--- title: 'Süper Küresel Değişkenler' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/php-temelleri/super-kuresel-degiskenler' course: 'PHP Temelleri' language: tr updated: '2026-10-21T05:03:34+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' objectives: - 'Eksik bir sorgu değişkeninin hangi kanaldan duyulduğunu ölçerek gösterir' - "İstek verisinin PHP'ye dizgi ya da dizi olarak geldiğini yerleşik sunucuyla doğrular" - 'İstemcinin değerin tipini seçebildiğini ve durum kodunun kanal için güvenilir bir ölçü olmadığını açıklar' --- # Süper Küresel Değişkenler İstek verisinin PHP'ye süper küresel değişkenlerle gelmesi: eksik anahtarın uyarı kanalından duyulması, değerlerin her zaman dizgi olması ve istemcinin değerin tipini seçebilmesi. Dizgi İşleme dersi, bozuk veri çözülünce `json_decode`'un `null` döndürdüğünü ve dönüş kanalının bu `null`'u geçerli bir `null` değerinden ayıramadığını ölçtü. Ayrımı yapmak çağıranın ek bir soru sormasına kalmıştı. O derse kadar verinin tamamı programın içindeydi: dizi değişmezleri, dizgi değişmezleri, bir JSON metni. Bu derste veri dışarıdan geliyor ve soru değişmiyor: istek verisi eksik ya da beklenmedik bir biçimde geldiğinde ne duyuluyor? HTTP isteğinin yapısını M04, bir isteğin sunucu tarafındaki yaşam döngüsünü M16/K01 kurdu; burada yalnız PHP'nin bu veriyi hangi düzenekle verdiği ölçülüyor. Düzenek **süper küresel değişken (superglobal)** adını taşır: PHP'nin istek başında doldurduğu, her kapsamda tanımlanmadan erişilebilen önceden tanımlı dizilerdir. İstek verisi için dört tanesi gerekir: `$_GET` sorgu dizgisini, `$_POST` istek gövdesindeki form alanlarını, `$_SERVER` yöntem gibi istek bilgilerini, `$_FILES` yüklenen dosyaları taşır. Sonuncusu üçüncü dersin konusudur. ## Eksik Anahtar Uyarı Verir İlk ölçüm komut satırında yapılır. Orada hiç istek yoktur ve `$_GET` boştur; olmayan bir anahtarı okumak, bir sorgu dizgisinde olmayan bir değişkeni istemekle aynı davranışı verir. Ölçüm, kursun çekirdeğindeki `kanal.php` dosyasını kullanır; dosya bu derste de birebir verilir. ```php 'E_WARNING', E_NOTICE => 'E_NOTICE', E_DEPRECATED => 'E_DEPRECATED']; $GLOBALS['duyulan_uyarilar'][] = $adlar[$seviye] ?? 'E_' . $seviye; return true; }); // Degeri tipiyle birlikte kisa bir metne cevirir. function yaz(mixed $deger): string { return match (true) { $deger === null => 'null', is_bool($deger) => $deger ? 'true' : 'false', is_array($deger) => 'dizi(' . count($deger) . ')', default => get_debug_type($deger) . ' ' . $deger, }; } // Isi calistirir ve sorunun hangi kanaldan duyuldugunu sirayla sorar: // once firlatma, sonra uyari, sonra false/null donus; hicbiri yoksa sessiz. function dinle(callable $is): array { $GLOBALS['duyulan_uyarilar'] = []; try { $sonuc = $is(); } catch (Throwable $hata) { return ['durdurur', get_class($hata)]; } if ($GLOBALS['duyulan_uyarilar']) { $seviyeler = implode(',', array_unique($GLOBALS['duyulan_uyarilar'])); return ['uyari', $seviyeler . ', sonuc ' . yaz($sonuc)]; } if ($sonuc === false || $sonuc === null) { return ['donus', 'sonuc ' . yaz($sonuc)]; } return ['sessiz', 'sonuc ' . yaz($sonuc)]; } // Kodu ayri bir PHP yurutmesinde calistirir; cikis kodu 255 ise yurutme durmustur. function ayri_yurut(string $kod): array { exec('php -d display_errors=0 -r ' . escapeshellarg($kod) . ' 2>&1', $satirlar, $cikis); $sinif = $cikis === 255 ? 'durdurur' : 'sessiz'; return [$sinif, 'cikti ' . count($satirlar) . ' satir, cikis ' . $cikis]; } ``` ```php fn() => $_GET['sayfa'], 'bosluk birlestirme' => fn() => $_GET['sayfa'] ?? 