--- title: 'Sunucu Gerektiren Dağıtım' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/olusturma-stratejileri/sunucu-gerektiren-dagitim' course: 'Oluşturma Stratejileri ve Altyapı' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:30+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Sunucu Gerektiren Dağıtım İstek anında çalışan kodun barındırılma biçimleri; uzun ömürlü süreç, istek başına örnek ve kenar çalışma zamanının soğuk başlatma, gecikme, ayrılmış kapasite ve durum tutma eksenlerinde ölçülmesi, hazırlık ucu ile zarif kapanma sırası. Statik barındırmanın dışarıda bıraktığı her iş, istek anında çalışan bir koda ihtiyaç duyar. Kuzey Yamaç sitesinde bunlar arşiv yazma ucu, oturum yenileme ve yetkiye bağlı düzenleme görünümleridir; ortak özellikleri gizli değer kullanmaları ve yanıtı isteğe göre üretmeleridir. Bu ders o kodun nerede çalışacağını sorar. Üç seçenek vardır ve aralarındaki fark bir tercih meselesi değil, ölçülebilir bir davranış farkıdır. ## Üç Barındırma Biçimi **Uzun ömürlü süreç.** Belirli sayıda örnek sürekli ayakta durur ve gelen istekleri aralarında paylaşır. Her örnek eşzamanlı olarak çok sayıda isteği yürütebilir; toplam kapasite, örnek sayısı ile örnek başına eşzamanlılık sınırının çarpımıdır. Bu kapasite isteğin gelip gelmemesinden bağımsız olarak ayrılmıştır. Süreç ayakta kaldığı için bellekte durum tutabilir, veri deposuna bir bağlantı havuzu açık tutabilir. **İstek başına örnek.** İstek geldiğinde bir örnek ayağa kaldırılır, isteği işler, ardından bir süre boşta bekler ve sönme sırasına girer. Örnek başına eşzamanlılık genellikle birdir; eşzamanlı iki istek iki örnek demektir. Ayakta örnek yoksa **soğuk başlatma (cold start)** ödenir — Kenar Oluşturma dersinde başlatma süresi olarak anılan kalem budur. Ayrılmış kapasite talebi izler, ama boşta bekleme süresi kadar gecikmeyle. **Kenar çalışma zamanı.** Aynı örnek modeli, çok sayıda düğüme dağıtılmış hâlidir. Soğuk başlatma çok daha kısadır, çünkü çalıştırılan kodun bütçesi dardır. Karşılığında veri kaynağı uzaktadır: Kenar Oluşturma dersinin kuralı gereği, veri kenara taşınamadığı ölçüde her istek o mesafeyi öder. ## Aynı Yükü Üç Biçimde Yürütmek Üç biçim aynı yük izi üzerinde ölçülebilir. Aşağıdaki benzetim sanal saat kullanır; gerçek zaman okunmadığı için çıktı her koşuda aynıdır. ```js // calisma-zamani.mjs — ayni yuku uc calisma zamani biciminde yurutur. // Sanal saat kullanilir; Date.now() cagrilmaz, sonuc her kosuda aynidir. // Belirlenimci uretec (splitmix32). Tohum sabit oldugu icin varis izi degismez. function uretec(tohum) { let s = tohum >>> 0; return () => { s = (s + 0x9e3779b9) >>> 0; let z = s; z = Math.imul(z ^ (z >>> 16), 0x21f0aaad) >>> 0; z = Math.imul(z ^ (z >>> 15), 0x735a2d97) >>> 0; return ((z ^ (z >>> 15)) >>> 0) / 4294967296; }; } const SURE = 600_000; // ms const HIZMET = 120; // ms, isin kendisi: veri okuma + sablon const PENCERE = [ ["seyrek", 0, 200_000, 0.5], ["duzenli", 200_000, 