--- title: İşleçler source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/php-temelleri/islecler' course: 'PHP Temelleri' language: tr updated: '2026-10-21T05:03:33+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' objectives: - 'Sayısal dizgilerle aritmetiğin sonucunu ve bildirdiği seviyeyi ölçerek ayırt eder' - 'Gevşek ve katı eşitliğin aynı çift için ürettiği farklı sonuçları tabloyla gösterir' - 'Birleştirme, toplama ve mantıksal işleçlerin öncelik sırasının sonucu nasıl değiştirdiğini doğrular' - 'Boş değer birleştirme işlecinin uyarıyı susturduğunu ve bunun neyi gizlediğini ölçer' --- # İşleçler PHP işleçlerinin iki tipi buluşturduğunda ne söylediği: sayısal dizgilerle aritmetik, gevşek ve katı eşitlik, birleştirme ve öncelik, sıfıra bölme ve boş değer birleştirme işlecinin uyarıyı susturması. Değişkenler ve Veri Tipleri dersi, bir değerin tipinin atamada, bölmede ve dönüşümde sinyal vermeden değişebildiğini ölçtü. Bu ders aynı soruyu işleçlere soruyor: bir işleç iki farklı tipi buluşturduğunda, ya da işleneni işleç için uygun olmadığında, dil ne söylüyor? Cevap işleçten işlece değişir ve bu dersin ölçü sınıfı uyarıdır: işlem çoğu zaman sürer, ama yanında bir bildirim taşır. JavaScript'te aynı soru M06/K01'de ölçülmüştü: orada zorlama ve eşitlik kendi kurallarıyla işliyordu. PHP'nin kuralları ondan ayrıdır ve ölçüm yine yöntemi aynı tutar: her dosya bir hata işleyicisi kurar, işleyici bildirimin seviyesini adıyla basar ve ileti metni yazdırılmaz, çünkü ileti sürüme bağlıdır. ## Sayısal Dizgilerle Aritmetik PHP bir dizgiyi aritmetikte kullanabilir: dizgi bir sayı gibi okunuyorsa sayıya dönüştürülür. Üç durum vardır. Dizgi tamamen sayıdır, dizgi bir sayıyla başlayıp başka karakterlerle sürer, ya da dizgide hiç sayı yoktur. Aşağıdaki dosya üçünü de `1` ile toplar ve her birinin sonucunu ya da fırlattığı istisnayı basar. ```php ', get_class($hata), "\n"; } } ``` ``` '5' + 1 = 6 bildirilen: E_WARNING '5 elma' + 1 = 6 'elma' + 1 -> TypeError ``` **KN26.** Üç girdi üç ayrı sonuç verdi. Tamamen sayısal dizgi sessizce sayıya çevrildi. Sayıyla başlayan dizgi sayı önekiyle işlendi ve bir `E_WARNING` bildirdi; işlem yine de bitti. Hiç sayı taşımayan dizgi ise toplamayı yapmadan bir `TypeError` fırlattı. Bu ders sınıfın adını uyarı koyar, çünkü ortadaki durum hem sonuç üretir hem de bildirim taşır; ama üç durum, tek işleçte üç farklı sınıfı yan yana gösterir. ## Gevşek ve Katı Eşitlik `==` iki değeri karşılaştırmadan önce ortak bir tipe getirmeye çalışır; `===` hem tipe hem değere bakar. İkisi aynı çift için farklı cevap verebilir ve sinyal hiç gelmez. Aşağıdaki dosya sekiz çifti iki işleçle karşılaştırır. Çiftler, yaygın yanlış anlamaların çoğunu kapsayacak biçimde seçildi: sayısal dizgiler, boş dizgiyle `null`, sıfırla dizgi, boş diziyle `false`. ```php ` işleci (uzay gemisi işleci, spaceship operator) iki değeri karşılaştırıp `-1`, `0` ya da `1` verir. `.` işleci dizgi birleştirir. `and` ve `&&` aynı mantığı farklı öncelikle yapar. Aşağıdaki dosya dört ifadeyi çalıştırır: sayısal dizgiler `<=>` ile, sayısal olmayan bir dizgi `<=>` ile, `+` ile `.` karışımı ve `and` ile atama. ```php '9': ", '10' <=> '9', "\n"; echo "'10' <=> '9a': ", '10' <=> '9a', "\n"; echo "1 + 2 . '3': ", 1 + 2 . '3', "\n"; echo "'1' . 