--- title: 'Eşzamansız Kütüphane Uyumu' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/python-eszamanlilik/eszamansiz-kutuphane-uyumu' course: 'Eşzamanlılık ve Başarım' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:23+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Eşzamansız Kütüphane Uyumu Her görevde tek bir engelleyen çağrı örtüşen adımı 44'ten 37'ye düşürür, sekiz görevin yedisi engellediğinde örtüşme 6 teslime rağmen 0'a iner; çağrıyı yürütücü havuzuna devretmek örtüşmeyi 44'e döndürür ama bedelin görev başına mı çağrı başına mı düştüğü tik sayısını 44 ile 90 arasında ayırır. Önceki dersin tablosunda üç satır vardı ve üçüncüsü şuydu: denetimi hiç bırakmayan eş yordam **0 teslim, 80 tik, 0 örtüşen adım**. `async def` ile yazılmış, gerçek bir eş yordamdı ve sonucu tek akıştan ayırt edilemiyordu. O satır bir yazım hatası gibi görünür ama pratikte hiç öyle çıkmaz. Gövdeyi yazan kişi genellikle `await` yazmayı unutmaz; unutan **çağırdığı işlevdir**. Denetimi bırakmayı bilmeyen bir çağrı, onu çağıran eş yordamın da bırakmasını engeller. Bu dersin ölçtüğü şey o çağrının faturasıdır: akıştaki bir çağrı denetimi bırakmadığında örtüşen adım kaç düşer, bütün çağrılar bırakmadığında ne kalır, ve bırakmayı bilmeyen bir çağrıyı akışa geri sokmanın bedeli kaç adımdır? ## Engelleyen Kod Teslim Noktası Üretmeyen Koddur **Engelleyen kod (blocking code)**, denetimi olay döngüsüne geri vermeden işini bitiren koddur. Adı yanıltıcı olabilir: engellenen şey çağıran gövde değil, **döngünün kendisidir.** Gövde zaten sonucu bekleyecekti; asıl kayıp, o beklerken başka hiçbir görevin ilerleyememesi. Bir çağrının engelleyen olup olmadığı ne yaptığından değil, **nasıl yazıldığından** gelir. Aynı iş — bir dosyayı okumak, bir yanıtı beklemek — teslim noktası üreten bir biçimde de yazılabilir, üretmeyen bir biçimde de. Eşzamansız bir akışta ikisi arasındaki fark, önceki dersin tablosunda ölçülen farkın kendisidir. Buradan bu dersin dar sorusu doğuyor. Bir programda çağrıların hepsi birden değişmez; kimi teslim eder, kimi etmez. Karışım hâlinde ne çıkar? ## Bir Çağrı Yeri, Sekiz Görev Ölçüm iki ekseni ayırıyor, çünkü ikisi karıştırıldığında sonuç okunamaz hâle geliyor. **Birinci eksen çağrı sayısı:** her görevin akışındaki kaç girdi/çıktı çağrısının engellediği. Bir görevin akışında on adım var ve bunların bir kısmı girdi/çıktı adımı; bu adımların kaçının teslim etmeyen bir çağrıdan geçtiği ölçülüyor. Burada dikkat edilecek nokta şu: kodda **tek bir çağrı yeri** engelleyen olabilir ama o çağrı yerinden sekiz görev de geçer. Bir satırlık kusur, sekiz akışa birden yazılır. **İkinci eksen görev sayısı:** kaç görevin baştan sona engelleyen çağrılar kullandığı. Bir programın bir bölümü eşzamansız yazılmışken bir bölümünün eski biçimde kalması bu eksende ölçülür. Ölçümün varsayımları: - **EM48** — Görev kurgusu önceki derslerin aynısıdır: sekiz görev, görev başına on adım, toplam seksen adım, girdi/çıktı ağırlıklı yük, tek yuva. - **EM49** — Eş yordamlar ve onları sürdüren döngü önceki dersin aynısıdır; değişen tek şey gövdenin hangi adımda teslim ettiğidir. - **EM50** — Uyumlu çağrı, girdi/çıktı adımında denetimi bırakan çağrıdır. Engelleyen çağrı, aynı adımı denetimi bırakmadan atan çağrıdır. **İkisi de aynı işi yapar ve aynı adımı harcar.