400_000, 60], ["patlama", 400_000, 410_000, 600], ["toparlanma", 410_000, 600_000, 60], ]; const hizi = (t) => PENCERE.find(([, a, b]) => t >= a && t < b)[3]; // Varis izi: usel araliklar, pencereye gore degisen hizla. function varislar() { const r = uretec(20_260_327); const liste = []; let t = 0; while (t < SURE) { t += (-Math.log(1 - r()) / hizi(t)) * 1000; if (t < SURE) liste.push(t); } return liste; } // 1) Uzun omurlu surec: sabit sayida yuva hep ayrilidir, soguk baslatma yoktur, // yuvalar dolduysa istek kuyrukta bekler. function uzunOmurlu(varis, { yuva, hizmet }) { const bos = new Array(yuva).fill(0); const kayit = []; for (const t of varis) { let k = 0; for (let i = 1; i < yuva; i++) if (bos[i] < bos[k]) k = i; const baslangic = Math.max(t, bos[k]); kayit.push({ t, gecikme: baslangic - t + hizmet, soguk: false }); bos[k] = baslangic + hizmet; } return { kayit, araliklar: new Array(yuva).fill([0, SURE]) }; } // 2) Istek basina ornek: bir ornek tek istek isler, isi bitince bostaOmur kadar // sicak bekler, sonra sonar. Sicak ornek yoksa soguk baslatma odenir. function istekBasina(varis, { hizmet, soguk, bostaOmur }) { const kayit = [], araliklar = []; let canli = []; for (const t of varis) { canli = canli.filter((o) => { if (o.omurSonu > t) return true; araliklar.push([o.olusma, o.omurSonu]); return false; }); const sicak = canli.find((o) => o.mesgulSonu <= t); if (sicak) { kayit.push({ t, gecikme: hizmet, soguk: false }); sicak.mesgulSonu = t + hizmet; sicak.omurSonu = sicak.mesgulSonu + bostaOmur; } else { kayit.push({ t, gecikme: soguk + hizmet, soguk: true }); const mesgulSonu = t + soguk + hizmet; canli.push({ mesgulSonu, omurSonu: mesgulSonu + bostaOmur, olusma: t }); } } for (const o of canli) araliklar.push([o.olusma, Math.min(o.omurSonu, SURE)]); return { kayit, araliklar }; } // 3) Kenar calisma zamani: ayni ornek modeli, yuk dugumlere bolunur, veri uzaktadir. function kenarCalismaZamani(varis, { dugum, ...ayar }) { const paylar = Array.from({ length: dugum }, () => []); varis.forEach((t, i) => paylar[i % dugum].push(t)); const kayit = [], araliklar = []; for (const pay of paylar) { const s = istekBasina(pay, ayar); kayit.push(...s.kayit); araliklar.push(...s.araliklar); } return { kayit, araliklar }; } const yuzdelik = (dizi, p) => { const s = [...dizi].sort((a, b) => a - b); return s.length === 0 ? 0 : s[Math.min(s.length - 1, Math.floor((p / 100) * s.length))]; }; const ortusme = (aralik, a, b) => Math.max(0, Math.min(aralik[1], b) - Math.max(aralik[0], a)); function ozet({ kayit, araliklar }, a, b) { const dilim = kayit.filter((k) => k.t >= a && k.t < b); const ayrilmis = araliklar.reduce((s, ar) => s + ortusme(ar, a, b), 0) / 1000; const kullanilan = (dilim.length * HIZMET) / 1000; return { istek: dilim.length, p50: yuzdelik(dilim.map((k) => k.gecikme), 50), p95: yuzdelik(dilim.map((k) => k.gecikme), 95), p99: yuzdelik(dilim.map((k) => k.gecikme), 99), soguk: (100 * dilim.filter((k) => k.soguk).length) / dilim.length, ayrilmis, kullanim: (100 * kullanilan) / ayrilmis, }; } const varis = varislar(); console.log("varis izi: " + varis.length.toLocaleString("tr-TR") + " istek, " + SURE / 1000 + " s, isin kendisi " + HIZMET + " ms"); for (const [ad, a, b, hiz] of PENCERE) console.log(" " + ad.padEnd(12) + (a / 1000) + "-" + (b / 1000) + " s " + hiz + " istek/s"); const MODEL = [ ["uzun omurlu surec (75 yuva)", uzunOmurlu(varis, { yuva: 75, hizmet: HIZMET })], ["istek basina ornek", istekBasina(varis, { hizmet: HIZMET, soguk: 350, bostaOmur: 60_000 })], ["kenar calisma zamani (40 dugum)", kenarCalismaZamani(varis, { dugum: 40, hizmet: HIZMET + 60, soguk: 40, bostaOmur: 5_000 })], ]; console.log("\n" + "pencere".padEnd(12) + "model".padEnd(33) + "istek".padStart(7) + "p50".padStart(6) + "p95".padStart(6) + "p99".padStart(6) + "soguk".padStart(8) + "ayrilmis ornek-s".padStart(18) + "kullanim".padStart(10)); for (const [ad, a, b] of PENCERE) { for (const [mad, s] of MODEL) { const o = ozet(s, a, b); console.log(ad.padEnd(12) + mad.padEnd(33) + String(o.istek).padStart(7) + o.p50.toFixed(0).padStart(6) + o.p95.toFixed(0).padStart(6) + o.p99.toFixed(0).padStart(6) + o.soguk.toFixed(1).padStart(7) + "%" + o.ayrilmis.toFixed(0).padStart(18) + o.kullanim.toFixed(1).padStart(9) + "%"); } } ``` ``` $ node calisma-zamani.mjs varis izi: 29.655 istek, 600 s, isin kendisi 120 ms seyrek 0-200 s 0.5 istek/s duzenli 200-400 s 60 istek/s patlama 400-410 s 600 istek/s toparlanma 410-600 s 60 istek/s pencere model istek p50 p95 p99 soguk ayrilmis ornek-s kullanim seyrek uzun omurlu surec (75 yuva) 87 120 120 120 0.0% 15000 0.1% seyrek istek basina ornek 87 120 120 470 3.4% 354 2.9% seyrek kenar calisma zamani (40 dugum) 87 220 220 220 100.0% 446 2.3% duzenli uzun omurlu surec (75 yuva) 12010 120 120 120 0.0% 15000 9.6% duzenli istek basina ornek 12010 120 120 120 0.2% 4133 34.9% duzenli kenar calisma zamani (40 dugum) 12010 180 180 180 0.3% 7968 18.1% patlama uzun omurlu surec (75 yuva) 5947 123 208 235 0.0% 750 95.2% patlama istek basina ornek 5947 120 120 470 3.4% 2159 33.0% patlama kenar calisma zamani (40 dugum) 5947 180 180 220 2.0% 1488 48.0% toparlanma uzun omurlu surec (75 yuva) 11611 120 120 120 0.0% 14250 9.8% toparlanma istek basina ornek 11611 120 120 120 0.0% 14601 9.5% toparlanma kenar calisma zamani (40 dugum) 11611 180 180 180 0.0% 8197 17.0% ``` Tablo, hiçbir biçimin bütün pencerelerde üstün olmadığını gösterir. **Seyrek pencere ayrılmış kapasiteyi cezalandırır.** Seksen yedi istek için uzun ömürlü süreç on beş bin örnek-saniye ayırır ve bunun binde birini kullanır. İstek başına örnek aynı yükü üç yüz elli dört örnek-saniyeyle karşılar — kırk kat az. Kenar çalışma zamanı bu pencerede her isteği soğuk başlatır, ama ödediği kalem kırk milisaniyedir. **Patlama penceresi ayrılmış kapasiteyi haklı çıkarır.