--- title: 'Statik Tip Denetimi' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/python-nesne-ve-tipler/statik-tip-denetimi' course: 'Nesneye Dayalı Python ve Tipler' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:30+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Statik Tip Denetimi Ders içinde modellenen denetleyici beş çağrının iki tip ihlalini bulur ve iki alan ihlalini göremez; buna karşılık kaynaktaki üç çağrı yerinin üçünü de görür, oysa çalışma zamanı yalnız birine uğrar. Önceki ders açıklamayı okuyan tarafın tek bir adımını modelledi: bir çağrı yerinin dönüş tipini çıkarmak. Ölçüm, genellikli yazımın iki ihlali de yanlış alarmsız bildirebildiğini gösterdi — ama bildirimi yapan bir program yoktu, yalnız bir çıkarım kuralı vardı. Bu ders o programı kurar. Kaynağı ya da açıklamaları okuyup çağrıları imzayla karşılaştıran ve uyuşmayanları **çalıştırmadan** bildiren bir katmana **statik tip denetimi (static type checking)** denir. Sorulan sayı üç parçalıdır: bu katman ilk dersteki dört ihlalin kaçını bulur, kaçını bulamaz, ve bulamadıklarını neden bulamaz? ## Denetleyici Bu Derste Modellenmiştir Bir uyarı baştan: bu derste kullanılan denetleyici **ders içinde yazılmıştır**. Hazır bir araç çalıştırılmaz ve hiçbir aracın adı geçmez. Ölçülen şey belirli bir programın davranışı değil, **yaklaşımın kendisinin sınırıdır** — ve o sınır, denetleyicinin elindeki bilgiden çıkar. Modellenmiş denetleyici o bilgiyi aynen kullanır: açıklamaları okur, çağrının argümanlarına bakar, uyuşmazlıkları listeler. Ölçüm iki denetleyici biçimi kullanıyor. Birincisi çağrıların argümanlarını doğrudan alır; argümanlar kaynağa yazılmış sabitler olduğu için bu, kaynağı okumakla aynı bilgiyi verir. İkincisi işi daha açık yapar: kaynak metni bir **soyut sözdizim ağacına (abstract syntax tree)** çevirir, ağaçtaki çağrı düğümlerini gezer ve sabit argümanları imzayla karşılaştırır. İkincisi kodu **hiç çalıştırmaz**; bu, statik sözcüğünün ölçülebilir karşılığıdır. ## Denetleyicinin Elindeki Bilgi Denetleyici üç şeyi görür: imzadaki açıklamaları, çağrı yerlerini ve çağrılara yazılmış sabit değerleri. Görmediği tek bir şey vardır ve bütün ders o şeyin sonuçlarıdır: **değerin anlamını** görmez. `yas: int` açıklaması "buraya bir tam sayı gelir" der. `-5` bir tam sayıdır. Denetleyici `isinstance(-5, int)` sınamasını yapar, **doğru** yanıtını alır ve geçer. Aynı biçimde `ad: str` açıklaması boş dizgiyi dışlamaz, çünkü boş dizgi bir dizgidir. Bu bir eksiklik değil, imzada yazanın tam karşılığıdır: **imza tipi bildirir, alanı bildirmez.** Ölçümün varsayımları: - **TP18** — Kâhin kurgunun kendisidir: beş çağrının hangisinin tip, hangisinin alan ihlali taşıdığı ilk derste belirlendi ve burada değiştirilmedi. - **TP19** — Denetleyici ders içinde modellenmiştir; hiçbir dış araç çalıştırılmaz. Modelin kuralı tektir: açıklamadaki tiple bağlanan değerin tipi uyuşmuyorsa bildir. - **TP20** — Alan kuralı da ders içinde modellenmiştir ve yalnız iki koşula bakar: ad boş mu, yaş negatif mi. Bu iki koşul kurgunun alan ihlali tanımıdır. - **TP21** — Kapsam ölçümünde denetlenen kod bir metin sabiti olarak durur; hem soyut sözdizim ağacına çevrilerek denetlenir hem de çalıştırılır. İki katman **aynı metne** uygulanır. - **TP22** — "Çalıştırılan çağrı yeri", koşum sırasında gerçekten uğranan çağrı sayısıdır ve izlenen bir sarmalayıcıyla sayılır. Koşum tek bir kiple yapılır. - **TP23** — Soyut sözdizim ağacı denetimi yalnız **sabit** argümanları sınar; değişkenle verilen argüman bu modelde denetlenmez ve sayılmaz. - **TP24** — Alan tipi ölçümünde `Yas` sınıfı tam sayıdan türetilir ve kuralı **kurulum anında** sınar; sınıfın örneği her yerde bir tam sayı gibi davranır. - **TP25** — "Ham çağrıda bildirilen", kaynağa yazıldığı hâliyle beş çağrıdan kaçının bildirildiğidir; sayılan çağrıdır, parametre değil. - **TP26** — "Kurulum