--- title: 'İndeksli ve İlişkisel Diziler' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/php-temelleri/indeksli-ve-iliskisel-diziler' course: 'PHP Temelleri' language: tr updated: '2026-10-21T05:03:33+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' objectives: - 'Tek dizi yapısının hem indeksli hem ilişkisel kullanımını ve eklenme sırasının korunmasını örnekle gösterir' - "'1', 1 ve true anahtarlarının tek anahtara inmesini sessiz kanal olarak ölçer ve sınıflandırır" - 'Anahtar normalleşmesinin hangi dizgilere uygulandığını ölçerek kanonik ondalık tam sayı kuralına bağlar' --- # İndeksli ve İlişkisel Diziler Tek bir dizi yapısının hem liste hem sözlük olarak kullanılması; '1', 1 ve true anahtarlarının tek anahtara inmesi; ondalık anahtarın kesilmesi; normalleşmenin yalnız kanonik ondalık tam sayı dizgilerine uygulanması. Fonksiyonlar dersi, fazladan verilen bir argümanın hiçbir sinyal vermeden atıldığını ölçtü: `iki_topla(1, 2, 3)` sonuç olarak `3` üretti ve çağıran tarafa hiçbir haber gitmedi. Bu ders aynı sessizliğin bir veri yapısında da çıkıp çıkmadığını soruyor: aynı diziye farklı yazımlarla verilen anahtarlar birbirine karışırsa bunu kim söylüyor? Kursun ölçü sorusu değişmiyor — bu sorun hangi kanaldan duyuluyor — ve sınıf adları bu derste yalnız kullanılıyor: **sessiz**, **dönüş**, **uyarı**, **durdurur**. PHP'de `array` tek bir yapıdır ve iki kullanımı karşılar. Anahtarları ardışık tam sayılar olan dizi indeksli dizi (indexed array) olarak okunur; anahtarları dizgi olan dizi ilişkisel dizi (associative array) olarak. İkisi arasında tip farkı yoktur, fark yalnız anahtarların ne olduğundadır. Programlama Temelleri kursunda (M01/K02) kurulan değişken ve tip kavramları burada olduğu gibi geçerlidir; yeni olan, anahtarın yazıldığı gibi saklanmayıp bir kuraldan geçmesidir. ## Tek Yapıda İki Kullanım Aşağıdaki dosya aynı yapıyı üç biçimde kullanıyor: liste, sözlük ve ikisinin karışımı. Her dizinin anahtarları `array_keys` ile yan yana basılıyor. ```php 'Ada', 'yas' => 36]; $kisi['sehir'] = 'Izmir'; $karisik = ['bir', 'iki', 'ozel' => 'x']; $karisik[] = 'uc'; $sirali = [3 => 'c', 1 => 'a']; $sirali[] = 'd'; $silinmis = ['x', 'y', 'z']; unset($silinmis[1]); $silinmis[] = 'w'; echo 'liste: ', implode(',', array_keys($liste)), "\n"; echo 'kisi: ', implode(',', array_keys($kisi)), "\n"; echo 'karisik: ', implode(',', array_keys($karisik)), "\n"; echo 'sirali: ', implode(',', array_keys($sirali)), "\n"; echo 'silinmis: ', implode(',', array_keys($silinmis)), "\n"; echo 'liste mi: ', var_export(array_is_list($liste), true), ' ', var_export(array_is_list($kisi), true), ' ', var_export(array_is_list($silinmis), true), "\n"; ``` ``` liste: 0,1,2,3 kisi: ad,yas,sehir karisik: 0,1,ozel,2 sirali: 3,1,4 silinmis: 0,2,3 liste mi: true false false ``` Köşeli parantezle ekleme, anahtar vermeden eleman ekler ve PHP o elemana bir sonraki tam sayı anahtarı verir: karışık dizide `ozel` anahtarından sonra eklenen `'uc'` değeri `2` anahtarını aldı. `sirali` satırı sıranın anahtara değil eklenmeye bağlı olduğunu gösteriyor: `3` anahtarı önce yazıldığı için önce geliyor, ardından gelen `1` ve eklenen `4`. `silinmis` satırı bir eleman silindiğinde anahtarların yeniden numaralanmadığını gösteriyor; `array_is_list` bu yüzden `false` dönüyor. İndeksli görünen bir dizi, bir `unset`'ten sonra indeksli olmaktan çıkabilir ve bunu hiçbir şey bildirmez. **DZ1.