---
title: 'Komut Satırı Uygulamaları'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/nodejs/komut-satiri-uygulamalari'
course: 'Node.js Çalışma Zamanı'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:09:51+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---

# Komut Satırı Uygulamaları

Seçenek ayrıştırma, girdinin dosyadan ya da boru hattından alınması, terminale bağlılık denetimi, kullanım metninin doğru akışa yazılması ve anlamlı çıkış kodları.

Yerleşik modüller konusu, ölçüm toplayıcının bütün yapı taşlarını kurdu. Hizmet
biçimi ise tek kullanım biçimi değildir: aynı özetleme mantığı, bir boru hattına
takılabilen komut satırı aracı olarak da işe yarar — bir kütük dosyasını hızla
incelemek, bir sunucuyu ayağa kaldırmayı gerektirmemelidir.

Bu ders o aracı yazar. Kabuk Programlama kursundaki süzgeç modeli ölçüt olacak:
argümanları tanımlı biçimde alan, girdisini dosyadan ya da boru hattından okuyan,
verisini birinci akışa, açıklamalarını ikinci akışa yazan ve sonucu çıkış koduyla
bildiren bir araç.

## Seçenekleri Ayrıştırmak

`process.argv` dizisini elle taramak, üçüncü seçenekten sonra hataya açık hâle gelir:
kısa ve uzun biçim, değer ayracı, birleşik bayraklar, `--` sonrası argümanlar.
`node:util` modülündeki `parseArgs`, bu kuralları tanımlı bir biçimde uygular. İşlev
belirli bir sürümden itibaren kararlı sayılır; daha eski bir çalışma zamanı hedefliyorsanız
varlığını sınamanız gerekir.

Ayrıştırıcıya her seçeneğin türü ve varsayılanı bildirilir. `strict` kipinde tanımsız
bir seçenek hata fırlatır; bu, yazım yanlışının sessizce yok sayılmasını engeller.

```js
#!/usr/bin/env node
// topla.mjs
import { parseArgs } from 'node:util';
import { createReadStream } from 'node:fs';
import { createInterface } from 'node:readline';
import { Ozetleyici, satirdanKayit } from './ozetleyici.mjs';

const KULLANIM = `kullanim: topla.mjs [--dosya YOL] [--metrik AD] [--bicim metin|json]

  --dosya   olcum dosyasi; verilmezse standart girdi okunur
  --metrik  yalnizca bu metrigi ozetle
  --bicim   cikti bicimi: metin veya json (varsayilan: metin)
  --yardim  bu metni yaz ve cik
`;

function seceneklerdenOku(argumanlar) {
  const { values } = parseArgs({
    args: argumanlar,
    options: {
      dosya: { type: 'string' },
      metrik: { type: 'string' },
      bicim: { type: 'string', default: 'metin' },
      yardim: { type: 'boolean', default: false },
    },
    strict: true,
  });
  if (!['metin', 'json'].includes(values.bicim)) {
    throw new TypeError(`--bicim yalnizca metin veya json olabilir, gelen: ${values.bicim}`);
  }
  return values;
}

let secenekler;
try {
  secenekler = seceneklerdenOku(process.argv.slice(2));
} catch (hata) {
  process.stderr.write(`${hata.message}\n\n${KULLANIM}`);
  process.exit(2);
}

if (secenekler.yardim) {
  process.stdout.write(KULLANIM);
  process.exit(0);
}

const girdi = secenekler.dosya ? createReadStream(secenekler.dosya) : process.stdin;
if (!secenekler.dosya && process.stdin.isTTY) {
  process.stderr.write(`girdi yok\n\n${KULLANIM}`);
  process.exit(2);
}

const ozetleyici = new Ozetleyici();
let okunan = 0;
let atlanan = 0;

try {
  for await (const satir of createInterface({ input: girdi, crlfDelay: Infinity })) {
    if (satir.trim() === '') continue;
    okunan += 1;
    let kayit;
    try {
      kayit = satirdanKayit(satir);
    } catch {
      atlanan += 1;
      continue;
    }
    if (secenekler.metrik && kayit.metrik !== secenekler.metrik) continue;
    ozetleyici.ekle(kayit);
  }
} catch (hata) {
  process.stderr.write(`girdi okunamadi: ${hata.code ?? hata.message}\n`);
  process.exitCode = 66;
}

const ozet = ozetleyici.ozet();
if (secenekler.bicim === 'json') {
  process.stdout.write(JSON.stringify(ozet) + '\n');
} else {
  for (const s of ozet) {
    process.stdout.write(`${s.anahtar}\t${s.sayi}\t${s.ortalama}\t${s.enBuyuk}\n`);
  }
}
process.stderr.write(`${okunan} satir okundu, ${atlanan} satir atlandi\n`);
```