** - **EM51** — İşlemci adımları hiçbir rejimde teslim etmez; ölçülen değişken yalnız girdi/çıktı çağrılarının biçimidir. - **EM52** — Birinci eksende her görevin **ilk** `k` girdi/çıktı çağrısı engeller; hangi çağrıların seçildiği kurguya yazılıdır ve koşumlar arasında değişmez. - **EM53** — İkinci eksende ilk `k` görev baştan sona engeller, kalanı uyumludur. - **EM54** — Yürütücü havuzuna devir modelde **eklenen bir işlemci adımıdır**: iş havuzda koşar, döngü teslim noktasını geri kazanır, karşılığında bir adım daha sayılır. - **EM55** — Devir bedelinin iki yerleşimi ölçülür: görev başına bir kez ve çağrı başına bir kez. İkisi de aynı işi devreder, yalnız bedelin düştüğü yer değişir. - **EM56** — Havuzun genişliği bu ölçümde sınırsızdır; havuz genişliğinin etkisi sonraki dersin konusudur. - **EM57** — Süre ölçülmez; sayılan birim adım, tik, örtüşen adım ve teslimdir. - **EM58** — Ölçüm tek koşumdur ve tohum sabittir. ## Ölçüm ```python """Engelleyen kod: teslim etmeyen bir cagri ortusmeyi ne kadar goturur.""" TOHUM = 20260817 ISLEMCI, GC = "islemci", "g_c" def uretec(tohum): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n): nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def gorevler(sayi=8, adim=10, gc_payi=7, tohum=TOHUM): """Her gorev bir adim dizisi; gc_payi/10 orani girdi/cikti adimi.""" r, liste = uretec(tohum), [] for i in range(sayi): liste.append([GC if r(10) < gc_payi else ISLEMCI for _ in range(adim)]) return liste class Bekleyis: """Es yordamin denetimi olay dongusune biraktigi nokta.""" def __init__(self, tur): self.tur = tur def __await__(self): return (yield self.tur) def uyumlu_yapici(engelleyen_cagri=0): """Her gorevin ilk 'engelleyen_cagri' g/c cagrisi teslim etmez.""" async def gorev(adimlar, gunluk): kalan = engelleyen_cagri for a in adimlar: if a == GC and kalan > 0: kalan -= 1 # engelleyen cagri: denetim birakilmaz elif a == GC: await Bekleyis(a) # uyumlu cagri: denetim birakilir gunluk.append(a) return gorev def karma_yapici(engelleyen_gorev=0): """Ilk 'engelleyen_gorev' gorev hic teslim etmez, kalani uyumludur.""" uyumlu = uyumlu_yapici(0) def yapici(adimlar, gunluk): yapici.sira += 1 if yapici.sira <= engelleyen_gorev: return uyumlu_yapici(len(adimlar))(adimlar, gunluk) return uyumlu(adimlar, gunluk) yapici.sira = 0 return yapici def dongu(yapici, gorevler, islemci_yuvasi=1): """El yazimi belirlenimci olay dongusu. Donen: tik, ortusen, teslim.""" gunluk = [[] for _ in gorevler] coro = [yapici(g, gunluk[i]) for i, g in enumerate(gorevler)] istek = [None] * len(coro) canli = [True] * len(coro) borc = [0] * len(coro) teslim = 0 def surdur(i, pesin=0): nonlocal teslim onceki = len(gunluk[i]) try: istek[i] = coro[i].send(None) teslim += 1 except StopIteration: istek[i] = None canli[i] = False borc[i] += max(0, len(gunluk[i]) - onceki - pesin) for i in