitilmis dis": `${tam.length}/${y.dis.length}` }; } // Bes mimari kural; her biri ihlal sayisi dondurur export function kurallar(y) { const kapiAdi = Object.keys(y.kapi); const icHedef = Object.values(y.kapi).filter((m) => !y.dis.includes(m)); return { K1: (k) => k.filter(([a, b]) => y.dis.includes(b) && !kapiAdi.includes(a)).length, K2: (k) => dongudekiler(k).length, K3: (k) => k.filter(([a, b, t]) => t === "b" && icHedef.includes(b) && !kapiAdi.includes(a) && !y.istisna.some(([x, z]) => x === a && z === b)).length, K4: (k) => k.filter(([a, b]) => UC.includes(a) && !y.ucIzin.includes(b)).length, K5: (k) => y.dis.filter((x) => k.filter(([, b]) => b === x).length !== 1 || !kapiAdi.includes((k.find(([, b]) => b === x) ?? [])[0])).length, }; } ``` ```js // evrim/olc.mjs — iki yapida ayni degisiklik kumesi, bilinen ihlal kumesi, kuralin eskimesi. import { YAPI_A, YAPI_B, SIZAN, ESKI, YENI, bag, uygula, dokunulan, geriAlma, uygunluk, kurallar } from "./yapi.mjs"; const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); const uA = uygunluk(YAPI_A, ESKI), uB = uygunluk(YAPI_B, ESKI); yaz([-24, 8, 8], "uygunluk islevi", "A", "B"); for (const k of Object.keys(uA)) yaz([-24, 8, 8], k, uA[k], uB[k]); const DEGISIKLIK = [ { ad: "yeni alan (katalog)", kok: "katalog", sozlesmeDegisen: [] }, { ad: "bagimlilik degistir (uyelik)", kok: "uyelik", sozlesmeDegisen: [] }, { ad: "ucret'i ikiye ayir", kok: "ucret", sozlesmeDegisen: ["ucret"] }, ]; const D = [-30, 14, 14, 14, 14], T = { A: [0, 0], B: [0, 0] }; console.log(); yaz(D, "degisiklik", "A: dokunulan", "A: geri alma", "B: dokunulan", "B: geri alma"); for (const d of DEGISIKLIK) { const s = {}; for (const [ad, kenar, sizan] of [["A", YAPI_A, SIZAN.A], ["B", YAPI_B, SIZAN.B]]) { const dk = dokunulan(kenar, sizan, ESKI.dis, d), g = geriAlma(dk, ESKI.kapi); s[ad] = [dk.length, g]; T[ad][0] += dk.length; T[ad][1] += g; } yaz(D, d.ad, s.A[0], s.A[1], s.B[0], s.B[1]); } yaz(D, "toplam", T.A[0], T.A[1], T.B[0], T.B[1]); // Bilinen ihlal kumesi: her oneri elle etiketlenmistir (model girdisi). const ONERI = [ ["hizli arama", "sube-onyuz>katalog:b", "ihlal"], ["gece aktarimi", "rapor>katalog:b", "ihlal"], ["borc sorgusu", "ucret>odunc:b", "ihlal"], ["bildirimde ucret", "bildirim>ucret:b", "ihlal"], ["kapidan katalog", "odunc-kapisi>katalog:b", "ihlal"], ["yeni kiosk", "sube-kiosk>odunc:b", "ihlal"], ["bildirim kimlik", "bildirim>kimlik-kapisi:s", "temiz"], ["rapor uyelik", "rapor>uyelik-kapisi:s", "temiz"], ["arsiv modulu", "arsiv>odunc-kapisi:s arsiv>katalog-kapisi:s", "temiz"], ["kapi zinciri", "katalog-kapisi>uyelik-kapisi:s", "ihlal"], ["terminal uyelik", "sube-terminal>uyelik-kapisi:s", "temiz"], ["bildirim uyelik", "bildirim>uyelik:b", "ihlal"], ].map(([ad, e, gercek]) => ({ ad, ek: bag(e), gercek })); function kos(taban, oneriler, y, kapali = []) { const K = kurallar(y), ad = Object.keys(K).filter((x) => !kapali.includes(x)); const temel = Object.fromEntries(ad.map((x) => [x, K[x](taban)])); const satir = oneriler.map((o) => { const aten = ad.filter((x) => K[x](uygula(taban, o)) > temel[x]); const sonuc = o.gercek === "ihlal" ? (aten.length ? "yakalandi" : "kacti") : aten.length ? "yanlis alarm" : "dogru gecti"; return { ad: o.ad, gercek: o.gercek, aten, sonuc }; }); const say = (s) => satir.filter((x) => x.sonuc === s).length; return { satir, temel, yakalandi: say("yakalandi"), kacti: say("kacti"), yanlis: say("yanlis alarm"), dogru: say("dogru gecti") }; } const R = kos(YAPI_B, ONERI, ESKI), ihlal = ONERI.filter((o) => o.gercek === "ihlal").length; console.log(`\nB tabani: ${Object.entries(R.temel).map(([a, b]) => `${a}=${b}`).join(" ")}`); const O = [-18, 8, 14, 14]; yaz(O, "oneri", "gercek", "atesleyen", "sonuc"); for (const s of R.satir) yaz(O, s.ad, s.gercek, s.aten.join(",") || "-", s.sonuc); console.log(`yakalanan ${R.yakalandi}/${ihlal}, kacan ${R.kacti}, ` + `yanlis alarm ${R.yanlis}/${ONERI.length - ihlal} temiz`); // Kurallarin eskimesi: yapi ayni, yapilandirma degisti. const SONRA = [ ["odunc dogrudan", "odunc>uyelik:b", "", "temiz"], ["kapiyi kaldir", "odunc>uyelik:s ucret>uyelik:s bildirim>uyelik:s", "uyelik-kapisi>uyelik odunc>uyelik-kapisi ucret>uyelik-kapisi bildirim>uyelik-kapisi", "temiz"], ["bildirim dogrudan", "bildirim>uyelik:b", "", "temiz"], ["onyuz uyelik", "sube-onyuz>uyelik:s", "", "temiz"], ["uyelik kimlige", "uyelik>kimlik:b", "", "ihlal"], ["rapor uyelik", "rapor>uyelik:s", "", "temiz"], ].map(([ad, e, s, gercek]) => ({ ad, ek: bag(e), sil: s ? bag(s) : [], gercek })); const KAPALI = ["K1", "K5"]; // dis listesini okuyan iki kural console.log("\nuyelik ice alindiktan sonra, ayni alti oneri (5 temiz, 1 ihlal)"); const S = [-22, 11, 8, 14, 13]; yaz(S, "yapilandirma", "yakalanan", "kacan", "yanlis alarm", "dogru gecen"); for (const [ad, y, k] of [["eski (degismemis)", ESKI, []], ["guncellenmis", YENI, []], [`eski, ${KAPALI.join("+")} kapali`, ESKI, KAPALI]]) { const r = kos(YAPI_B, SONRA, y, k); yaz(S, ad, r.yakalandi, r.kacti, r.yanlis, r.dogru); } const eK = kurallar(ESKI), yK = kurallar(YENI); const degisen = Object.keys(ESKI).filter((a) => JSON.stringify(ESKI[a]) !== JSON.stringify(YENI[a])); const davranis = Object.keys(eK).filter((x) => SONRA.some((o) => eK[x](uygula(YAPI_B, o)) !== yK[x](uygula(YAPI_B, o)))); console.log(`guncelleme: ${Object.keys(ESKI).length} yapilandirma girdisinin ${degisen.length}'i ` + `(${degisen.join(", ")}); ${Object.keys(eK).length} kuralin ${davranis.length}'i ` + `(${davranis.join(", ")}) ayni oneride baska sonuc veriyor`); const gevsek = kos(YAPI_B, ONERI, ESKI, KAPALI); console.log(`${KAPALI.join("+")} kapatilinca ilk ihlal kumesi: yakalanan ${R.yakalandi} -> ` + `${gevsek.yakalandi}, kacan ${R.kacti} -> ${gevsek.kacti}, yanlis alarm ${R.yanlis} -> ${gevsek.yanlis}`); // Cevrilemeyen kisim: yazilmamis degisikligin ucuzlugu. const [SENARYO, GOZDEN, GELEN, KAPSANAN] = [6, 4, 12, 5]; // model girdisi console.log(`\ndegisim senaryosu ${SENARYO}, yilda ${GOZDEN} gozden gecirme -> ` + `${SENARYO * GOZDEN} elle inceleme kalemi`); console.log(`bir yilda gelen ${GELEN} degisiklikten ${KAPSANAN}'i yazili senaryoya denk dustu ` + `(%${((100 * KAPSANAN) / GELEN).toFixed(2)}); kalan ${GELEN - KAPSANAN} degisiklik gelmeden sayilmadi`); ``` ``` uygunluk islevi A B dugum 9 14 bag 16 20 dongudeki modul 2 0 yalitilmamis dis bag 9 0 tam yalitilmis dis 0/3 3/3 degisiklik A: dokunulan A: geri alma B: dokunulan B: geri alma yeni alan (katalog) 6 6 1 1 bagimlilik degistir (uyelik) 6 6 1 1 ucret'i ikiye ayir 6 6 3 3 toplam 18 18 5 5 B tabani: K1=0 K2=0 K3=0 K4=0 K5=0 oneri gercek atesleyen sonuc hizli arama ihlal K1,K4,K5 yakalandi gece aktarimi ihlal K1,K5 yakalandi borc sorgusu ihlal K2,K3 yakalandi bildirimde ucret ihlal K3 yakalandi kapidan katalog ihlal K5 yakalandi yeni kiosk ihlal K3 yakalandi bildirim kimlik temiz - dogru gecti rapor uyelik temiz - dogru gecti arsiv modulu temiz - dogru gecti kapi zinciri ihlal - kacti terminal uyelik temiz K4 yanlis alarm bildirim uyelik ihlal K1,K5 yakalandi yakalanan 7/8, kacan 1, yanlis alarm 1/4 temiz uyelik ice alindiktan sonra, ayni alti oneri (5 temiz, 1 ihlal) yapilandirma yakalanan kacan yanlis alarm dogru gecen eski (degismemis) 1 0 5 0 guncellenmis 1 0 0 5 eski, K1+K5 kapali 0 1 1 4 guncelleme: 4 yapilandirma girdisinin 3'i (dis, kapi, ucIzin); 5 kuralin 3'i (K1, K4, K5) ayni oneride baska sonuc veriyor K1+K5 kapatilinca ilk ihlal kumesi: yakalanan 7 -> 4, kacan 1 -> 4, yanlis alarm 1 -> 1 degisim senaryosu 6, yilda 4 gozden gecirme -> 24 elle inceleme kalemi bir yilda gelen 12 degisiklikten 5'i yazili senaryoya denk dustu (%41.67); kalan 7 degisiklik gelmeden sayilmadi ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. A'da üç değişikliğin üçü de altı iç modülün altısına dokunuyor: biçim bağı `odunc` ile `ucret` üzerinden sızdığı için katalog kaydına alan eklemek bildirime kadar gidiyor. B'de aynı üç değişiklik 1, 1 ve 3 modüle dokunuyor — 18'e karşı 5. Geri alma sütunu ikinci ayrımı verir: A'da dokunulan her modül tek tek geri alınır, B'de ilk iki değişiklik tek kapının içinde kaldığı için birer anahtar çevrilir. Bu yapısal bir geri alınabilirliktir, Servis Mimarileri kursundaki boğucu incir geçişinin geçiş turu değil. Yalıtımın bedeli de tabloda: B, A'nın 9 düğüm ve 16 bağına karşılık 14 ve 20 taşır. Üçüncü değişikliğin B'de üç modüle dokunması yalıtımın kısmi olduğunu gösterir: `rapor` ücretlendirmeye biçim bağıyla bağlı ve o bağ istisna listesinde. #### Uygunluk İşlevi ve Bilinen İhlal Kümesi **Uygunluk işlevi** (fitness function) burada değişime açıklığı ölçer ve üç nicelik sayar: döngüdeki modül, yalıtılmamış dış bağ, tam yalıtılmış dış bağımlılık. A'da `odunc` ile `ucret` karşılıklı bağlıdır, dokuz bağ dış bağımlılığa doğrudan gider ve hiçbir dış bağımlılığın tek kapısı yoktur; B'de sırasıyla 0, 0 ve 3/3. Beş **mimari kural** bu niceliklerin eşiğidir: K1 iç modülün dış bağımlılığa doğrudan bağlanmasını, K2 döngüyü, K3 kapısı olan iç modüle biçim bağını, K4 uç katmanın izin listesi dışına çıkmasını, K5 bir dış bağımlılığın tam kapısı olmamasını yasaklar; beşi de B tabanında sıfır verir. **YN16 — bilinen ihlal kümesi:** on iki öneri elle etiketlenmiştir, sekizi değişim maliyetini artırır. Denetim sekiz ihlalin yedisini yakalar, birini kaçırır, dört temiz önerinin birine yanlış alarm verir. Kaçan öneri **kapı zinciri**dir: kapının başka bir kapıya bağlanması. Kapı, biçim eşleyen katman olmaktan çıkıp alan modülüne döner, ama hiçbir kural bunu yasaklamaz — denetim yalnız yazılmış olanı görür. Yanlış alarm **terminal üyelik**tir; kusur önerinin değil K4'ün izin listesinindir. Yakalama ile yanlış alarm, sınama kurslarındaki yanlış kalma ile yanlış geçme ikilisinin aynı olgusudur; burada sınanan kod değil graftır. #### Kuralın Kendisi Eskiyor **YN17 — evrim olayı:** ayrı üyelik sistemi içeri alınır ve ağın kendi modülü olur. Grafta tek bir kenar değişmez; değişen şey kural yapılandırmasının "dış" listesidir. Aynı beş kural, üyelik içeri alındıktan sonra doğru olan altı öneriye uygulanır: beş temiz önerinin beşini de ihlal işaretler. Kapıyı kaldırmak, ödüncün üyeliği doğrudan çağırması, raporun üyelikten okuması — hepsi K1 ile K5'e takılır, çünkü ikisi de üyeliği hâlâ dışarıda sanır. Kural bozulmadı; dünyası değişti. Düzeltme yapılandırmadadır: dört girdinin üçü (dış, kapı ve uç izin listeleri) güncellenir, beş kuralın üçü aynı öneride başka sonuç verir. Sonrasında yanlış alarm sıfırlanır, tek gerçek ihlal — içeri alınan üyeliğin kimlik servisini kapısız çağırması — yakalanmayı sürdürür. İkinci yol gevşetmektir: dış listesini okuyan iki kuralı kapatmak; alt satır bedeli veriyor. Evrim sonrası kümede yanlış alarm beşten bire iner ama tek gerçek ihlal kaçar; ilk ihlal kümesinde yakalanan yediden dörde düşer, kaçan birden dörde çıkar, yanlış alarm birde kalır — kalan yanlış alarm K4'ündü ve K4 açık kaldı. **Yanlış alarmın ekipte ürettiği davranış kuralı kapatmaktır; kapatma da yanlış alarmı doğuran kuralı değil, en çok ihlal yakalayan kuralı götürür.