** Uzun ömürlü sürecin kullanımı yüzde 95'e çıkar; kapasite tam kullanılmıştır. Ama sınıra dayanmanın bedeli kuyruktur: p50 123 milisaniyede kalırken p95 208, p99 235 milisaniyeye çıkar. Bu artış işin uzamasından değil, isteğin sırasını beklemesinden gelir. İstek başına örnek aynı patlamada p50'yi hiç bozmaz — kuyruk yoktur, örnek sayısı talebi izler. **Soğuk başlatma orta değerlerde görünmez.** Patlama penceresinde istek başına örnek modelinin soğuk başlatma oranı yüzde 3,4'tür; p50 ve p95 bunu hiç göstermez, p99 470 milisaniye olarak gösterir. Ölçüyü ortalamadan okuyan biri soğuk başlatmayı hiç fark etmez. Kuyruk ve soğuk başlatma, ancak üst yüzdeliklerde ayırt edilebilir. **Toparlanma penceresi boşta bekleme süresinin bedelini gösterir.** Patlama bittikten sonra istek başına örnek modelinin ayrılmış kapasitesi on dört bin altı yüz örnek-saniyeye çıkar ve kullanımı yüzde 9,5'e düşer — uzun ömürlü sürecin yüzde 9,8'inin altına. Neden, patlamada açılan yüzlerce örneğin boşta bekleme süresi boyunca ayakta kalmasıdır. Talebi izleyen kapasite, talebi bir gecikmeyle izler. **Kenar çalışma zamanının bedeli her satırda ödenir.** p50 değeri yüklü pencerelerde 180, seyrek pencerede 220 milisaniyedir; ilk sayı veri deposuna olan altmış milisaniyelik mesafenin her istekte ödenmesinden, ikincisindeki kırk milisaniyelik fark ise seyrek yükte her isteğin soğuk başlatmaya düşmesinden gelir. Kenarın yakınlıktan gelen kazancı bu tabloda yoktur; tablo yalnız sunucu tarafındaki davranışı ölçer. Kalemlerin toplamı, Kenar Oluşturma dersindeki kuralı tekrarlar: kenar, verisi de kenara taşınabildiği ölçüde kazandırır. ## Durumun Nerede Durduğu Bellekte tutulan durum yalnız uzun ömürlü süreçte anlamlıdır ve orada da koşullu olarak anlamlıdır. Örnek sayısı birden büyükse iki istek iki ayrı örneğe düşebilir; bir örnekte tutulan oturum, sayaç ya da önbellek ötekinde yoktur. Bunun üç sonucu vardır. **Oturum durumu paylaşılan bir depoda tutulur** ya da istemcinin taşıdığı imzalı bir değerde durur; Uygulama Mimarisi kursundaki belirteç saklama kararı bu noktada dağıtım kararıyla birleşir. **Oran sınırı ve kuyruk sayaçları paylaşılan depoya taşınır**; örnek başına sayılan bir sınır, örnek sayısıyla çarpılan bir sınırdır. **Bağlantı havuzu örnek başınadır**; veri deposunun bağlantı sınırı, örnek sayısı ile havuz boyutunun çarpımına göre belirlenir. İstek başına örnek modelinde bu çarpım patlama sırasında hızla büyür ve deponun sınırına ilk çarpan kalem genellikle burasıdır. Aynı kullanıcıyı hep aynı örneğe yönlendirmek — yapışkan atama — durumu bellekte tutmayı sürdürmenin yolu gibi görünür. Bir bedeli vardır: örnek söndüğünde o kullanıcının durumu kaybolur ve yük dağılımı bozulur. Durumu paylaşılan depoya taşımak bu iki sorunu da doğurmaz. ## Hazırlık Ucu ve Zarif Kapanma Sunucu gerektiren dağıtımın statik barındırmada karşılığı olmayan bir sorunu vardır: yayın, çalışan bir süreci durdurmayı gerektirir. Süreç durdurulurken elindeki istekler yarıda kalırsa, kullanıcı yayının olduğunu bir hata