** Bu derste "sıra", elemanların eklenme sırasıdır; `foreach` dizi üzerinde bu sırayla dolaşır. Sıranın anahtar değerinden bağımsız olduğu yukarıdaki koşumla gösterilir ve sayısal sıralama gerektiren her iş açıkça sıralama yapar. Dizinin başka bir değişkene atanınca kopyalanıp kopyalanmadığı ise bu dersin sorusu değildir: o, M11/K03'te ölçülen "bu değişikliği kim görüyor" sorusudur ve burada sorulmaz. ## Anahtar Normalleşmesi Bir dizi anahtarı yalnız `int` ya da `string` olabilir. Başka bir tipte yazılan anahtar bu ikisinden birine **normalleşir** (normalization): `true` anahtarı `1` olur, ondalık bir sayı tam sayıya kesilir, ondalık tam sayı biçimindeki bir dizgi tam sayıya dönüşür. Tanım bundan ibarettir; ilginç olan, bu dönüşümün yazım düzeyinde görünmemesidir. Aşağıdaki dosya `kanal.php`'yi çeker; kanal sınıflandırıcısı kursun ortak yardımcısıdır ve bu derste kesiti kullanılıyor. ```php 'E_WARNING', E_NOTICE => 'E_NOTICE', E_DEPRECATED => 'E_DEPRECATED']; $GLOBALS['duyulan_uyarilar'][] = $adlar[$seviye] ?? 'E_' . $seviye; return true; }); // Degeri tipiyle birlikte kisa bir metne cevirir. function yaz(mixed $deger): string { return match (true) { $deger === null => 'null', is_bool($deger) => $deger ? 'true' : 'false', is_array($deger) => 'dizi(' . count($deger) . ')', default => get_debug_type($deger) . ' ' . $deger, }; } // Isi calistirir ve sorunun hangi kanaldan duyuldugunu sirayla sorar: // once firlatma, sonra uyari, sonra false/null donus; hicbiri yoksa sessiz. function dinle(callable $is): array { $GLOBALS['duyulan_uyarilar'] = []; try { $sonuc = $is(); } catch (Throwable $hata) { return ['durdurur', get_class($hata)]; } if ($GLOBALS['duyulan_uyarilar']) { $seviyeler = implode(',', array_unique($GLOBALS['duyulan_uyarilar'])); return ['uyari', $seviyeler . ', sonuc ' . yaz($sonuc)]; } if ($sonuc === false || $sonuc === null) { return ['donus', 'sonuc ' . yaz($sonuc)]; } return ['sessiz', 'sonuc ' . yaz($sonuc)]; } // Kodu ayri bir PHP yurutmesinde calistirir; cikis kodu 255 ise yurutme durmustur. function ayri_yurut(string $kod): array { exec('php -d display_errors=0 -r ' . escapeshellarg($kod) . ' 2>&1', $satirlar, $cikis); $sinif = $cikis === 255 ? 