range(len(coro)): surdur(i) tik = ortusen = 0 while any(canli) or any(borc): mesgul = [i for i in range(len(coro)) if borc[i] > 0] if mesgul: borc[mesgul[0]] -= 1 tik += 1 continue yuva, ilerleyen = islemci_yuvasi, 0 for i in range(len(coro)): if not canli[i] or istek[i] is None: continue if istek[i] == ISLEMCI: if yuva <= 0: continue yuva -= 1 surdur(i, 1) ilerleyen += 1 if ilerleyen == 0: break tik += 1 ortusen += max(0, ilerleyen - 1) return tik, ortusen, teslim g = gorevler(gc_payi=7) print("sekiz görev, seksen adım, girdi/çıktı ağırlıklı yük, tek yuva") print() print("A — her görevde kaç girdi/çıktı çağrısı engelliyor") print(f"{'engelleyen çağrı':>17s} {'teslim':>7s} {'tik':>5s} {'örtüşen':>8s}") for k in range(9): tik, ortusen, teslim = dongu(uyumlu_yapici(k), g) print(f"{k:17d} {teslim:7d} {tik:5d} {ortusen:8d}") print() print("B — kaç görev baştan sona engelliyor") print(f"{'engelleyen görev':>17s} {'teslim':>7s} {'tik':>5s} {'örtüşen':>8s}") for k in range(9): tik, ortusen, teslim = dongu(karma_yapici(k), g) print(f"{k:17d} {teslim:7d} {tik:5d} {ortusen:8d}") print() print("C — engelleyen çağrıyı yürütücü havuzuna devretmek") devir_gorev = [[ISLEMCI] + list(t) for t in g] devir_cagri = [[s for a in t for s in ([ISLEMCI, GC] if a == GC else [a])] for t in g] print(f"{'rejim':<28s} {'adım':>5s} {'teslim':>7s} {'tik':>5s} {'örtüşen':>8s}") for ad, dizi, yapici in ( ("hepsi engelliyor", g, uyumlu_yapici(10)), ("hepsi uyumlu", g, uyumlu_yapici(0)), ("devir görev başına bir kez", devir_gorev, uyumlu_yapici(0)), ("devir çağrı başına", devir_cagri, uyumlu_yapici(0))): tik, ortusen, teslim = dongu(yapici, dizi) print(f"{ad:<28s} {sum(len(t) for t in dizi):5d} {teslim:7d} " f"{tik:5d} {ortusen:8d}") ``` ``` sekiz görev, seksen adım, girdi/çıktı ağırlıklı yük, tek yuva A — her görevde kaç girdi/çıktı çağrısı engelliyor engelleyen çağrı teslim tik örtüşen 0 54 36 44 1 46 43 37 2 38 50 30 3 30 57 23 4 22 64 16 5 14 71 9 6 8 76 4 7 5 78 2 8 2 80 0 B — kaç görev baştan sona engelliyor engelleyen görev teslim tik örtüşen 0 54 36 44 1 46 44 36 2 40 50 30 3 30 58 22 4 22 64 16 5 17 69 11 6 11 75 5 7 6 80 0 8 0 80 0 C — engelleyen çağrıyı yürütücü havuzuna devretmek rejim adım teslim tik örtüşen hepsi engelliyor 80 0 80 0 hepsi uyumlu 80 54 36 44 devir görev başına bir kez 88 54 44 44 devir çağrı başına 134 54 90 44 ``` ## Tek Bir Çağrının Bedeli A tablosunun ilk iki satırı bu dersin en kısa sonucunu veriyor. Bütün çağrılar uyumluyken **36 tik / 44 örtüşen adım**. Her görevde **tek bir** girdi/çıktı çağrısı engellediğinde **43 tik / 37 örtüşen adım**. Tek çağrı, yedi tik ve yedi örtüşen adım götürüyor. Kodda değişen şey bir satır; ölçümde değişen şey örtüşmenin altıda biri. Kayıp oranı, engelleyen çağrının payından **büyük**. Elli dört girdi/çıktı çağrısının sekizi engelliyor, yani çağrıların yaklaşık yedide biri; örtüşen adımdaki kayıp ise 44'ün 7'si. Sebebi engelleyen çağrının kendi görevini değil, **o tikte ilerleyebilecek herkesi** durdurması. Bir görev engellerken öbür yedisi hazır bekliyor