2 + 3: ", '1' . 2 + 3, "\n"; $a = true and false; $b = (true and false); echo 'a: ', var_export($a, true), ' b: ', var_export($b, true), "\n"; ``` ``` '10' <=> '9': 1 '10' <=> '9a': -1 1 + 2 . '3': 33 '1' . 2 + 3: 15 a: true b: false ``` **KN28.** İki sayısal dizge sayı olarak karşılaştırıldı: `'10'` büyüktür `'9'`. `'9a'` sayısal olmadığı için karşılaştırma dizgi olarak yapıldı ve `'10'` küçük çıktı. `+` ile `.` karışımında toplama önce yapıldı: `1 + 2 . '3'` ifadesi `'33'`, `'1' . 2 + 3` ifadesi `'15'` verdi. Son iki satır en sinsi olandır: `and` atamadan sonra işlendiği için `$a = true and false` ifadesinde `$a` doğru kaldı, parantezli `$b` ise yanlış oldu. Hiçbiri bildirim üretmedi. ## Artırma ve Azaltma `++` ve `--` işleçleri sayılarda beklenen işi yapar, ama operand bir dizgi ya da `null` olduğunda davranışları ayrışır. Dizgiler Perl'deki gibi alfabetik olarak artırılır; `null` artırılınca `1` olur, azaltılınca `null` kalır. Aşağıdaki dosya altı durumu çalıştırır, sonucu ve tipini basar ve işleyici bir sayaç tutar. ```php %-7s%s\n", var_export($baslangic, true), var_export($x, true), get_debug_type($x)); } $bos = null; $bos++; $yok = null; $yok--; echo 'null++ -> ', var_export($bos, true), ' null-- -> ', var_export($yok, true), "\n"; ``` ``` '5' ++ -> 6 int [E_DEPRECATED] 'a' ++ -> 'b' string [E_DEPRECATED] 'z' ++ -> 'aa' string [E_DEPRECATED] 'Az' ++ -> 'Ba' string [E_DEPRECATED] 'a9' ++ -> 'b0' string [E_DEPRECATED] '' ++ -> '1' string [E_WARNING] null++ -> 1 null-- -> NULL ``` **KN29.** `'5'` artırılınca bir tam sayı oldu ve sessiz kaldı. `'a'` `'b'` oldu, `'z'` `'aa'`, `'Az'` `'Ba'`, `'a9'` `'b0'`: sayısal olmayan dizgilerde artırma alfabetik bir kuraldır ve beş dizginin hepsi bir `E_DEPRECATED` bildirdi; bu bildirim PHP 8.5 ile sayısal olmayan bütün dizgilere yayıldı. `null` artırılınca `1` verdi ve sessiz kaldı; azaltılınca `null` kaldı ve bir `E_WARNING` bildirdi. Aynı işleç, operandın tipine göre sessiz, kullanımdan kalkmış ya da uyarılı bir sonuç verdi. ## Kalan ve Üs `%` işleci kalanı verir ama işareti bölünenin işaretidir; operandlar tam sayıya çevrilir ve kesir atılır. `**` işleci üs alır ve sonuç `int` sınırını aşarsa `float` olur. Aşağıdaki dosya beş ifadeyi basar. ```php -7 % 3, '7 % -3' => 7 % -3, '7.9 % 3' => 7.9 % 3, '2 ** 10' => 2 ** 10, '2 ** -1' => 2 ** -1, ]; foreach ($ifadeler as $ifade => $sonuc) { printf("%-10s%-6s%s\n", $ifade, get_debug_type($sonuc), var_export($sonuc, true)); } echo '2 ** 200: ', get_debug_type(2 ** 200), "\n"; echo 'bildirim: ', $bildirim, "\n"; ``` ``` -7 % 3 int -1 7 % -3 int 1 7.9 % 3 int 1 2 ** 10 int 1024 2 ** -1 float 0.5 2 ** 200: float bildirim: 1 ``` **KN30.** `-7 % 3` ifadesi `-1`, `7 % -3` ifadesi `1` verdi: işaret bölünenden gelir. `7.9 % 3` ifadesinde `7.9` önce `7`'ye kesildi, sonuç `1` oldu ve bir bildirim sayıldı; kesirli sayının tam sayıya örtük çevrilmesi kayıp uyarısı verir. `2 ** 10` bir `int`, `2 ** -1` bir `float`; `2 ** 200` taşınca `float` oldu ve tip bildirim taşımadan değişti. Son satır bu dersin Değişkenler dersiyle buluştuğu yerdir: tam sayı sınırının aşılması burada da sessizdir. ## Birleşik Atama İşleçleri `+=`, `.=` ve `??=` gibi birleşik atama işleçleri, değişkeni okuyup yeniden yazar. Değişken tanımsızsa okuma kısmı uyarı üretir; `??