Araç, HTTP Sunucusu dersinde yazılan `ozetleyici.mjs` modülünü olduğu gibi kullanır.
Aynı doğrulama ve aynı birikim iki arayüzde de geçerlidir; bu, mantığın sunucudan
ayrı bir modülde tutulmasının karşılığıdır.

```sh
node topla.mjs --dosya olcumler.ndjson
```

```
kenar-01/sicaklik	3	21.87	22.3
kenar-01/nem	2	47.6	48
kenar-02/sicaklik	3	20.23	20.7
kenar-02/nem	1	52.5	52.5
kenar-03/sicaklik	2	24.35	24.6
kenar-03/nem	1	41.3	41.3
12 satir okundu, 0 satir atlandi
```

Son satır standart hataya yazıldı; onu ayırt etmek için akışlardan birini
yönlendirmek yeterlidir.

## Girdinin İki Kaynağı

Kabuk Programlama kursunda süzgeçler üç öbeğe ayrılmıştı; üçüncü öbek hem dosya adı
hem standart girdi kabul eder. Yukarıdaki araç bu öbektendir: `--dosya` verilmezse
`process.stdin` okunur.

```sh
cat olcumler.ndjson | node topla.mjs --metrik sicaklik --bicim json
```

```
[{"anahtar":"kenar-01/sicaklik","sayi":3,"ortalama":21.87,"enBuyuk":22.3},{"anahtar":"kenar-02/sicaklik","sayi":3,"ortalama":20.23,"enBuyuk":20.7},{"anahtar":"kenar-03/sicaklik","sayi":2,"ortalama":24.35,"enBuyuk":24.6}]
12 satir okundu, 0 satir atlandi
```

Satır satır okuma `node:readline` arayüzüyle yapılıyor. Bu arayüz, akışlar dersinde
elle yazılan satır bölme işini üstlenir ve geri basıncı korur: döngü gövdesi
çalışırken kaynak duraklar. Dosyanın tamamı hiçbir zaman belleğe alınmaz.

`crlfDelay: Infinity` seçeneği, `\r\n` ikilisini tek satır sonu sayar. Farklı
platformlarda üretilmiş dosyalar okunacaksa bu ayar gereklidir.

Aracın çıktısı yine bir boru hattına verilebilir:

```sh
node topla.mjs --dosya olcumler.ndjson 2>/dev/null | sort -t$'\t' -k3 -n -r | head -3
```

```
kenar-02/nem	1	52.5	52.5
kenar-01/nem	2	47.6	48
kenar-03/nem	1	41.3	41.3
```

Sekmeyle ayrılmış sütun biçimi bu bileşim için seçildi. JSON biçimi programla
işlenecek çıktı içindir; sütun biçimi ise Kabuk Programlama kursundaki alan tabanlı
araçlarla doğrudan çalışır.

## Terminale Bağlılık Denetimi

Standart girdi bir terminale bağlıysa ve kullanıcı dosya adı vermediyse, program
sessizce beklemeye başlar. Kullanıcı için bu bir donma gibi görünür.

`process.stdin.isTTY` alanı, akışın bir terminale bağlı olup olmadığını bildirir.
Boru hattına bağlı bir çalıştırmada değer tanımsızdır:

```js
// tty.mjs
console.log('stdout terminale mi bagli:', Boolean(process.stdout.isTTY));
console.log('stdin  terminale mi bagli:', Boolean(process.stdin.isTTY));
```

```sh
node tty.mjs | cat
```

```
stdout terminale mi bagli: false
stdin  terminale mi bagli: false
```

Aynı betik doğrudan bir uçbirimde çalıştırıldığında iki satır da `true` yazar.