olarak görür. Doğru kapanma sırası dört adımdır: hazırlık ucunun olumsuza dönmesi, yönlendiricinin bunu fark etmesi için bir pay beklenmesi, dinleyicinin kapatılması ve açık isteklerin bitmesinin beklenmesi. ```js // zarif-kapanma.mjs — uzun omurlu surecin kapanma sirasi. // 1) hazirlik ucu olumsuza doner, 2) yonlendiricinin fark etmesi icin beklenir, // 3) dinleyici kapanir, 4) acik istekler bitince surecten cikilir. import { createServer } from "node:http"; const IS_SURESI = 1500; // ms, arsiv yaziminin surdugu sure const HAZIRLIK_PAYI = 600; // ms, hazirlik ucu ile dinleyici kapanisi arasi let hazir = true; let acikIstek = 0; const sunucu = createServer(async (istek, yanit) => { yanit.sendDate = false; if (istek.url === "/hazirlik") { yanit.writeHead(hazir ? 200 : 503, { "Content-Type": "text/plain" }) .end(hazir ? "hazir\n" : "kapaniyor\n"); return; } acikIstek += 1; await new Promise((c) => setTimeout(c, IS_SURESI)); acikIstek -= 1; yanit.writeHead(200, { "Content-Type": "text/plain" }).end("arsivlendi\n"); }); sunucu.listen(8182, "127.0.0.1", () => console.log("sunucu : dinleniyor")); process.on("SIGTERM", () => { hazir = false; console.log("sunucu : SIGTERM alindi, hazirlik olumsuza dondu, acik istek " + acikIstek); setTimeout(() => { sunucu.close(() => { console.log("sunucu : acik istek " + acikIstek + ", surecten cikiliyor"); process.exit(0); }); console.log("sunucu : dinleyici kapatildi, yeni baglanti alinmiyor"); }, HAZIRLIK_PAYI); }); ``` Aşağıdaki betik bu dosyayla aynı dizinde çalıştırılır. Bağlantı noktası 8182 keyfîdir ve boş olmalıdır; kullanımdaysa iki dosyada da değiştirilir. ```bash #!/usr/bin/env bash # Kapanma sirasini olcer: acik istek biter, yeni baglanti alinmaz. node zarif-kapanma.mjs & sunucu=$! sleep 0.5 curl -sS -o /dev/null \ -w 'istemci : surmekte olan istek durum %{http_code}, sure %{time_total} s\n' \ http://127.0.0.1:8182/arsiv & yavas=$! sleep 0.3 curl -sS -o /dev/null -w 'istemci : hazirlik ucu %{http_code} (SIGTERM oncesi)\n' \ http://127.0.0.1:8182/hazirlik kill -TERM "$sunucu" sleep 0.3 curl -sS -o /dev/null -w 'istemci : hazirlik ucu %{http_code} (SIGTERM sonrasi)\n' \ http://127.0.0.1:8182/hazirlik sleep 0.6 if curl -sS -o /dev/null http://127.0.0.1:8182/arsiv 2> /dev/null; then echo "istemci : yeni istek kabul edildi" else echo "istemci : yeni istek baglanamadi, curl cikis kodu $?" fi wait "$yavas" wait "$sunucu" ``` ``` sunucu : dinleniyor istemci : hazirlik ucu 200 (SIGTERM oncesi) sunucu : SIGTERM alindi, hazirlik olumsuza dondu, acik istek 1 istemci : hazirlik ucu 503 (SIGTERM sonrasi) sunucu : dinleyici kapatildi, yeni baglanti alinmiyor istemci : yeni istek baglanamadi, curl cikis kodu 7 istemci : surmekte olan istek durum 200, sure 1.504674 s sunucu : acik istek 0, surecten cikiliyor ``` Sürelerin tamamı ortama bağlıdır; belirleyici olan sıradır. Kapanma sinyali geldiğinde elde bir açık istek vardır; o istek `200` ile ve tam süresinde tamamlanır. Sinyalden