--- title: 'Sözde Kod' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/programlama-temelleri/sozde-kod' course: 'Programlama Temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:08:24+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Sözde Kod Çözümü dilden bağımsız yazma, elle izleme tablosuyla sınama ve kenar durumların belirlenmesi. Önceki üç ders, denetim yapılarını doğrudan kod üzerinden tanıttı. Karmaşık bir problemde ise sıra tersine döner: önce çözüm tasarlanır, sonra koda çevrilir. Tasarımı doğrudan dilin sözdiziminde yapmak, iki farklı sorunu — "ne yapılacak" ve "nasıl yazılacak" — aynı anda düşünmeyi gerektirir. Bu ders, çözümü dilden bağımsız yazmanın ve koda dökmeden önce sınamanın yollarını tanımlar. ## Sözde Kod Nedir **Sözde kod**, bir çözümü doğal dile yakın ama adımları belirsizlik bırakmayacak kesinlikte yazma biçimidir. Derlenmez, çalıştırılmaz; okunur. Katı bir sözdizimi yoktur, ancak yaygın sözleşmeler vardır: - Atama için ok veya "olsun" ifadesi kullanılır. - Bloklar girinti ile gösterilir. - Döngü ve koşullar açık yazılır: *her ölçüm için*, *eğer … ise*. - Dile özgü ayrıntılar — kütüphane adları, tip bildirimleri, bellek yönetimi — dışarıda bırakılır. Ölçüsü şudur: sözde kodu okuyan iki kişi, aynı davranışı anlamalıdır — çözümün tartışıldığı yer, kod yazılmadan önceki bu metindir. Belirsizlik kalıyorsa yeterince ayrıntılı değildir; dilin sözdizimine yaklaşıyorsa gereğinden fazla ayrıntılıdır. ## Problemi Çözümlemek Sözde kod yazmadan önce problemin anlaşılması gerekir. Dört soru bu işi yapar: 1. **Girdi nedir?** Türü, aralığı ve geçerlilik koşulları. 2. **Çıktı nedir?** Tek değer mi, koleksiyon mu, yan etki mi. 3. **Hangi durumlar özeldir?** Boş girdi, tek elemanlı girdi, eşit değerler, geçersiz değerler. 4. **Elle nasıl çözerdim?** Küçük bir örnek üzerinde adımları söze dökmek, çözümün kendisini ortaya çıkarır. Dördüncü soru en verimlisidir. Beş ölçümün ortalamasını elle hesaplayan biri, farkında olmadan bir birikeç kalıbı kullanır: sayıları sırayla toplar, sonra beşe böler. ## Ortak Problemin Sözde Kodu Kursun ortak problemi — ortalama ve en büyük değer — sözde kodla şöyle yazılır: ``` GİRDİ: ölçümler (sayı listesi) ÇIKTI: ortalama (sayı), en_büyük (sayı) eğer ölçümler boş ise hata bildir: "boş girdi" toplam ← 0 en_büyük ← ölçümler[0] her ölçüm için ölçümler içinde toplam ← toplam + ölçüm eğer ölçüm > en_büyük ise en_büyük ← ölçüm ortalama ← toplam / ölçümlerin sayısı ortalama ve en_büyük'ü döndür ``` Bu metinde hiçbir dile ait ayrıntı yoktur; buna karşılık her adım tektir ve tartışmaya yer bırakmaz. Boş girdi denetiminin döngüden **önce** yapıldığına dikkat edin: `en_büyük` değişkeninin ilk elemanla başlatılması, listenin boş olmadığını varsayar. Aynı sözde kod, iki döngü yerine tek döngüde iki birikeç kullanır. Bu bir tasarım kararıdır: veri bir kez gezilir, iki sonuç birlikte üretilir. ## Elle İzleme Çözümün doğruluğu, koda çevrilmeden önce **izleme tablosuyla** sınanabilir. Tabloda her satır bir turu, her sütun bir değişkeni gösterir. `[12, 18, 7]` girdisi için: | Tur | ölçüm | toplam | en_büyük | |---|---|---|---| | başlangıç | — | 0 | 12 | | 1 | 12 | 12 | 12 | | 2 | 18 | 30 | 18 | | 3 | 7 | 37 | 18 | | sonuç | — | 37 | 18 | Ortalama $37 / 3 \approx 12{,}33$; en büyük $18$. Sonuçlar elle hesaplananla uyuşur. İzleme tablosu iki tür hatayı yakalar: yanlış başlangıç değeri ve yanlış güncelleme sırası. Örneğin `en_büyük` sıfırla başlatılsaydı, tüm ölçümler negatif olan bir girdide tablo sonucun sıfır çıktığını hemen gösterirdi. Yöntem yavaştır ve büyük girdilerde uygulanamaz; amacı da bu değildir. Üç–dört elemanlık bir girdi, mantık