'durdurur' : 'sessiz'; return [$sinif, 'cikti ' . count($satirlar) . ' satir, cikis ' . $cikis]; } ``` ```php fn() => ['1' => 'a', 1 => 'b', true => 'c'], 'ondalik anahtar' => function () { $anahtar = 1.7; return [$anahtar => 'x']; }, ]; foreach ($gozlemler as $ad => $gozlem) { [$sinif, $kanit] = dinle($gozlem); printf("%-22s%-9s%s\n", $ad, $sinif, $kanit); } $dizi = ['1' => 'a', 1 => 'b', true => 'c']; echo 'kalan anahtar: ', array_key_first($dizi), ', deger: ', $dizi[1], "\n"; ``` ``` uc yazim, tek anahtar sessiz sonuc dizi(1) ondalik anahtar uyari E_DEPRECATED, sonuc dizi(1) kalan anahtar: 1, deger: c ``` İlk satır kursun `anahtar normallesmesi` gözlemidir ve **sessiz** sınıftadır. `'1'`, `1` ve `true` üç ayrı yazımdır; üçü de `1` anahtarına indi, dizide tek eleman kaldı ve o elemanın değeri son yazılan `'c'` oldu. `dinle()` soruyu sırayla sordu: fırlatma yok, uyarı bildirilmedi, sonuç `false` ya da `null` değil; geriye sessizlik kalıyor. Sorun yalnız sonuca bakılarak görülebilir — burada `dizi(1)` yerine `dizi(3)` beklemiş biri, eksik iki elemanı hiçbir yerden duymadı. Bu, fazla argümanın atılmasıyla aynı sınıftır; fark, burada atılanın bir değer olması ve anahtarın onu ezmesidir. İkinci satır aynı mekanizmanın başka bir yüzü: `1.7` anahtarı `1`'e kesildi ve bu kez bir hata seviyesi bildirildi. `E_DEPRECATED` kullanımdan kaldırma seviyesidir ve yürütme sürüyor; sınıf bu yüzden **uyarı**. `true` ve `'1'` değeri kaybetmeden `1`'e iniyor, `1.7` ise ondalık kısmı atıyor. Sessizliğin sınırını bilgi kaybı çiziyor: bilgi kaybeden dönüşüm duyuruluyor, kayıpsız görünen dönüşüm duyurulmuyor. **DZ2.** `E_DEPRECATED` bu derste `uyarı` sınıfına yazılır, çünkü çekirdeğin tanımı yalnız iki şey soruyor: bir hata seviyesi bildirildi mi, yürütme sürdü mü. Seviyenin anlamı — davranışın ileride değişebileceği — sınıfı değiştirmez; yalnız bu uyarının gelecekte bir `durdurur` olabileceğini söyler. Ders bu geleceği ölçmüyor. ## Anahtar Tipleri ve Birleştirme Normalleşme yalnız dizgi ile tam sayı arasında işlemez; mantıksal değerler, boş değer ve ondalık sayılar da anahtar yerine yazılabilir. Hangi anahtara indiklerini ölçmek için her aday bir değişkende tutuluyor ve tek elemanlı bir dizinin anahtarı olarak kullanılıyor. ```php 'x']; return var_export(array_key_first($dizi), true); } $adaylar = [ 'null' => null, 'false' => false, 'true' => true, 'tam ondalik' => 2.0, 'bos dizgi' => '', ]; foreach ($adaylar as $ad => $aday) { [$sinif, $kanit] = dinle(fn() => anahtar_of($aday)); printf("%-12s%-9s%s\n", $ad, $sinif, $kanit); } [$sinif, $kanit] = dinle(function () { $bos = null; return count([$bos => 'a', '' => 'b']); }); echo 'null ve bos dizgi birlikte: ', $sinif, ' ', $kanit, "\n"; ``` ``` null uyari E_DEPRECATED, sonuc string '' false sessiz sonuc string 0 true sessiz sonuc string 1 tam ondalik sessiz sonuc string 2 bos dizgi sessiz sonuc string '' null ve bos dizgi birlikte: uyari E_DEPRECATED, sonuc int 1 ``` `null` anahtarı boş dizgiye iner ve `E_DEPRECATED` bildirir (**uyarı**); `false` `0`'a, `true` `1`'e, kesri olmayan `2.0` ise `2`'ye iner ve bu üçü ile boş dizgi **sessiz**dir. Son satır sonucu bağlıyor: `null` ile `''` aynı anahtardır ve ikisini birlikte yazan bir dizi tek eleman taşır. Bu dönüşümlerin çoğunda bilgi kaybı yok gibi görünür; oysa `null` ile boş dizgiyi ayrı veri olarak taşıyan bir kaynak, diziye girdiğinde ayrımı yitirir. Kesri olan ondalık sayı ise önceki bölümde ölçüldüğü gibi uyarı ile kesilir. **DZ3.