olabilir; ilerlemiyorlar. Tablonun kalanı bu eğrinin sonuna kadar gidiyor: iki çağrıda **30**, dört çağrıda **16**, altı çağrıda **4** örtüşen adım. Sekiz çağrıda — yani her görevin bütün girdi/çıktı çağrıları engellediğinde — örtüşen adım **0** ve tik **80**. Rejim tek akışa dönüyor. Bu son satır, dersin başlığındaki uyumun ne demek olduğunu tanımlıyor: eşzamansız bir akışın sayısı, akıştaki **en engelleyen** parçaya göre belirleniyor. ## Yedi Görev Yeter B tablosu aynı çöküşü öbür eksende gösteriyor ve bir satırı ötekilerden ayrılıyor. **Yedi görev** engellediğinde tik **80**, örtüşen adım **0**. Sekizinci görev hâlâ uyumlu; altı kez denetim bırakıyor. Teslim sütunu bunu yazıyor: **6 teslim, 0 örtüşen adım.** Önceki dersin kuralı burada tam olarak sınanıyor. Teslim örtüşme için gerekliydi ama yeterli değildi; ikinci bir hazır görev de gerekiyordu. Yedi görev kendi engelleyen çağrılarında takılıyken sekizinci görev denetimi bırakıyor ve bırakacağı denetimi alacak kimse bulunmuyor. Döngü aynı görevi geri sürdürüyor. Bunun pratik okuması sert: **eşzamansız bir akışı bir tek uyumlu parça kurtarmaz.** Bir kod tabanının bir bölümünü eşzamansız yazmak, kalan bölüm engellediği sürece ölçülebilir bir şey kazandırmayabilir. B tablosunun ilk yarısı da aynı yönü gösteriyor: bir görev engellediğinde kayıp **8** örtüşen adım, ikisinde **14**, üçünde **22**. Kayıp görev sayısıyla birlikte hızlanarak büyüyor, çünkü her engelleyen görev hem kendi örtüşmesini hem başkalarının örtüşme fırsatını götürüyor. ## Engelleyenin Görünmezliği İki tablonun ortak bir özelliği var ve kusurun neden bu kadar sık kaçtığını açıklıyor: hiçbir satırda **hata yok**. Sekiz görevin sekizi de bütün adımlarını atıyor, hiçbiri yarım kalmıyor, hiçbir istisna çıkmıyor. Değişen tek şey adımların hangi tike düştüğü. Çağrı yerine bakarak da anlaşılmıyor. Uyumlu çağrı ile engelleyen çağrı ölçümde aynı işi yapıyor ve aynı adımı harcıyor; ayrıldıkları yer gövdenin içinde. Bir işlevin engelleyen olup olmadığını söyleyen tek şey, çağrıldığında sürdürülebilir bir nesne verip vermediğidir — `async def` ile tanımlanmış bir işlev bir eş yordam nesnesi döndürür, sıradan bir işlev doğrudan sonucu. Bunun doğrudan sonucu şu: eşzamansız bir akışta **`await` yazılmayan her çağrı adaydır.** Sonucu doğrudan dönen bir çağrı ya hiç beklemiyor ya da bekleyip döngüyü tutuyordur; ikisi çağrı yerinden ayırt edilemez. Ölçümün buradaki katkısı, kusurun **belirtisini** adlandırmak. Engelleyen bir çağrı hata üretmez, çıktıyı bozmaz, günlüğe bir şey yazmaz. Ürettiği tek belirti örtüşen adımın düşmesidir — ve örtüşen adım sayılmıyorsa hiçbir belirti kalmaz. B tablosunun yedinci satırı bunun en uç hâli: program eşzamansız yazılmış, altı teslim noktası gerçekten çalışıyor ve sonuç tek akışla aynı. ## Havuza Devir ve Bedelin Düştüğü Yer C tablosu düzeltmeyi ölçüyor. Engelleyen çağrının uyumlu bir karşılığı yoksa, çağrı olduğu gibi bırakılıp **başka bir yerde** koşturulabilir: bir **yürütücü havuzu**na devredilir, olay döngüsü o sırada teslim noktasını geri kazanır. İki uçtaki satırlar bilinen