1, 'filter_input' => fn() => filter_input(INPUT_GET, 'sayfa'), ]; foreach ($olcumler as $ad => $olcum) { [$sinif, $kanit] = dinle($olcum); printf("%-24s%-10s%s\n", $ad, $sinif, $kanit); } ``` ``` eksik sorgu degiskeni uyari E_WARNING, sonuc null bosluk birlestirme sessiz sonuc int 1 filter_input donus sonuc null ``` İlk satır çekirdeğin `eksik sorgu degiskeni` gözlemidir: sonuç `null`, ama `E_WARNING` bildirildi ve yürütme sürdü. Bu **uyarı** sınıfıdır. Çağıranın bir şey sormasına gerek kalmadı; kanal kendiliğinden konuştu. Okuma bir fonksiyon içinde, `global` bildirimi olmadan yapıldı: süper küresel değişkenin tanımı budur. **IY1.** Bu ölçümde `$_GET` boştur çünkü yürütme komut satırındadır; satırın sınıfı, anahtarın dizide bulunmamasının sonucudur ve istek kaynağından bağımsızdır. İkinci satır karşıt kanaldır. Boşluk birleştirme işleci uyarıyı yok eder ve aynı eksik anahtar sessiz kanaldan duyulur; İşleçler dersindeki ölçümün istek verisindeki karşılığıdır. Eksikliği bir varsayılanla karşılamak bilinçli bir tercihse bu doğru araçtır, ama eksikliği hiçbir kanal bildirmez. Üçüncü satır `filter_input`'tur: komut satırında istek olmadığı için `null` döner ve sinyal yoktur; sorun yalnız dönüş değerine bakan çağırana duyulur. Bu **dönüş** kanalıdır ve sonraki dersin fonksiyonları aynı kanalı kullanır. ## Sunucuda Gelen Veri Gerçek bir istek için PHP'nin dağıtımıyla gelen **yerleşik sunucu (built-in server)** kullanılır: `php -S` komutu belirtilen adreste bir sunucu başlatır ve her istek için ilgili betiği baştan yürütür. Ölçüm iki parçadır: istek verisini basan bir betik ve sunucuyu başlatıp istekleri gönderen, sonra kapatan bir kabuk betiği. **IY2.** Her `php -S` çağrısı `display_errors` kapalı olarak başlatılır; ayar kapalıyken yakalanmayan hata durum kodu olarak 500 verir, ders çıktısına hata metni düşmez. ```php $deger) { $uzunluk = is_array($deger) ? count($deger) : strlen($deger); echo 'get ', $ad, '=', get_debug_type($deger), ' ', $uzunluk, "\n"; } foreach ($_POST as $ad => $deger) { echo 'post ', $ad, '=', get_debug_type($deger), ' ', strlen($deger), "\n"; } echo 'yontem=', $_SERVER['REQUEST_METHOD'], "\n"; ``` ```bash # sunucu.sh — yerlesik sunucuyu baslatir, istekleri gonderir, kapatir php -S 127.0.0.1:8081 -d display_errors=0 >/dev/null 2>&1 & pid=$! for i in $(seq 1 50); do curl -s -o /dev/null http://127.0.0.1:8081/istek.php && break; sleep 0.1; done echo '--- GET ?n=5&b=' curl -sg -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/istek.php?n=5&b=' echo '--- GET ?a[]=1&a[]=2' curl -sg -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/istek.php?a[]=1&a[]=2' echo '--- POST govde x=1, sorgu n=5' curl -sg -d 'x=1' -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/istek.php?n=5' kill $pid ``` ``` --- GET ?n=5&b= get n=string 1 get b=string 0 yontem=GET durum=200 --- GET ?a[]=1&a[]=2 get a=array 2 yontem=GET durum=200 --- POST govde x=1, sorgu n=5 get n=string 1 post x=string 1 yontem=POST durum=200 ``` Üç sonuç ders boyunca geçerlidir. Birincisi, her değer **dizgi**dir: `?n=5` ile gelen `5` bir `int` değil, uzunluğu 1 olan bir `string`'dir ve `?b=` ile gelen boş değer `null` ya da `false` değil, uzunluğu 0 olan bir `string`'dir. İstek metin olarak taşınır ve PHP tip kararı vermez; bir sayı beklendiğinde dizgiyi dönüştürmek kodun işidir. İkincisi, adın sonuna eklenen köşeli parantez (`a[]`) değeri **dizi**ye çevirir: aynı ad iki kez gelince `array` olur ve eleman sayısı 2 görünür. Üçüncüsü, POST isteğinde sorgu dizgisi yine `$_GET`'e düşer, gövdedeki alan `$_POST`'a gider ve `REQUEST_METHOD` yöntemi `POST` olarak bildirir; iki kaynağın karışmaması için hangisinden okunduğu kodda açıkça yazılır. **IY3.