** Tablodaki beş aday dilin dönüşüm kuralını örnekler; anahtar olarak geçerli olmayan tipler (başka bir dizi, bir nesne) bu dersin dışındadır ve burada ölçülmez. Ders hangi tipin hangi anahtara indiğini yazılı kuraldan değil, koşturulan çıktıdan okur. İki dizi birleştirilirken anahtarların çakışması ikinci bir normalleşme noktasıdır. Aynı iki diziye üç ayrı birleştirme uygulandığında anahtarların yazgısı da üç ayrı çıkar. ```php 'Ada', 5 => 'x', 6 => 'y']; $b = ['ad' => 'Can', 5 => 'z']; echo 'toplama: ', json_encode($a + $b), "\n"; echo 'array_merge: ', json_encode(array_merge($a, $b)), "\n"; echo 'array_replace: ', json_encode(array_replace($a, $b)), "\n"; echo 'yayma: ', json_encode([...$a, ...$b]), "\n"; echo 'anahtarlar: ', implode(',', array_keys(array_merge($a, $b))), "\n"; ``` ``` toplama: {"ad":"Ada","5":"x","6":"y"} array_merge: {"ad":"Can","0":"x","1":"y","2":"z"} array_replace: {"ad":"Can","5":"z","6":"y"} yayma: {"ad":"Can","0":"x","1":"y","2":"z"} anahtarlar: ad,0,1,2 ``` Toplama işleci sol dizinin değerini korur ve yalnız sağdaki yeni anahtarları ekler: `ad` anahtarı `'Ada'` kaldı, `5` anahtarı `'x'` kaldı. `array_merge` dizgi anahtarlarında sağ değeri alır (`'Can'`) ama tam sayı anahtarları yeniden numaralar: `5` ve `6` anahtarları kayboldu, iki tarafın üç elemanı da korunarak `0, 1, 2` anahtarlarına indi. `array_replace` ise tam sayı anahtarlarına dokunmadan sağ değeri yazar. Yayma sözdizimi `array_merge` ile aynı sonucu verir. Dört yazım, aynı iki dizi için üç farklı sonuç üretti ve hiçbiri bir seviye bildirmedi: sınıf **sessiz**. **DZ4.** `array_merge` ile toplama arasındaki fark bu derste yalnız anahtar çakışmasıyla ölçülür. Hangisinin hızlı ya da hangisinin tercih edilmesi gerektiği ölçülmez; ders bir fonksiyonu diğerine üstün tutmaz, yalnız aynı girdinin farklı sonuç verdiğini gösterir. ## Anahtar Var mı Sorusu Bir anahtarın dizide bulunup bulunmadığı iki ayrı soruyla sorulabilir ve sorular aynı cevabı vermez. `isset` anahtarın var ve değerinin `null` olmadığını sorar, `array_key_exists` yalnız anahtarın var olup olmadığını, `??` ise değer yoksa ya da `null` ise yedeği verir. ```php 'x', 'bos' => null, 'sifir' => 0]; foreach (['dolu', 'bos', 'sifir', 'yok'] as $anahtar) { printf( "%-6s isset=%-5s var=%-5s birlesim=%s\n", $anahtar, var_export(isset($veri[$anahtar]), true), var_export(array_key_exists($anahtar, $veri), true), var_export($veri[$anahtar] ?? 'yedek', true) ); } ``` ``` dolu isset=true var=true birlesim='x' bos isset=false var=true birlesim='yedek' sifir isset=true var=true birlesim=0 yok isset=false var=false birlesim='yedek' ``` `bos` satırı ayrımı gösteriyor: anahtar var, değer `null`. `isset` bunu yok sayar, `array_key_exists` var sayar, `??