=` ise okumayı güvenli yapar ve yalnız değer yoksa atar. Aşağıdaki dosya tanımsız bir sayaca ve tanımsız bir dizgiye ekleme yapar, sonra aynı işi `??=` ile yapar. İşleyici seviye adını basar; kaçıncı bildirimin hangi satırdan geldiği çıktıdaki sırayla okunur. ```php fn() => 1 / $sifir, '1 % 0' => fn() => 1 % $sifir, 'intdiv(1, 0)' => fn() => intdiv(1, $sifir), 'fdiv(1, 0)' => fn() => fdiv(1, $sifir), ]; foreach ($cagrilar as $ad => $cagri) { try { $sonuc = $cagri(); $yazi = var_export($sonuc, true); } catch (DivisionByZeroError $hata) { $yazi = get_class($hata); } printf("%-14s%s\n", $ad, $yazi); } ``` ``` 1 / 0 DivisionByZeroError 1 % 0 DivisionByZeroError intdiv(1, 0) DivisionByZeroError fdiv(1, 0) INF ``` **KN32.** Üç işlem `DivisionByZeroError` fırlattı, `fdiv()` ise `INF` döndü. Bu, ölçü sınıfının sınırını gösterir: dil uyarıyla yetinmeyen bir hata türüne sahip. Hata yakalanmazsa yürütme Sözdizim ve Etiketler dersindeki gibi kesilir; yakalanırsa program sürer. Sonsuzluğun kendisi ise sessiz bir değerdir ve sonraki işlemlerde `NAN`'a dönüşebilir. ## Sınırlayıcı Ölçüm Bu dersteki bildirimlerin hepsini susturabilen bir işleç vardır: boş değer birleştirme işleci `??`. Tanımsız bir dizi anahtarını ya da değişkeni okurken uyarı bildirilir; aynı okuma `??` ile yapılırsa bildirim hiç üretilmez ve bu bilgi kaybolur. Aşağıdaki dosya aynı eksik anahtarı üç yoldan okur ve hata işleyicisi her bildirimi sayar. ```php 30]; $a = $ayarlar['sur']; echo 'dogrudan okuma: ', var_export($a, true), ' bildirim: ', $bildirim, "\n"; $b = $ayarlar['sur'] ?? 0; echo '?? ile okuma: ', var_export($b, true), ' bildirim: ', $bildirim, "\n"; $c = $ayarlar['sure'] ?? 0; echo 'dogru anahtar: ', var_export($c, true), ' bildirim: ', $bildirim, "\n"; ``` ``` dogrudan okuma: NULL bildirim: 1 ?? ile okuma: 0 bildirim: 1 dogru anahtar: 30 bildirim: 1 ``` **KN33.** Doğrudan okuma `null` verdi ve bir bildirim üretti. Yazım hatalı anahtarın `??` ile okunması bildirim üretmedi ve `0` döndü: yazım hatası, geçerli bir varsayılan değer gibi görünür hâle geldi. Üçüncü okuma doğru anahtarı buldu ve `30` verdi; sayaç yine bir kaldı. Bu bir hata değil, ölçümün sınırıdır: `??` uyarıyı susturur, dolayısıyla uyarı sınıfı bir işlecin arkasında sessiz sınıfa dönüşür. Varsayılan değer istenen davranışsa `??` doğrudur; yazım hatasını yakalamak istenen davranışsa, kullanılmamalıdır. ## Özet - İşleçlerin ölçü sınıfı uyarıdır: sayıyla başlayan dizgi `E_WARNING` bildirir ve işlem sürer; tamamen sayısal dizgi sessizdir; sayı olmayan dizgi `TypeError` fırlatır. - `==` iki değeri ortak bir tipe getirerek karşılaştırır, `===` tipi de arar; sekiz çiftin hiçbirinde ikisi birden doğru çıkmadı ve hiçbir karşılaştırma bildirim üretmedi. - `+`, `.` işlecinden önce işlenir ve `and` atamadan sonra çalışır; `$a = true and false` ifadesi `$a`'ya doğru atar. - `/`, `%` ve `intdiv()` sıfıra bölünce `DivisionByZeroError` fırlatır; `fdiv()` `INF` döndürür. - `??` tanımsız anahtar ve değişken uyarısını susturur; yazım hatası böylece sessiz bir varsayılana dönüşür. ## Sonraki Adım İşleçlerin tipleri buluşturduğunda neyi bildirdiği ve neyi susturduğu görüldü. Denetim Akışı dersi aynı soruyu dallara soruyor: bir koşulun hiçbir kolu eşleşmediğinde, yani karşılıksız bir dal kaldığında dil ne yapıyor?