sonra hazırlık ucu `503` döner ama bağlantı noktası hâlâ açıktır — bu pay, yönlendiricinin bu örneği listeden çıkarması için bırakılmıştır. Pay dolduğunda dinleyici kapanır ve yeni bağlantı kurulamaz; süreçten çıkış ise açık isteğin bitmesini bekler. Payın atlanması iki yanlıştan birine yol açar. Dinleyici hemen kapatılırsa, yönlendirici henüz haberi olmadığı için bu örneğe istek göndermeye devam eder ve o istekler bağlantı hatası alır. Hazırlık ucu hiç kullanılmazsa, aynı sonuç kapanmanın ilk milisaniyesinden itibaren oluşur. İstek başına örnek ve kenar biçimlerinde bu sıra platformun sorumluluğundadır, ama açık isteğin yarıda kesilmemesi için işin süresi platformun tanıdığı süreden kısa olmalıdır. ## Seçim Kuralı Karar üç ölçüye bağlanır: yükün düzenliliği, işin süresi ve verinin konumu. Yük düzenliyse ve boşta kalan pencere yoksa uzun ömürlü süreç seçilir; ayrılmış kapasitenin kullanımı yüksektir, soğuk başlatma yoktur, bağlantı havuzu ve bellek içi önbellek kullanılır. Yük seyrek ya da ani patlamalıysa istek başına örnek seçilir; ayrılmış kapasite talebi izler, karşılığı üst yüzdeliklerde görünen soğuk başlatmadır. İş kısa, veriye bağımlılığı az ve coğrafi yakınlık belirleyiciyse kenar çalışma zamanı seçilir. Bu kural tek bir seçim yapılacağı anlamına gelmez. Kuzey Yamaç sitesinde statik barındırma sayfaları, uzun ömürlü bir süreç arşiv yazma ucunu, kenar çalışma zamanı da yönlendirme ve başlık ekleme işlerini üstlenebilir. Ayrım işin kendisine göre yapılır. ## Özet - Üç barındırma biçimi ayrılmış kapasite, soğuk başlatma, eşzamanlılık ve durum tutma eksenlerinde ayrılır; hiçbiri bütün yük pencerelerinde üstün değildir. - Seyrek yükte uzun ömürlü süreç ayırdığı kapasitenin binde birini kullanır; istek başına örnek aynı yükü kırk kat az kapasiteyle karşılar. - Patlamada uzun ömürlü süreç kapasitesini tam kullanır ama kuyruk oluşur: p50 sabit kalırken p99 yükselir. İstek başına örnek kuyruk üretmez, soğuk başlatma üretir. - Soğuk başlatma ve kuyruk orta değerlerde görünmez; ölçü üst yüzdeliklerden okunur. - Bellekte durum yalnız tek örnekte güvenlidir; oturum, sayaç ve önbellek paylaşılan depoya taşınır, bağlantı havuzu ise örnek sayısıyla çarpılır. - Zarif kapanma dört adımdır: hazırlık ucu olumsuza döner, pay beklenir, dinleyici kapanır, açık istekler biter. Pay atlanırsa yönlendirici hâlâ istek gönderir ve o istekler düşer. ## Sonraki Adım Buraya kadar iki dağıtım biçimi ve bir kapanma sırası kuruldu; hepsi tek bir hedefe, yayına bakıyordu. Oysa bir değişikliğin yayına girmeden önce çalıştığının görülmesi gerekir ve Geliştirme Sunucusu dersinin son cümlesi bunun nedenini vermişti: geliştirme kipinde çalışması, yayın kipinde çalıştığının kanıtı değildir. Sonraki ders her değişiklik için ayrı bir ortam kurar: kendi adresi olan, yayın kipiyle derlenmiş, yayın verisine dokunmayan ve dizinlenmeyen bir dağıtım. Bu ortamların kimliği, beşinci dersteki belirlenimci adlandırmadan türetilir.