` yedeği verir. `sifir` satırında üçü de değeri var kabul eder; `0` boş değer değildir. `yok` satırında anahtarın gerçekten bulunmadığı durumda `isset` ve `array_key_exists` ikisi de `false` verir. Üç sorgunun üçü de uyarı üretmeden bir `bool` ya da yedek değer döndürdü; bir anahtarın eksikliğini uyarıdan duymak isteyen kod yalın okumayı seçmek zorundadır, ve yalın okuma bir sonraki derste ölçülür. ## Sınırlayıcı Ölçüm Normalleşme her dizgiye uygulanmaz. Hangi dizgilerin tam sayı anahtara dönüştüğünü ölçmek için dizgi anahtarları tek tek denenebilir: her biri tek elemanlı bir dizinin anahtarı yapılıyor ve `array_key_first` o anahtarın tipini söylüyor. ```php 'x']; $anahtar = array_key_first($dizi); printf("%-6s%s\n", "'" . $aday . "'", get_debug_type($anahtar)); } $iki = ['1' => 'a', '01' => 'b']; echo 'iki yazim, eleman sayisi: ', count($iki), "\n"; ``` ``` '0' int '1' int '-1' int '01' string '1.5' string '-0' string ' 1' string iki yazim, eleman sayisi: 2 ``` Kural çıktıdan okunuyor: yalnız **ondalık, kanonik tam sayı biçimindeki** dizgiler tam sayı anahtara dönüşür. `'1'` ve `'-1'` tam sayı olur; baştaki sıfır (`'01'`), ondalık nokta (`'1.5'`), eksi işaretli sıfır (`'-0'`) ve boşluk (`' 1'`) taşıyan dizgiler dizgi kalır. Bu ayrım, önceki bölümdeki sessizliğin sınırını çiziyor: `'1'` ile `1` aynı anahtarsa `'01'` farklı bir anahtardır ve son satırdaki iki yazım bu kez iki eleman bırakıyor. Normalleşme "aynı sayıyı farklı yazanları birleştirme" kuralı değil, "kanonik yazımı tam sayıya çevirme" kuralıdır; aynı sayıyı iki biçimde yazan bir veri kaynağı, dizide iki ayrı eleman üretir ve bunu da hiçbir sinyal bildirmez. **DZ5.** Bu bölümdeki tipler ve anahtarlar dilin kendi kuralının sonucudur; tek bir sayıya değil sınıfa dayanır. Ölçülen yedi aday dilin belgelediği sınıfı örnekler ve tamamlayıcı olmayı iddia etmez. Bir dizgi anahtar tam sayıya dönüşmüyorsa, bunun nedeni o yapının kanonik ondalık biçimde olmamasıdır; ders başka bir tabana ya da çok büyük tam sayılara geçmiyor. ## Özet - PHP'de `array` tek yapıdır: anahtarları ardışık tam sayılar olan dizi indeksli, dizgi anahtarlı olan ilişkisel dizi olarak okunur; sıra eklenme sırasıdır. - `unset` anahtarları yeniden numaralamaz; indeksli görünen dizi `array_is_list` ile sınanmadıkça indeksli kalıp kalmadığı bildirilmez. - `'1'`, `1` ve `true` tek anahtara normalleşir ve dizide tek eleman kalır; bu dersin ölçü sınıfı **sessiz**dir (`anahtar normallesmesi`). - `1.7` gibi ondalık anahtar kesilir ve `E_DEPRECATED` bildirilir; bilgi kaybeden dönüşüm **uyarı** kanalından duyulur. - Normalleşme yalnız ondalık, kanonik tam sayı biçimindeki dizgilere uygulanır; `'01'`, `'1.5'` ve `'-0'` dizgi kalır. ## Sonraki Adım Bu ders tek düzeyli bir dizinin anahtarlarını ölçtü. Bir dizinin elemanı başka bir dizi olduğunda anahtar tek değil bir yol olur, ve yolun bir halkası eksikse `null` gelir. Çok Boyutlu Diziler dersi eksik bir iç anahtarın hangi kanaldan duyulduğunu ve aynı yola yazmanın neden başka bir kanaldan duyulduğunu ölçüyor.