** #### Çevrilemeyen Kısım Bir sayıya bağlanamayan şey **henüz istenmemiş değişikliğin ucuzluğu**dur: uygunluk işlevi yapıyı yazılmış bir değişiklik kümesine karşı ölçer, kümede olmayan için ürettiği sayı yoktur. Yerine konan şey dönem dönem gözden geçirilen **değişim senaryosu**dur. **YN18:** altı senaryo ve yılda dört gözden geçirme, yılda 24 elle inceleme kalemi eder; bir yılda gelen on iki değişikliğin beşi yazılı bir senaryoya denk düşer (yüzde 41,67), kalan yedisi ancak geldikten sonra fiyatlanır. Bu oran geriye bakılarak sayılır; on üçüncü, yazılmamış değişikliğin bedeli önceden sayılamaz. #### Özet - Aynı üç değişiklik A'da altı iç modülün altısına dokunuyor (18 dokunuş, 18 geri alma adımı); yalıtma noktalı B'de 1, 1 ve 3 modüle (5 ve 5). - Uygunluk işlevi açıklığı üç nicelikle sayar (döngüdeki modül 2 → 0, yalıtılmamış dış bağ 9 → 0, tam yalıtılmış dış bağımlılık 0/3 → 3/3); yalıtımın kalıcı bedeli, A'nın 9 düğüm ve 16 bağına karşılık B'nin 14 düğümü ve 20 bağıdır. - Denetim sekiz ihlalin yedisini yakalar, kapıdan kapıya bağı kaçırır, bir temiz öneriye yanlış alarm verir; ikisi de kuralın yazılışındandır. - Bir bağımlılık içeri alınınca graf değişmeden kural eskir: beş doğru değişikliğin beşi ihlal işaretlenir; dört yapılandırma girdisinden üçü güncellenince yanlış alarm sıfırlanır, güncelleme yerine iki kural kapatılırsa yakalanan 7'den 4'e iner. - Çevrilemeyen kısım henüz istenmemiş değişikliğin ucuzluğudur; yerine konan altı senaryo ve yılda dört gözden geçirme (24 kalem) gelen on iki değişikliğin beşini kapsar. #### Sonraki Adım Bu dersteki kuralların hepsi içeriden geldi: kapı, izin ve istisna listelerini mimarinin kendisi seçti, eskidiklerinde yine kendisi güncelledi; gevşetmek de onun elindeydi. Bazı kısıtlar ise dışarıdan gelir ve pazarlığa açık değildir — verinin nerede duracağı, ne kadar saklanacağı, silme isteğinin nasıl karşılanacağı gibi. Sonraki ders bunları ele alır: kaldırılması seçenek olmayan bir kısıt denetime çevrildiğinde ne oluyor, çevrilemeyen kısmın yerine ne konuyor? ### Uyumluluk Gereksinimleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/mimari-yonetisim/uyumluluk-gereksinimleri Dışarıdan gelen kısıtların denetime çevrilmesi: beş kısıt türünün 15 bildirilmiş kopya üzerinde koşturulması, dar erişim tanımıyla 10 ihlalin 7'sinin yakalanıp 3'ünün kaçması, tanım genişleyince yakalananın 8'e ve yanlış alarmın 3'e çıkması, gevşetme yerine yılda 27.375 satır kanıt üretilmesi ve kısıtın mimariye bir yeni bileşen ile 11 yeni bağa mal olması. Önceki ders kuralın eskimesini ölçtü ve iki çıkış yolu saydı: yapılandırmayı güncellemek ya da kuralı gevşetmek. İkisi de mimarinin elindeydi, çünkü kuralları mimarinin kendisi koymuştu — kapı listesini, izin listesini ve istisnaları seçen de, eskiyince değiştiren de aynı taraftı. Bu dersin kısıtları dışarıdan gelir. Bir **uyumluluk gereksinimi** (compliance requirement), sistemin dışındaki bir yükümlülüğün mimariye düşen payıdır; kaldırmak, gevşetmek ya da kendi kararıyla istisna yazmak seçenek değildir. Kursun ölçüsü aynı kalır — kısıt koşturulabilir bir denetime çevrilebiliyor mu, çevrilemiyorsa yerine ne konuyor — ama üç yerde ayrışır: gevşetmenin yerini **kanıt** alır, çevrilemeyen kısım kuralın yorumunda durur ve kısıt mimarinin biçimini doğrudan değiştirir. Kısıtlar burada **tür olarak** anılır: saklama süresi zorunluluğu, veri yerleşimi kısıtı, silme hakkı, erişim kaydı tutma yükümlülüğü, denetlenebilirlik yükümlülüğü. #### Beş Kısıt Türü, Beş Denetim Örnek yine kursun kurgu **bölgesel kütüphane ağı**dır. **YN19 — veri sınıfı çizelgesi:** beş veri sınıfı, her biri için saklama alt sınırı, üst sınırı, izinli bölge, silme hakkının olup olmadığı ve erişim kaydı yükümlülüğü. **YN20 — bildirilmiş kopya çizelgesi:** on beş kopya; her satır bir veri sınıfının bir bileşende, bir bölgede duran örneğidir ve en eski kaydın yaşını, erişim kaydının tutulup tutulmadığını, silme akışına bağlı olup olmadığını taşır. **YN21 — bilinen ihlal kümesi:** on elle etiketli ihlal; ikisi çizelgede hiç görünmeyen **bildirilmemiş kopya**dır. **YN22 — erişim tanımının iki kapsamı:** dar tanım yalnız doğrudan okumayı erişim sayar, geniş tanım türetilmiş okumayı da sayar. Aşağıdaki dosya çizelgeleri, beş denetimi ve ölçümü kurar. Süreç içi bir **modeldir**; gerçek depo, ağ ya da kayıt