--- title: 'Olay Yayıcı' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/nodejs/olay-yayici' course: 'Node.js Çalışma Zamanı' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:51+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Olay Yayıcı Gözlemci kalıbının yerleşik gerçekleştirimi, yayımın eşzamanlılığı, hata olayının ayrıcalıklı davranışı, dinleyici sınırı uyarısı ve olayların söz biçimiyle beklenmesi. Akış dersinde geçen `data`, `end` ve `drain` adları tek bir düzenekten gelir. Aynı düzenek HTTP sunucusunda, alt süreçlerde ve süreç nesnesinin sinyal bildirimlerinde de kullanılır: çalışma zamanının eşzamansız arayüzlerinin çoğu bu tek sınıfın üstüne kurulmuştur. Bu ders o sınıfı ele alır ve ölçüm toplayıcının veri kaynağını olay tabanlı hâle getirir: kayıt geldiğinde haber veren, eşik aşıldığında uyaran, bozuk satırı bildiren bir kaynak. ## Gözlemci Kalıbının Yerleşik Gerçekleştirimi `node:events` modülündeki `EventEmitter` sınıfı, ad başına dinleyici listesi tutar. `on` ile listeye eklenir, `emit` ile liste sırayla çağrılır. Bu, Programlama Temelleri kursundaki yüksek mertebeden fonksiyon kavramının doğrudan uygulamasıdır: davranış, bir değer olarak saklanır ve zamanı gelince çağrılır. Kalıbın kazancı, üretici ile tüketici arasındaki bağı gevşetmesidir. Kaynak, kimin dinlediğini bilmez; dinleyici, kaynağın iç işleyişini bilmez. Aralarındaki tek sözleşme olay adı ve yükün biçimidir. ```js // yayici.mjs import { EventEmitter } from 'node:events'; class OlcumKaynagi extends EventEmitter { besle(satir) { try { const kayit = JSON.parse(satir); this.emit('olcum', kayit); if (kayit.metrik === 'sicaklik' && kayit.deger > 24) { this.emit('esik-asildi', kayit); } } catch (hata) { this.emit('hata-satiri', { satir, hata }); } } } const kaynak = new OlcumKaynagi(); kaynak.on('olcum', (k) => console.log('olcum :', k.dugum, k.metrik, k.deger)); kaynak.once('esik-asildi', (k) => console.log('esik (bir kez):', k.dugum, k.deger)); kaynak.on('hata-satiri', ({ satir }) => console.log('bozuk satir:', satir)); kaynak.besle('{"dugum":"kenar-01","metrik":"sicaklik","deger":21.4}'); kaynak.besle('{"dugum":"kenar-03","metrik":"sicaklik","deger":24.1}'); kaynak.besle('{"dugum":"kenar-03","metrik":"sicaklik","deger":24.6}'); kaynak.besle('bozuk'); console.log('olcum dinleyici sayisi:', kaynak.listenerCount('olcum')); console.log('esik dinleyici sayisi :', kaynak.listenerCount('esik-asildi')); ``` ```sh node yayici.mjs ``` ``` olcum : kenar-01 sicaklik 21.4 olcum : kenar-03 sicaklik 24.1 esik (bir kez): kenar-03 24.1 olcum : kenar-03 sicaklik 24.6 bozuk satir: bozuk olcum dinleyici sayisi: 1 esik dinleyici sayisi : 0 ``` `once` ile eklenen dinleyici ilk yayımdan sonra listeden çıkarılır; çıktının son satırındaki sıfır bunu doğruluyor. İkinci eşik aşımında uyarı yazılmamış olması da aynı nedenledir. Kalıcı dinleyici için `on`, tek seferlik olan için `once` kullanılır; elle kaldırmak gerektiğinde `off` çağrısına dinleyicinin **aynı referansı** verilmelidir — adsız bir fonksiyon ifadesiyle eklenen dinleyici bir daha kaldırılamaz. ## Yayım Eşzamanlıdır Ad "olay" olduğu için bir kuyruğa girdiği sanılabilir. Öyle değildir: `emit`, dinleyicileri eklenme sırasına göre **o