** Basılan şey değerlerin kendisi değil tipi ve uzunluğudur; bu, çıktıyı ortamdan bağımsız tutar. Durum kodu 200'dür çünkü `istek.php` hata üretmedi. ## Başlıklar ve Ham Sorgu Dizgisi `$_SERVER` İçindedir Sorgu dizgisinin ayrıştırılmış hâli `$_GET`'tedir; ham hâli ve istek başlıkları ise `$_SERVER` dizisindedir. `QUERY_STRING` anahtarı ayrıştırılmamış metni, `HTTP_` önekiyle başlayan anahtarlar ise büyük harfe çevrilmiş ve kısa çizgileri alt çizgiye dönüştürülmüş başlıkları taşır. Başlığı istemci seçer; bu yüzden olmayabilir ve eksik başlığın okunması da eksik sorgu değişkeniyle aynı kanalı kullanır. ```php /dev/null 2>&1 & pid=$! for i in $(seq 1 50); do curl -s -o /dev/null http://127.0.0.1:8081/baslik.php && break; sleep 0.1; done echo '--- baslikli' curl -s -H 'X-Istemci: deneme' 'http://127.0.0.1:8081/baslik.php?a=1&b=2&a=3' echo '--- basliksiz' curl -s 'http://127.0.0.1:8081/baslik.php' kill $pid ``` ``` --- baslikli yontem=GET sorgu=a=1&b=2&a=3 baslik=deneme ayrisan=2 --- basliksiz yontem=GET sorgu= baslik=yok ayrisan=0 ``` Ham dizgide `a` iki kez vardır, ama `$_GET` yalnız iki anahtar sayar: yinelenen ad, son değerle tek anahtara iner. Başlık, istemci gönderdiğinde `HTTP_X_ISTEMCI` anahtarında görünür; göndermediğinde anahtar yoktur ve boşluk birleştirme işleci varsayılanı verir. **IY4.** Başlık değeri istemcinin elindedir, yani güvenilir bir kaynak değildir; bu dersin ölçüsü başlığın gelip gelmediğinin hangi kanaldan duyulduğudur ve burada kullanılan boşluk birleştirme işleci onu sessiz kanala taşır. ## Boş Değer Üç Sınamada Üç Sonuç Verir İstek verisi dizgi geldiği için "değer var mı" sorusu üç ayrı işlemle sorulabilir: `isset`, `empty` ve boşluk birleştirme işleci. Üçü de eksik anahtar için uyarı vermez; yani üçü de sessiz kanaldır. Ayrım, sorunun ne olduğunda çıkar: `?n=0` ile gelen `0` ve `?b=` ile gelen boş dizgi, anahtarın var olduğu ama değerin boş göründüğü iki durumdur. ```php /dev/null 2>&1 & pid=$! for i in $(seq 1 50); do curl -s -o /dev/null http://127.0.0.1:8081/bos.php && break; sleep 0.1; done curl -s -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/bos.php?n=0&b=' kill $pid ``` ``` n isset=evet empty=evet birlestirme=[0] b isset=evet empty=evet birlestirme=[] yok isset=hayir empty=evet birlestirme=[varsayilan] durum=200 ``` `isset` iki var olan anahtar için de `evet` der, eksik anahtar için `hayir`. `empty` ise `0` dizgisini de, boş dizgiyi de boş sayar; `n` değeri geçerli bir sayı olsa bile `empty` onu "değer yok" diye sınıflar. Boşluk birleştirme işleci boş dizgiyi korur ve yalnız eksik anahtarda varsayılana düşer. **IY5.** Üç sınama aynı girdide üç farklı karar verir ve hiçbiri bir sinyal üretmez: yanlış sınamayı seçen kod, geçerli `0` değerini sessizce eksik sayar. Bu, dönüş kanalındaki değilleme işleci sorununun (Form İşleme dersinde ölçülür) istek verisindeki karşılığıdır. ## Birleşik Dizi İni Değerine Bağlıdır `$_REQUEST` dizisi `$_GET` ve `$_POST` içeriğini, ayara göre `$_COOKIE`'yi de tek dizide toplar. Aynı ad iki kaynakta da varsa hangisinin kazandığını `request_order` ini değeri belirler. Ders hiçbir ini değerine güvenmediği için ayar `-d` ile verilir ve iki sıra da ölçülür. ```php /dev/null 2>&1 & pid=$! for i in $(seq 1 50); do curl -s -o /dev/null http://127.0.0.1:8081/birlesik.php && break; sleep 0.1; done echo "--- request_order=$sira" curl -s -d 'x=govde' 'http://127.0.0.1:8081/birlesik.php?x=sorgu' kill $pid wait $pid 2>/dev/null done true ``` ``` --- request_order=GP get=sorgu post=govde request=govde --- request_order=PG get=sorgu post=govde request=sorgu ``` `$_GET` ve `$_POST` her iki sırada da aynı değerleri verir, ama `$_REQUEST` değişir: sıra `GP` iken gövdedeki değer, `PG` iken sorgu dizgisindeki değer kazanır. **IY6.