hatalarının çoğunu açığa çıkarmaya yeter. Aynı tablo, hata ayıklama sırasında çalışan bir program üzerinde de kurulabilir: değişkenlerin her turdaki değerini yazdırmak, izleme tablosunu programın kendisine hazırlatmaktır. ## Kenar Durumlar Bir çözümün olağan girdide çalışması yeterli değildir. Kenar durumlar, çözümün varsayımlarının kırıldığı yerlerdir: | Kenar durum | Bu problemdeki davranış | |---|---| | Boş liste | Ortalama tanımsız; hata bildirilir | | Tek eleman | Ortalama o eleman, en büyük o eleman | | Tüm değerler eşit | En büyük, o değer | | Tüm değerler negatif | En büyük, en az negatif olan | | Çok büyük değerler | Toplam, tip aralığını aşabilir | Son satır, önceki kursun taşma dersine bağlanır: sabit genişlikli bir tipte biriken toplam, aralık dışına çıkarsa sessizce yanlış sonuç verir. Kenar durumların listelenmesi, sonradan yazılacak testlerin de listesidir. Yazılım kalitesi müfredatında bu, sınır değer analizi olarak adlandırılır. ## Problemi Alt Problemlere Bölmek Ortak problem tek bir sözde kod bloğuna sığdı. Gerçek problemler sığmaz; çözüm, tek parça hâlinde hem yazılamaz hem izlenemez. Standart yöntem **ayrıştırmadır**: problem, her biri tek bir işi yapan alt problemlere bölünür. Ölçüm verisiyle çalışan bir program şöyle ayrışabilir: ``` oku(kaynak) → ham satırlar ayıkla(ham satırlar) → geçerli ölçümler, atlanan sayısı özetle(ölçümler) → ortalama, en büyük raporla(ortalama, en büyük, atlanan) → çıktı metni ``` Dört adımın her biri ayrı ayrı yazılabilir, ayrı ayrı sınanabilir ve biri değiştiğinde diğerleri etkilenmez. Bölmenin ölçütü, adımın tek cümleyle anlatılabilmesidir: "ve" bağlacıyla birleştirilen iki iş yapan bir adım, muhtemelen ikiye bölünmelidir. Bu ayrıştırmanın koddaki karşılığı fonksiyonlardır. Sözde kodda bir adıma ad vermek, kodda bir fonksiyon tanımlamaya karşılık gelir; bu nedenle ayrıştırma, kod yazılmadan önce yapılan bir tasarım işidir. ## Sözde Koddan Koda Çeviri, sözde kodun her satırının hedef dildeki karşılığını yazmaktır: ```python def ozetle(olcumler: list[int]) -> tuple[float, int]: """Ölçümlerin ortalamasını ve en büyüğünü döndürür.""" if not olcumler: raise ValueError("boş girdi") toplam = 0 en_buyuk = olcumler[0] for olcum in olcumler: toplam += olcum if olcum > en_buyuk: en_buyuk = olcum return toplam / len(olcumler), en_buyuk print(ozetle([12, 18, 7])) # (12.333333333333334, 18) print(ozetle([12, 18, 7, 25, 14])) # (15.2, 25) ``` İlk çıktı, izleme tablosunda elle hesaplanan değerlerle uyuşur — bu, çevirinin doğru yapıldığının kanıtıdır. Çeviri sırasında sözde kodda olmayan kararlar ortaya çıkar: hata nasıl bildirilecek, iki değer nasıl birlikte döndürülecek, tipler ne olacak. Bu kararlar dile aittir ve sözde kodun eksikliği değildir; sözde kodun **bilinçli olarak dışarıda bıraktığı** ayrıntılardır. ## Özet - Sözde kod, çözümü dilden bağımsız ve belirsizlik bırakmadan yazma biçimidir; ölçüsü iki okuyucunun aynı davranışı anlamasıdır. - Problem çözümlemesi dört soruyla yapılır: girdi, çıktı, özel durumlar ve elle çözüm. - İzleme tablosu, çözümü çalıştırmadan sınar; yanlış başlangıç değeri ve yanlış güncelleme sırası bu yolla yakalanır. - Kenar durumların listesi, sonradan yazılacak testlerin listesidir. - Sözde koddan koda çeviri sırasında ortaya çıkan kararlar dile aittir; sözde kod bu ayrıntıları bilinçli olarak dışarıda bırakır. ## Sonraki Adım Son örnekteki çözüm bir `def` bloğuyla sarmalandı ve `ozetle` adıyla anıldı. Bu yapı şimdiye kadar açıklanmadan kullanıldı. Sonraki konu, fonksiyonları tanımlar: parametre ve dönüş değeri nasıl çalışır, adlar hangi bölgede geçerlidir ve bir fonksiyon kendini çağırdığında ne olur?