anda** çağırır ve hepsi bitince döner. ```js // yayici-senkron.mjs import { EventEmitter } from 'node:events'; const y = new EventEmitter(); y.on('olay', () => console.log('2 dinleyici')); console.log('1 emit oncesi'); y.emit('olay'); console.log('3 emit sonrasi'); ``` ```sh node yayici-senkron.mjs ``` ``` 1 emit oncesi 2 dinleyici 3 emit sonrasi ``` Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, dinleyici içinde yapılan uzun senkron iş, olay döngüsünü diğer her şey gibi durdurur; olay yaymak işi ertelemez. İkincisi, dinleyici içinde fırlatılan bir hata `emit` çağrısının yapıldığı yere doğru yayılır — kaynak kodunun ortasına, hiç beklemediği bir yere. Bir dinleyicinin işini erteleyerek çağıranı serbest bırakması gerekiyorsa erteleme açıkça yazılır: iş bir zamanlayıcıya veya mikro göreve bırakılır. Kaynağın kendisi bu kararı veremez. ## Hata Olayının Ayrıcalığı `error` adı, sınıf içinde özel olarak ele alınır. Bu ada dinleyici yokken yayım yapılırsa, yük fırlatılır ve yakalanmazsa süreç sonlanır. ```js // yayici-hata.mjs import { EventEmitter } from 'node:events'; const dinleyicili = new EventEmitter(); dinleyicili.on('error', (h) => console.log('yakalandi:', h.message)); dinleyicili.emit('error', new Error('kaynak kapandi')); const dinleyicisiz = new EventEmitter(); dinleyicisiz.emit('error', new Error('bu firlatilacak')); console.log('bu satira ulasilmaz'); ``` Standart çıktıya yalnızca tek bir satır düşer: ```sh node yayici-hata.mjs 2>/dev/null ``` ``` yakalandi: kaynak kapandi ``` Süreç ikinci yayımda sonlanır; `bu satira ulasilmaz` satırı yazılmaz ve standart hataya bir yığıt izi düşer. İzin içeriği dosya yollarını taşıdığı için makineye göre değişir. Bu davranış bilinçli bir tasarımdır. Eşzamansız bir kaynağın hatası sessizce yutulursa, program yanlış veriyle çalışmaya devam eder ve arıza çok sonra, ilgisiz bir yerde görünür. Kural şudur: **hata yayabilen her nesneye bir `error` dinleyicisi takılır.** Akış nesneleri de birer olay yayıcı olduğundan bu kural onlar için de geçerlidir; önceki derste `pipeline` kullanmanın gerekçelerinden biri, bu dinleyiciyi zincirdeki her akış için kendiliğinden kurmasıdır. ## Dinleyici Sınırı Bir ada eklenen dinleyici sayısı varsayılan sınırı aştığında çalışma zamanı bir uyarı yazar: ```js // yayici-sinir.mjs import { EventEmitter } from 'node:events'; const y = new EventEmitter(); for (let i = 0; i < 11; i += 1) y.on('olcum', () => {}); console.log('dinleyici sayisi:', y.listenerCount('olcum')); ``` ```sh node yayici-sinir.mjs ``` ``` dinleyici sayisi: 11 (node:59045) MaxListenersExceededWarning: Possible EventEmitter memory leak detected. 11 olcum listeners added to [EventEmitter]. MaxListeners is 10. Use emitter.setMaxListeners() to increase limit ``` Uyarı satırının başındaki sayı süreç kimliğidir ve her çalıştırmada değişir. Uyarı bir hata değildir; program çalışmaya devam eder. Uyarının gerekçesi şudur: dinleyici listesi büyümeye devam ediyorsa, bu genellikle her istekte yeni dinleyici eklendiği ve hiç kaldırılmadığı anlamına gelir. Liste büyüdükçe kapatılan fonksiyonların tuttuğu değerler de serbest bırakılamaz ve bellek sızıntısı oluşur — Eşzamansız JavaScript ve Çalışma Zamanı kursunda erişilebilirlik