sırasında hata veren", değerin `Yas` üzerinden kurulmaya çalışıldığında istisna fırlatan çağrı sayısıdır. - **TP27** — Ortama bağlı hiçbir veri yazılmaz; satır numaraları denetlenen metin sabitinin kendi satırlarıdır. ## Ölçüm ```python """Statik tip denetimi: modellenmis denetleyici neyi bulur, neyi goremez.""" import ast def yas_yaz(ad: str, yas: int) -> str: return f"{ad}:{yas}" CAGRILAR = ( ("ad", 30), # uygun ("ad", "otuz"), # tip ihlali: yas dizgi (7, 30), # tip ihlali: ad sayi ("ad", -5), # tip uygun, alan ihlali: yas negatif ("", 30), # tip uygun, alan ihlali: ad bos ) def denetleyici(islev, cagrilar): """Aciklamalari okuyup cagrilari denetleyen modellenmis denetleyici. Yalnizca TIP uyusmazligini gorur; degerin anlamini goremez. """ aciklama = [(a, t) for a, t in islev.__annotations__.items() if a != "return"] bulunan = [] for i, arg in enumerate(cagrilar): for (ad, tip), deger in zip(aciklama, arg): if not isinstance(deger, tip): bulunan.append((i, ad)) return bulunan def alan_kurali(ad, yas): """Tipin goremedigi anlam kosullari.""" hatalar = [] if isinstance(ad, str) and not ad: hatalar.append("ad bos") if isinstance(yas, int) and yas < 0: hatalar.append("yas negatif") return hatalar bulunan = denetleyici(yas_yaz, CAGRILAR) tip_ihlali = [i for i, a in enumerate(CAGRILAR) if not isinstance(a[0], str) or not isinstance(a[1], int)] alan_ihlali = [i for i, a in enumerate(CAGRILAR) if alan_kurali(*a)] print(f"{'çağrı':>6s} {'tip ihlali':>11s} {'alan ihlali':>12s} " f"{'denetleyici buldu':>18s} {'çalışma zamanı':>15s}") for i, arg in enumerate(CAGRILAR): print(f"{i:6d} {str(i in tip_ihlali):>11s} {str(i in alan_ihlali):>12s} " f"{str(any(b[0] == i for b in bulunan)):>18s} {'hata yok':>15s}") print(f"çağrı {len(CAGRILAR)}, tip ihlali {len(tip_ihlali)}, alan ihlali " f"{len(alan_ihlali)}, denetleyicinin bulduğu {len({b[0] for b in bulunan})}") print(f"denetleyicinin gösterdiği parametreler: {bulunan}") KAYNAK = ''' def dagit(kip): if kip == "kisa": return yas_yaz("ad", 30) if kip == "uzun": return yas_yaz("ad", "otuz") return yas_yaz(7, 30) ''' def statik_denetle(kaynak, islev): """Kaynak metni okuyup cagrilari denetleyen modellenmis denetleyici. Kodu calistirmaz; yalnizca soz dizim agacini gezer. """ imza = [(a, t) for a, t in islev.__annotations__.items() if a != "return"] yerler, bulunan = [], [] for dugum in ast.walk(ast.parse(kaynak)): if isinstance(dugum, ast.Call) and getattr(dugum.func, "id", "") == "yas_yaz": yerler.append(dugum.lineno) for arg, (ad, tip) in zip(dugum.args, imza): if isinstance(arg, ast.Constant) and not isinstance(arg.value, tip): bulunan.append((dugum.lineno, ad)) return yerler, bulunan GECILEN = [] def izlenen(ad, yas): GECILEN.append((ad, yas)) return yas_yaz(ad, yas) ortam = {"yas_yaz": izlenen} exec(KAYNAK, ortam) hata = 0 try: ortam["dagit"]("kisa") except Exception: hata += 1 yerler, statik = statik_denetle(KAYNAK, yas_yaz) print() print(f"kaynaktaki çağrı yeri {len(yerler)}, çalıştırılan {len(GECILEN)}, " f"çalışma zamanında hata {hata}") print(f"denetleyicinin gördüğü çağrı yeri {len(yerler)}, bulduğu ihlal " f"{len({y for y, _ in statik})}, bulduğu yerler {statik}") KAYNAK2 = ''' def yolla(deger): return yas_yaz("ad", deger) ''' yerler2, statik2 = statik_denetle(KAYNAK2, yas_yaz) print(f"değişkenle yazılan çağrı: görülen yer {len(yerler2)}, " f"sınanan argüman 0, bildirilen {len(statik2)}") class Yas(int): """Alan kuralini tipe tasiyan deger nesnesi: kurulum sinar.""" def __new__(cls, deger): if deger < 0: raise ValueError("yas negatif") return super().