yoktur. ```js // uyum/olc.mjs — disaridan gelen kisitlarin koşturulabilir denetime cevrilmesi. Surec ici model: // bolgesel kutuphane agi (kurgu); gercek depo, ag ve kayit yoktur, her kopya bir satirdir. const satir = (s) => s.trim().split("\n").map((l) => l.trim().split("|")); const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) => (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join("")); // Veri sinifi: ad|saklama alt siniri (gun)|ust sinir (0 = yok)|izinli bolge|silme hakki|erisim kaydi const SINIF = Object.fromEntries(satir(` uye-kimlik|0|1825|ic|1|1 odunc-kaydi|365|1095|ic|1|1 odeme-kaydi|3650|0|ic|0|1 arama-gecmisi|0|180|ic dis|1|1 erisim-kaydi|730|2555|ic|0|0`).map(([ad, alt, ust, b, s, k]) => [ad, { alt: +alt, ust: +ust, bolge: b.split(" "), silme: s === "1", kayit: k === "1" }])); // Bildirilmis kopya: sinif|bilesen|bolge|en eski kaydin yasi|erisim kaydi tutuluyor|silme akisinda|okuma const KOPYA = satir(` uye-kimlik|uyelik|ic|900|1|1|dogrudan uye-kimlik|odunc|ic|1200|1|1|dogrudan uye-kimlik|bildirim|ic|400|0|0|dogrudan uye-kimlik|arsiv|dis|2000|0|0|dogrudan uye-kimlik|yedek|ic|2200|0|0|dogrudan odunc-kaydi|odunc|ic|1200|1|1|dogrudan odunc-kaydi|rapor|ic|1500|0|0|turetilmis odunc-kaydi|arsiv|dis|2000|0|0|dogrudan odeme-kaydi|ucret|ic|2000|1|0|dogrudan odeme-kaydi|yedek|ic|2200|0|0|dogrudan odeme-kaydi|rapor|ic|3700|0|0|turetilmis arama-gecmisi|katalog-kapisi|ic|30|0|1|turetilmis arama-gecmisi|rapor|ic|300|0|0|turetilmis erisim-kaydi|olay-gunlugu|ic|800|1|0|dogrudan erisim-kaydi|yedek|ic|2200|0|0|dogrudan`).map(([sinif, bilesen, bolge, yas, kayit, silme, okuma]) => ({ ad: `${sinif}|${bilesen}`, sinif, bilesen, bolge, yas: +yas, kayit: kayit === "1", silme: silme === "1", okuma })); // Bes kisit turu. "kapsam" erisim tanimidir: dar yalnizca dogrudan okumayi erisim sayar. const denetim = (kapsam) => ({ "D1 saklama ust siniri": (k) => SINIF[k.sinif].ust > 0 && k.yas > SINIF[k.sinif].ust, "D2 saklama alt siniri": (k) => SINIF[k.sinif].alt > 0 && k.yas < SINIF[k.sinif].alt, "D3 veri yerlesimi": (k) => !SINIF[k.sinif].bolge.includes(k.bolge), "D4 silme hakki": (k) => SINIF[k.sinif].silme && !k.silme, "D5 erisim kaydi": (k) => SINIF[k.sinif].kayit && !k.kayit && (kapsam === "genis" || k.okuma === "dogrudan"), }); // Elle etiketlenmis gercek ihlal kumesi (model girdisi); son ikisi bildirilmemis kopyadir const GERCEK = satir(` uye-kimlik|bildirim uye-kimlik|arsiv odunc-kaydi|odunc odunc-kaydi|rapor odunc-kaydi|arsiv odeme-kaydi|yedek arama-gecmisi|katalog-kapisi arama-gecmisi|rapor uye-kimlik|rapor odeme-kaydi|bildirim`).map((x) => x.join("|")); const KAPSAM = ["dar", "genis"]; console.log(`${KOPYA.length} bildirilmis kopya, ${Object.keys(SINIF).length} veri sinifi, ` + `${Object.keys(denetim("dar")).length} kisit turu, ${GERCEK.length} elle etiketli ihlal ` + `(${GERCEK.filter((a) => !KOPYA.some((k) => k.ad === a)).length} tanesi bildirilmemis kopya)`); const K = [-24, 12, 12]; console.log(); yaz(K, "kisit turu", "isaretli: dar", "genis"); for (const ad of Object.keys(denetim("dar"))) yaz(K, ad, ...KAPSAM.map((s) => KOPYA.filter(denetim(s)[ad]).length)); const S = [-16, 16, 11, 7, 14, 13], R = {}; console.log(); yaz(S, "erisim tanimi", "isaretli kopya", "yakalanan", "kacan", "yanlis alarm", "dogru gecen"); for (const s of KAPSAM) { const d = denetim(s); const isaretli = KOPYA.filter((k) => Object.values(d).some((f) => f(k))); const yakalanan = isaretli.filter((k) => GERCEK.includes(k.ad)).length; R[s] = { isaretli: isaretli.length, yakalanan, kacan: GERCEK.length - yakalanan, yanlis: isaretli.length - yakalanan, dogru: KOPYA.length - isaretli.length - (GERCEK.length - yakalanan - GERCEK.filter((a) => !KOPYA.some((k) => k.ad === a)).length) }; yaz(S, s, R[s].isaretli, `${yakalanan}/${GERCEK.length}`, R[s].kacan, R[s].yanlis, R[s].dogru); } // Kanit: gevsetme secenegi yok, kosum kaydi isteniyor. Kanit da bir veri sinifidir. const SATIR_BAYT = 120, GUN = 365, SAKLA = SINIF["erisim-kaydi"].ust; const kosum = KOPYA.length * Object.keys(denetim("dar")).length; console.log(`\nkanit: kosum basina ${KOPYA.length} x 5 = ${kosum} satir; gunde bir kosum -> ` + `yilda ${(kosum * GUN).toLocaleString("tr-TR")} satir, ` + `${((kosum * GUN * SATIR_BAYT) / 1e6).toFixed(2)} MB`); console.log(`kanit ${SAKLA} gun saklanir (erisim kaydi ust siniri) -> ` + `${(kosum * SAKLA).toLocaleString("tr-TR")} satir, ${((kosum * SAKLA * SATIR_BAYT) / 1e6).toFixed(2)} MB`); // Kisitin mimariye maliyeti: yerinden oynayan bilesen ve yeni bag const M = [-28, 10, 12]; console.log(); yaz(M, "mimariye maliyet", "dar", "genis"); const disari = new Set(KOPYA.filter(denetim("dar")["D3 veri yerlesimi"]).map((k) => k.bilesen)); const silmeBag = KOPYA.filter(denetim("dar")["D4 silme hakki"]).length; yaz(M, "yerinden oynayan bilesen", disari.size, disari.size); yaz(M, "yeni bilesen (silme yayini)", 1, 1); yaz(M, "yeni bag: silme akisi", silmeBag, silmeBag); const kayitBag = KAPSAM.map((s) => KOPYA.filter(denetim(s)["D5 erisim kaydi"]).length); yaz(M, "yeni bag: erisim kaydi", ...kayitBag); yaz(M, "yeni bag toplam", ...kayitBag.map((x) => x + silmeBag)); // Cevrilemeyen kisim: yukumlulugun yorumu ve kapsamin siniri const [YORUM, GOZDEN, SAAT] = [6, 2, 3]; // model girdisi console.log(`\ncevrilemeyen: yukumlulugun yorumu ve kapsamin siniri; yerine ${YORUM} yorum kaydi, ` + `yilda ${GOZDEN} gozden gecirme x ${SAAT} kisi-saat = ${YORUM * GOZDEN * SAAT} kisi-saat/yil`); console.log(`yorum dar'dan genis'e cevrilince: yakalanan ${R.dar.yakalanan} -> ${R.genis.yakalanan}, ` + `kacan ${R.dar.kacan} -> ${R.genis.kacan}, yanlis alarm ${R.dar.yanlis} -> ${R.genis.yanlis}, ` + `yeni bag ${kayitBag[0] + silmeBag} -> ${kayitBag[1] + silmeBag}`); ``` ``` 15 bildirilmis kopya, 5 veri sinifi, 5 kisit turu, 10 elle etiketli ihlal (2 tanesi bildirilmemis kopya) kisit turu isaretli: dar genis D1 saklama ust siniri 6 6 D2 saklama alt siniri 2 2 D3 veri yerlesimi 2 2 D4 silme hakki 6 6 D5 erisim kaydi 5 9 erisim tanimi isaretli kopya yakalanan kacan yanlis alarm dogru gecen dar 9 7/10 3 2 5 genis 11 8/10 2 3 4 kanit: kosum basina 15 x 5 = 75 satir; gunde bir kosum -> yilda 27.375 satir, 3.29 MB kanit 2555 gun saklanir (erisim kaydi ust siniri) -> 191.625 satir, 23.00 MB mimariye maliyet dar genis yerinden oynayan bilesen 1 1 yeni bilesen (silme yayini) 1 1 yeni bag: silme akisi 6 6 yeni bag: erisim kaydi 5 9 yeni bag toplam 11 15 cevrilemeyen: yukumlulugun yorumu ve kapsamin siniri; yerine 6 yorum kaydi, yilda 2 gozden gecirme x 3 kisi-saat = 36 kisi-saat/yil yorum dar'dan genis'e cevrilince: yakalanan 7 -> 8, kacan 3 -> 2, yanlis alarm 2 -> 3, yeni bag 11 -> 15 ``` Sayılar **ölçüm** sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır. Beş kısıt türünün beşi de koşturulabilir bir denetime çevriliyor: saklama süresinin iki ucu birer karşılaştırma, yerleşim bir küme üyeliği, silme hakkı bir erişilebilirlik sorusu, erişim kaydı bir yüklem. Dar tanımda on beş kopyanın dokuzu işaretleniyor; on ihlalin yedisi yakalanıyor, üçü kaçıyor, iki temiz kopyaya yanlış alarm veriliyor. Kaçan üçün ikisi denetimin göremeyeceği yerdedir: çizelgede bildirilmemiş kopyalar. Denetim yalnız bildirilen kopyayı okur ve bildirilmeyen için ürettiği sayı yoktur — bu kuralın kaçırması değil, **veri kaynağının eksikliğidir** ve kuralı sıkılaştırmak onu kapatmaz. Yanlış alarmların ikisi de kapsam kusurudur: yedekteki üye kimliği saklama üst sınırını aştığı için işaretleniyor ama yedek ayrı bir düzenin konusudur; ücret bileşenindeki ödeme kaydı alt sınırın altında görünüyor ama alt sınırı karşılayan kayıt başka bir depoda duruyor. İkisi de denetimin yanlışı değil, denetimin baktığı çizelgenin dar