temelli çöp toplama anlatılırken kurulan durum tam olarak budur. Gerçekten çok dinleyici gerekiyorsa sınır `setMaxListeners` ile yükseltilir. Sınırı yükseltmeden önce, listenin neden büyüdüğü açıklanmalıdır. ## Olayları Söz Olarak Beklemek Olay tabanlı arayüzü `async`/`await` ile birleştirmek için modül iki yardımcı sunar. `once` fonksiyonu tek bir olayı bekleyen söz döndürür; `on` fonksiyonu ise olayları eşzamansız yinelenebilir hâle getirir. ```js // yayici-soz.mjs import { EventEmitter, once, on } from 'node:events'; const kaynak = new EventEmitter(); // Tek bir olayi beklemek: soz olarak setTimeout(() => kaynak.emit('hazir', { dugum: 'kenar-01' }), 20); const [yuk] = await once(kaynak, 'hazir'); console.log('once ile beklendi:', yuk); // Surekli akan olaylari yinelemek setTimeout(() => { kaynak.emit('olcum', 21.4); kaynak.emit('olcum', 21.9); kaynak.emit('bitti'); }, 20); const durdurucu = new AbortController(); kaynak.once('bitti', () => durdurucu.abort()); try { for await (const [deger] of on(kaynak, 'olcum', { signal: durdurucu.signal })) { console.log('akan olay :', deger); } } catch (hata) { if (hata.name !== 'AbortError') throw hata; console.log('yineleme sonlandi:', hata.name); } ``` ```sh node yayici-soz.mjs ``` ``` once ile beklendi: { dugum: 'kenar-01' } akan olay : 21.4 akan olay : 21.9 yineleme sonlandi: AbortError ``` Her iki yardımcı da dinleyici argümanlarını dizi olarak verir; tek argümanlı olaylarda çözümleme ile ilk öğe alınır. İkinci bölümdeki durdurucu, sonsuz yinelemeyi bitirmenin yoludur. `on` ile kurulan döngü kendiliğinden sonlanmaz — kaynak olay yaymayı bıraksa bile döngü beklemeye devam eder. Sonlandırma bir iptal işaretiyle yapılır ve iptal, yineleyiciden bir `AbortError` olarak çıkar. Bu, Eşzamansız JavaScript ve Çalışma Zamanı kursunda istek iptali için tanıtılan aynı düzenektir. Bir uyarı: `on` ile kurulan yineleme, döngü gövdesi çalışırken gelen olayları biriktirir. Gövde yavaşsa bu birikim sınırsızdır; olay yayıcı, akışların aksine geri basınç taşımaz. Yüksek hacimli kaynaklarda olay yayıcı yerine akış kullanılmasının nedeni budur. ## Özet - Olay yayıcı, ad başına dinleyici listesi tutan gözlemci kalıbı gerçekleştirimidir; çalışma zamanının eşzamansız arayüzlerinin çoğu bu sınıfın üstüne kuruludur. - `emit` eşzamanlıdır: dinleyicileri eklenme sırasına göre o anda çağırır ve hepsi bitince döner; yayım işi ertelemez. - `error` adı ayrıcalıklıdır; dinleyicisiz yayım yükü fırlatır ve süreci sonlandırır. Hata yayabilen her nesneye dinleyici takılır. - Dinleyici sayısı sınırı aştığında yazılan uyarı, çoğunlukla kaldırılmayan dinleyici birikimini ve buna bağlı bellek sızıntısını haber verir. - `once` ve `on` yardımcıları olayları söz ve eşzamansız yineleme biçimine çevirir; yineleme bir iptal işaretiyle sonlandırılır ve geri basınç taşımaz. ## Sonraki Adım Ölçüm toplayıcının bütün parçaları hazır: dosyadan akışla okuma, kayıt kurma, özetleme ve olay tabanlı bildirim. Eksik olan tek şey, özetin dışarıya sunulmasıdır. Sonraki ders HTTP sunucusunu kurar: isteğin okunabilir, yanıtın yazılabilir bir akış olduğu; İnternet Nasıl Çalışır kursunda satır satır incelenen istek ve yanıt yapısının kodda nasıl karşılandığı ele alınacak.