Bu denetim yalnızca donmayı önlemek için değil, çıktı biçimini seçmek için de
kullanılır: çıktı terminaldeyse renk ve hizalama eklenebilir, bir dosyaya veya boruya
gidiyorsa eklenmemelidir. Çünkü renk kaçış dizileri veriye karışır ve bir sonraki
komut onları alan içeriği sanır.

## Hataları Ayırmak

Aracın üç hata durumu vardır ve üçü ayrı kodlarla bildirilir.

Tanınmayan seçenek, kullanım hatasıdır:

```sh
node topla.mjs --bilinmeyen; echo "cikis kodu: $?"
```

```
Unknown option '--bilinmeyen'

kullanim: topla.mjs [--dosya YOL] [--metrik AD] [--bicim metin|json]

  --dosya   olcum dosyasi; verilmezse standart girdi okunur
  --metrik  yalnizca bu metrigi ozetle
  --bicim   cikti bicimi: metin veya json (varsayilan: metin)
  --yardim  bu metni yaz ve cik
cikis kodu: 2
```

Girdinin okunamaması ayrı bir durumdur ve ayrı bir kod alır:

```sh
node topla.mjs --dosya yok.ndjson; echo "cikis kodu: $?"
```

```
girdi okunamadi: ENOENT
0 satir okundu, 0 satir atlandi
cikis kodu: 66
```

Tek tek bozuk satırlar ise hata değildir; sayılır ve atlanır:

```sh
node topla.mjs --dosya bozuk.ndjson
```

```
kenar-01/nem	1	48	48
kenar-02/nem	1	50	50
3 satir okundu, 1 satir atlandi
```

Bu ayrım bilinçlidir. Toplu ölçüm verisinde tek bir bozuk satır yüzünden bütün
raporu düşürmek, verinin tamamını kullanılamaz kılar; buna karşılık atlanan satır
sayısı sessizce gizlenmemeli, tanı akışına yazılmalıdır.

Kullanım metni **standart hataya** yazılıyor, çünkü bir hatanın parçasıdır. `--yardim`
seçeneğiyle istendiğinde ise standart çıktıya yazılır ve çıkış kodu sıfırdır: orada
kullanım metni istenen sonucun kendisidir.

Dosyanın ilk satırındaki yorumlayıcı bildirimi ile çalıştırma izni verildiğinde araç
doğrudan çağrılabilir:

```sh
./topla.mjs --dosya olcumler.ndjson --metrik nem
```

```
kenar-01/nem	2	47.6	48
kenar-02/nem	1	52.5	52.5
kenar-03/nem	1	41.3	41.3
12 satir okundu, 0 satir atlandi
```

## Özet

- Yerleşik seçenek ayrıştırıcı, seçenek adlarını ve türlerini bildirime dayalı olarak
  alır; katı kip tanımsız seçeneği hata sayar ve yazım yanlışını yakalar.
- Aynı özetleme modülü hem hizmette hem komut satırı aracında kullanılır; mantığın
  arayüzden ayrılmasının karşılığı budur.
- Girdi dosyadan veya standart girdiden alınır; satır satır okuma geri basıncı korur
  ve dosyayı belleğe almaz.
- Terminale bağlılık denetimi hem beklemeyi önler hem de çıktı biçimini seçmeye
  yarar; renk kaçışları boru hattında veriye karışır.
- Kullanım hatası, girdi hatası ve tek tek bozuk kayıtlar ayrı ele alınır; ilk ikisi
  ayrı çıkış kodlarıyla, üçüncüsü sayaçla bildirilir.

## Sonraki Adım

Araçta ve hizmette hâlâ sabit yazılmış değerler var: dosya adı, bağlantı noktası,
gövde boyutu sınırı. Bunlar çalıştığı ortama göre değişmeli, ama kaynak kodu
değişmemelidir. Sonraki ders yapılandırma yönetimini ele alır: değerlerin nereden
okunacağı, nasıl doğrulanacağı ve gizli değerlerin sıradan ayarlardan neden ayrı
tutulması gerektiği.