sayılar: hepsi engelliyorsa **80 adım, 0 teslim, 80 tik, 0 örtüşen adım**; hepsi uyumluysa **80 adım, 54 teslim, 36 tik, 44 örtüşen adım**. Devir iki satır ekliyor ve ikisinin de örtüşen adımı **44** — devir örtüşmeyi tam olarak geri kazandırıyor. Ayrıldıkları yer tik sayısı. **Devir bedeli görev başına bir kez** düştüğünde toplam adım 80'den **88**'e çıkıyor ve tik **44** oluyor. Engelleyen rejimin **80** tikine göre yarı yarıya kazanç, uyumlu rejimin **36** tikine göre sekiz tik geride. Bedel sekiz adım, kayıp sekiz tik; hesap birebir. **Devir bedeli çağrı başına** düştüğünde toplam adım **134**'e çıkıyor ve tik **90** oluyor. Bu satır dersin en dikkat çekici sayısı: **90, hiçbir şey yapmayıp engellemenin 80 tikinden büyük.** Örtüşen adım 0'dan 44'e çıkmış olmasına rağmen toplam kötüleşmiş. Çelişki değil, aritmetik. Devredilen her çağrı bir adım ekliyor ve elli dört çağrı elli dört adım ediyor; kazanılan kırk dört örtüşen adım bu ekten küçük. Örtüşen adımı tek başına okumak bu yüzden yanıltır — üçüncü dersin aktarım tablosunda da aynı tuzak vardı. **Bir ölçüm, hangi adımların sayıya girdiğini söylemeden karşılaştırılamaz.** Buradan çıkan yönerge somut: devri **çağrı başına** değil, mümkün olan en büyük parça başına yapmak. Sekiz görevi tek tek devretmek sekiz adım, her çağrıyı ayrı devretmek elli dört adım ediyor. Devredilecek işin büyüklüğü, devrin kazanıp kazanmayacağını doğrudan belirliyor. Üç satırın birlikte verdiği sıra da bir öncelik kuralı öneriyor. En iyi sonuç uyumlu çağrıya geçmek (**36** tik), ikinci en iyi büyük parçalar hâlinde devretmek (**44**), en kötüsü ise her çağrıyı ayrı devretmek (**90**). Havuz, uyumlu çağrının yerini tutan bir çözüm değil, uyumlu karşılığı bulunmadığında başvurulan bir çözümdür ve bedeli her zaman sayılabilir. ## Özet - Engelleyen kod, denetimi olay döngüsüne geri vermeyen koddur; engellediği şey çağıran gövde değil **döngünün kendisidir**. - Her görevde tek bir engelleyen girdi/çıktı çağrısı, örtüşen adımı **44**'ten **37**'ye düşürür ve tik'i **36**'dan **43**'e çıkarır; bütün çağrılar engellediğinde sonuç **80 tik / 0 örtüşen adım**, yani tek akıştır. - Sekiz görevin **yedisi** engellediğinde örtüşen adım **0**'dır; sekizinci görev **6** kez denetim bıraksa da bırakılan denetimi alacak hazır görev yoktur. - Çağrıyı yürütücü havuzuna devretmek örtüşen adımı **44**'e geri getirir; devir bedeli görev başına düştüğünde tik **44**, çağrı başına düştüğünde **90** olur. - Çağrı başına devir, hiç düzeltmemekten daha çok tik üretir (**90**'a karşı **80**): kazanılan örtüşme, eklenen adım sayısından küçük kaldığında ölçüm ters işaret verir. ## Sonraki Adım Bu dersin son bölümü havuzu bir düzeltme aracı olarak kullandı ve genişliğini hiç sormadı; havuz sınırsız sayıldı. Gerçek bir havuzun genişliği vardır ve arkasında ne olduğu — iş parçacığı mı, süreç mi — ölçümü değiştirir. Sonraki ders bunu sorar: aynı arayüzle iş dağıtmak, arkasında iş parçacığı varken ve süreç varken **aynı görevde** hangi sayıları verir, ve arayüzün aynı olması seçimin de aynı olduğu anlamına gelir mi?