** Aynı istek, ayarın değerine göre farklı bir veri okur ve hiçbir kanal bunu duyurmaz. Bu yüzden kod, verinin hangi kaynaktan geldiğini önemsiyorsa `$_GET` ya da `$_POST` içinden birini açıkça okur. ## Sınırlayıcı Ölçüm Sunucuda Gelen Veri bölümündeki ikinci bulgu bir sorun doğurur: istemci her ada dizgi yerine dizi gönderebilir. Betik bir dizgi bekliyorsa ve istemci `?u[]=x` ile bir dizi gönderirse, `strlen` bu dizi argümanına `TypeError` fırlatır. Bu yakalanmayan bir hatadır ve **durdurur** kanalındandır. Yani kodu yazan eksik anahtarın uyarı kanalından duyulacağını varsaymışken, istemci kanalı seçmiştir. Kodun kanalı hiçbir zaman yalnız koda bağlı değildir, çünkü girdiyi istemci belirler. Aynı hatanın nasıl görüneceği, hatanın çıktıdan önce mi sonra mı geldiğine bağlıdır. İki betik aynı `strlen` çağrısını yapar; biri çağrıyı çıktıdan önce, öteki bir `echo`'dan sonra yapar. ```php /dev/null 2>&1 & pid=$! for i in $(seq 1 50); do curl -s -o /dev/null http://127.0.0.1:8081/erken.php && break; sleep 0.1; done echo '--- erken.php dizgi' curl -sg -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/erken.php?u=abc' echo '--- erken.php dizi' curl -sg -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/erken.php?u[]=x' echo '--- gec.php dizi' curl -sg -w 'durum=%{http_code}\n' 'http://127.0.0.1:8081/gec.php?u[]=x' kill $pid ``` ``` --- erken.php dizgi uzunluk=3 durum=200 --- erken.php dizi durum=500 --- gec.php dizi basladi durum=200 ``` Dizgi gönderilince her şey çalışır. Dizi gönderilince `erken.php` hiçbir şey basmadan **500** verir; `gec.php` ise `basladi` satırını basmış ve başlıkları göndermiş olduğu için **200** ile kısmi gövde döndürür. Aynı istek, aynı hata sınıfı, iki farklı durum kodu. **IY7.** Hata, yanıt gövdesinin başlamasından önce geliyorsa sunucu başlıkları henüz göndermemiştir ve 500 üretebilir; başlıklar gittikten sonra durum kodu değişemez. M04'te kurulan durum kodları bir isteğin sonucunu bildirir, ama burada kodun söylediği şey hatanın yürütmenin neresinde doğduğudur, hatanın varlığı değil. Bu yüzden **durum kodu kanalın güvenilir ölçüsü değildir**: 200 gören bir istemci, sunucuda yakalanmayan bir hata çıktığını bilemez. ## Özet - Süper küresel değişkenler (`$_GET`, `$_POST`, `$_SERVER`, `$_FILES`) her kapsamda tanımlanmadan erişilir ve PHP'nin istek verisini verdiği düzenektir. - Bu dersin ölçü sınıfı **uyarı**dır: boş `$_GET`'ten olmayan bir anahtarı okumak `null` verir ve `E_WARNING` bildirir; yürütme sürer. - Boşluk birleştirme işleci aynı eksikliği sessiz kanala taşır; `filter_input` komut satırında `null` döndürerek dönüş kanalından duyurur. - İstek verisi `string` gelir, `a[]` biçimindeki ad `array` yapar; POST isteğinde sorgu dizgisi `$_GET`'e, gövde `$_POST`'a düşer. - İstemci tipi seçebildiği için kanal da istemcinin elindedir: dizi gönderilince `strlen` `TypeError` fırlatır ve durum kodu hatanın çıktıdan önce ya da sonra gelmesine göre 500 veya 200 olur. ## Sonraki Adım Bu derste anahtar ya eksikti ya da istemcinin seçtiği tipte gelmişti, ama değerin içeriği hiç sorgulanmadı. Dizgi olarak gelen bir değerin sayı olup olmadığına kim karar veriyor? Form İşleme dersi, `12a` gibi geçersiz bir değerin `filter_var` ile nasıl süzüldüğünü ve fonksiyonun başarısızlığı hangi dönüş değeriyle bildirdiğini ölçüyor; geçerli bir `0`'ın aynı değerle karışıp karışmadığı da o dersin sorusudur.