oluşudur. #### Gevşetme Yok, Kanıt Var Önceki derste yanlış alarmın ürettiği davranış kuralı kapatmaktı ve iki kural kapatıldığında yakalanan yediden dörde inmişti. Burada o düğme yoktur. Dışarıdan gelen kısıtın ayırt edici yanı, uyulmadığının değil **uyulduğunun gösterilmesinin** istenmesidir: istisna yerine kanıt. Kanıt bir çıktıdır ve bedeli sayılır. Koşum başına on beş kopya çarpı beş kısıt, yani 75 satır; günde bir koşumla yılda 27.375 satır ve 3,29 MB. Kanıt kaydı denetlenebilirlik yükümlülüğü gereği saklanır — **YN23**, erişim kaydının üst sınırı olan 2555 gün — ve toplamı 191.625 satır, 23,00 MB olur. Buradaki kapalı halka söylenmeye değer: **kanıt da bir veri sınıfıdır.** Kendi saklama süresi, kendi yerleşim kısıtı ve kendi erişim kaydı yükümlülüğü vardır; denetim, ürettiği kaydı da denetlemek zorundadır. #### Kısıtın Mimariye Maliyeti Kısıt yalnız bir denetim eklemez, bileşenleri de yerinden oynatır. **YN24 — kısıtın uygulanışı:** izinli bölgenin dışında duran kopyaları taşıyan bileşen bölge içine taşınır, silme hakkı için bir **silme yayını** bileşeni eklenir ve akışa bağlı olmayan her kopyaya bir bağ açar, erişim kaydı tutulmayan her erişim için olay günlüğüne bir bağ açılır. Alt tablo bunu sayıyor: bir bileşen yerinden oynuyor (arşiv, bölge dışındaki iki kopyayı taşıdığı için), bir bileşen doğuyor ve on bir yeni bağ açılıyor — altısı silme akışı, beşi erişim kaydı. Bu bağların hiçbiri bir niteliği yükseltmek için seçilmedi ve hiçbiri bir ödünleşmenin sonucu değil; mimarinin biçimini burada bir dış yükümlülük belirliyor. Ölçünün değeri de bu: kısıtın bedeli "uyum maliyeti" diye tek kalemde değil, taşınan bileşen ve açılan bağ olarak duruyor. #### Çevrilemeyen Kısım: Yükümlülüğün Yorumu Beş denetimin beşi de bir tanımı verilmiş kabul eder. "Erişim" nedir — bir raporun türetilmiş okuması erişim midir? "Silme" nedir — maskeleme silme sayılır mı? Denetim bu soruları yanıtlamaz, yanıtı **girdi olarak alır**. Çevrilemeyen kısım budur: yükümlülüğün yorumu ve kapsamın sınırı. Yerine konan şey yazılı yorum kaydıdır ve bedeli sayılır — **YN25:** altı yorum kaydı, yılda iki gözden geçirme, kalem başına üç kişi-saat, toplam 36 kişi-saat. Asıl ölçüm ise yorumun sonucudur. Aynı denetim, "erişim" tanımı dardan genişe çevrildiğinde başka bir şey ölçer: yakalanan yediden sekize çıkar, kaçan üçten ikiye iner, yanlış alarm ikiden üçe çıkar ve mimarideki yeni bağ on birden on beşe. Tek bir sözcüğün kapsamı dört sayıyı birden değiştiriyor. **Çevrilemeyen kısım denetimin dışında değil, girdisindedir**; kuralın kendisi kadar açık yazılmadığında denetimin ürettiği her sayı tartışmalı hâle gelir. #### Özet - Beş dış kısıt türünün beşi de koşturulabilir denetime çevrildi: saklama süresinin alt ve üst sınırı, veri yerleşimi, silme hakkı, erişim kaydı. - Dar erişim tanımında on beş bildirilmiş kopyanın dokuzu işaretleniyor; on ihlalin yedisi yakalanıyor, üçü kaçıyor, iki temiz kopyaya yanlış alarm veriliyor. - Kaçan üçün ikisi bildirilmemiş kopyadır: denetim yalnız bildirilen kopyayı okur ve bildirilmeyen için ürettiği sayı yoktur. - Gevşetme seçeneği yoktur, yerine kanıt istenir: yılda 27.375 satır ve 3,29 MB, 2555 günlük saklamayla 191.625 satır ve 23,00 MB. Kanıt da bir veri sınıfıdır ve kendi kısıtlarına tabidir. - Kısıtın mimariye maliyeti sayıldı: bir bileşen yerinden oynuyor, bir bileşen doğuyor, on bir yeni bağ açılıyor (geniş tanımda on beş). - Çevrilemeyen kısım yükümlülüğün yorumu ve kapsamın sınırıdır; yerine konan altı yorum kaydı yılda 36 kişi-saat eder ve tanımı genişletmek yakalananı 7'den 8'e, yanlış alarmı 2'den 3'e taşır. #### Kurs Kapanışı Kurs on derste tek bir soruyu sordu: bir nitelik ya da mimari kural, koşturulabilir bir denetime çevrilebiliyor mu, çevrilemiyorsa yerine ne konuyor? | Ders | Denetime çevrilen | Yakalanan / kaçan / yanlış alarm | Çevrilemeyen ve yerine konan | |---|---|---|---| | Nitelik Ağacı | 30 yaprağın 25'i bir sayıya, 20'si denetime bağlandı | 11 / 7 / 23 | 10 yaprak; çeyrek ölçüm oturumu ve gözden geçirme kaçanın 4'ünü 8,5 pencere gecikme ve 100 kişi-saatle yakalıyor | | Nitelikler Arası Gerilim | 12 karardan gerilim matrisi, eşik taraması | sekiz puanda 4 / 1 / 0, altı puanda 4 / 1 / 5 | düşüşün kabul edilebilirliği bir yargıdır; yerine 5 muafiyet kaydı, yanlış alarm 5 → 0 | | Güvenlik Mimarisi | 7 bölge, 8 sınır, 18 geçiş; sınır başına gerekli denetim | 6 / 4 / 3 (3 açık boşluk) | sınırın doğru yerde olup olmadığı; 8 sınır için çeyrekte gözden geçirme, 24 kişi-saat | | Ölçeklenebilirlik Kararları | üç ölçek birimi adayında kopyalama kuralı | 5 / 1 / 1 (3 doğru sessizlik) | bildirilmeyen paylaşılan kaynak; yerine kopyalama sınaması, 10 denemede 60 kişi-saat | | Sürdürülebilirlik Ölçütleri | 12 değişikliğin dosya, modül ve derinlik ölçütü; eşik kuralı | 3 / 1 / 1 (7 doğru sessizlik) | değişikliğin zorluğu; çeyrekte 12 kişi-saatlik yerleşim gözden geçirmesi, altı çeyrekte 72 | | Mimari Yönetişim Modelleri | 9 yönetişim kuralının 5'i denetime çevrildi; 24 karar | merkezî 12 / 0 / 8, federatif 9 / 3 / 1, danışman 6 / 6 / 1 | 4 kural; yerine 1/3 örneklem, 32 elle bakış, 12 ihlalin 7'sini görmüyor | | Uygunluk İşlevleri | F1 yüzey büyüklüğü, F2 ölü yüzey oranı | F1 `> 2` ile 5 / 0 / 6, `> 10` ile 1 / 4 / 0; F2 4 / 1 / 1 | "dışa açılan ad modülün işini anlatır"; yerine 66 sembolün 22'sini okuyan örneklem | | Bağımlılık ve Katman Denetimi | aynı katman kuralının beş biçimi; 13 modül, 34 kenar | yasak listesi 3 / 6 / 0, katman izin listesi 7 / 2 / 1, modül izin listesi 9 / 0 / 0 | onaylanmış göç kenarı kuralla anlatılamıyor; yerine 2 süreli istisna kaydı, süre denetimi olmadan yakalama 7 → 6 | | Evrimsel Mimari | değişime açıklığı ölçen uygunluk işlevi; 12 öneri | 7 / 1 / 1 | henüz istenmemiş değişikliğin ucuzluğu; yerine 6 senaryo ve yılda 4 gözden geçirme (24 kalem), gelen 12 değişikliğin 5'ini kapsıyor | | Uyumluluk Gereksinimleri | beş dış kısıt türü, 15 bildirilmiş kopya | dar tanımda 7 / 3 / 2, geniş tanımda 8 / 2 / 3 | yükümlülüğün yorumu ve kapsamın sınırı; yerine 6 yorum kaydı, yılda 36 kişi-saat | Tablonun kuralı adıyla anılmalı: **bir nitelik ya da mimari kural, koşturulabilir bir denetime çevrilebildiği ölçüde yönetilebilir; çevrilemeyen kısım adıyla yazılır ve yerine konan sayılır.** "Bu nitelik önemlidir" cümlesi bu kursta hiçbir yerde karar taşımadı. Üç sütun birbirinin yerine de geçmez: ikincisi denetimin neye baktığını, üçüncüsü ne kadarını doğru gördüğünü, dördüncüsü hiç bakamadığı yerde ne yapıldığını söyler. Üçünü birden yazmayan bir yönetişim düzeni yalnız yakaladıklarını bilir. Tabloda iki örüntü tekrar ediyor. Birincisi, yakalamayı artıran her ayar yanlış alarmı da artırıyor — Nitelik Ağacı'nın 23 alarmı, Nitelikler Arası Gerilim'in altı puanlık eşiği, bu dersin geniş erişim tanımı — ve yanlış alarmın bedeli kuralın kapatılmasıdır: Nitelik Ağacı'nda iki denetim kapatılınca yakalanan 11'den 9'a, Uygunluk İşlevleri'nde F1 dördüncü yayımda kapanınca 9 ihlalli yayımın 8'i, Evrimsel Mimari'de iki kural kapatılınca yakalanan 7'den 4'e gitti. İkincisi, çevrilemeyenin yerine konan şey her derste **insan zamanıdır** ve pahalıdır: 100, 24, 60, 72 ve 36 kişi-saat, 32 elle bakış, 22 sembollük örneklem, 24 inceleme kalemi. Kursun bıraktığı soru tablonun altındadır. Kurallar yazıldı, denetime çevrildi, yakaladığı ve kaçırdığı sayıldı. Ama kuralı yazan, koşturan, yanlış alarm karşısında kapatan ve çevrilemeyen kısım için gözden geçirme oturumuna oturan **insanlardır**. Ekiplerin nasıl bölündüğü, kararın hangi sınırda alındığı ve teslimatın nasıl aktığı mimariyi doğrudan biçimlendiriyor; bu kurs boyunca hiç ele alınmadı. Sonraki kurs **Süreç, Ekip ve Teslimat** o katmanı ele alır.