__new__(cls, deger) def yas_yaz_alan(ad: str, yas: Yas) -> str: return f"{ad}:{yas}" ham = len({b[0] for b in denetleyici(yas_yaz_alan, CAGRILAR)}) kurulan, kurulum_hatasi = [], 0 for a, y in CAGRILAR: try: kurulan.append((a, Yas(y))) except (ValueError, TypeError): kurulum_hatasi += 1 kurulu = len({b[0] for b in denetleyici(yas_yaz_alan, kurulan)}) print() print(f"alan tipli imza: ham çağrıda bildirilen {ham}, kurulum sırasında hata veren " f"{kurulum_hatasi}, kurulan {len(kurulan)} çağrıda bildirilen {kurulu}") print(f"Yas(30) bir tam sayı mı: {isinstance(Yas(30), int)}; " f"boş ad hâlâ görünmüyor: {denetleyici(yas_yaz_alan, [('', Yas(30))])}") ``` ``` çağrı tip ihlali alan ihlali denetleyici buldu çalışma zamanı 0 False False False hata yok 1 True False True hata yok 2 True False True hata yok 3 False True False hata yok 4 False True False hata yok çağrı 5, tip ihlali 2, alan ihlali 2, denetleyicinin bulduğu 2 denetleyicinin gösterdiği parametreler: [(1, 'yas'), (2, 'ad')] kaynaktaki çağrı yeri 3, çalıştırılan 1, çalışma zamanında hata 0 denetleyicinin gördüğü çağrı yeri 3, bulduğu ihlal 2, bulduğu yerler [(7, 'ad'), (6, 'yas')] değişkenle yazılan çağrı: görülen yer 1, sınanan argüman 0, bildirilen 0 alan tipli imza: ham çağrıda bildirilen 5, kurulum sırasında hata veren 2, kurulan 3 çağrıda bildirilen 1 Yas(30) bir tam sayı mı: True; boş ad hâlâ görünmüyor: [] ``` ## İki Bulunan, İki Bulunamayan Üst tablo dersin bağlayıcı sayısını veriyor. Beş çağrının **2**'si tip ihlali, **2**'si alan ihlali taşıyor. Denetleyicinin bulduğu çağrı sayısı **2** ve bulduğu çağrılar tam olarak tip ihlali taşıyanlar: birinci çağrıda `yas`, ikinci çağrıda `ad`. Alan ihlali taşıyan iki çağrıda sütun **yanlış** diyor. **Kim yakaladı:** bu ölçümde iki ihlali **denetleyici** yakaladı, iki ihlali **hiçbir katman yakalamadı**. Çalışma zamanı sütunu beş satırda da temiz. Bulunamayanların nedeni tek satırda okunabilir. Üçüncü çağrıda yaş **-5**'tir ve `-5` bir tam sayıdır; `isinstance(-5, int)` doğru döner. Dördüncü çağrıda ad boş dizgidir ve boş dizgi bir dizgidir; `isinstance("", str)` doğru döner. Denetleyici yanlış çalışmadı — sorulan soruyu doğru yanıtladı. Sorulmayan soru "bu değer geçerli mi" sorusuydu ve imzada o soru yazmıyor. Buradan kursun ölçü ekseninin en keskin cümlesi çıkıyor: **tipin doğru olması değerin geçerli olduğu anlamına gelmez.** Denetleyiciyi daha titiz yazmak bu iki ihlali bulmaz, çünkü sorun titizlikte değil **bilgide**: denetleyicinin elinde `yas` alanının negatif olamayacağını söyleyen hiçbir kayıt yok. Denetleyicinin gösterdiği parametre listesi bu bilgi sınırının biçimini de veriyor. Bildirim yalnız çağrı numarasını değil, **hangi parametrenin** uymadığını da taşıyor: birinci çağrıda `yas`, ikinci çağrıda `ad`. Bildirim bu kadar somut olabiliyor, çünkü imzada o parametrenin karşısında bir tip adı yazılı. Alan kuralının karşısında yazılı bir şey olmadığı için üretilebilecek bir bildirim de yok. ## Kapsam Çalıştırılan Kod Değil, Yazılan Koddur İkinci ölçüm denetleyicinin karşılığında ne verdiğini gösteriyor ve sayı çarpıcı. Denetlenen metinde `yas_yaz` için **3** çağrı yeri var; ikisi ihlalli. Program tek bir kiple çalıştırıldığında bu üç yerden yalnız **1**'ine uğranıyor, çünkü öbür ikisi sağlanmayan koşulların içinde. Çalışma zamanında hata sayısı **0** — hem uğranan çağrı temiz olduğu için, hem de önceki derste ölçüldüğü gibi açıklama zaten çağrıyı durdurmadığı için. Soyut sözdizim ağacını gezen denetleyici ise **3** çağrı yerinin üçünü de görüyor ve **2** ihlal bildiriyor; satır numaralarıyla birlikte, hangi parametrenin uymadığını da söyleyerek. Kodu hiç çalıştırmadı: `ast.parse` metni bir ağaca çevirdi, `ast.walk` ağacı gezdi, hiçbir gövde yürütülmedi. Aradaki fark bir yüzde değil, bir **cins** farkı. Çalışma zamanı ancak uğradığı yeri inceler; uğrama koşullara, girdiye ve o koşumdaki kipe bağlıdır. Denetleyicinin kapsamı ise metnin kendisidir: bir kez yazılmış her çağrı yeri, hiç çalıştırılmasa bile denetlenir. Ölçümdeki oran **3/3**'e karşı **1/3**'tür. Oranın anlamı koşuma göre değişir. Aynı program üç ayrı kiple çalıştırılsaydı üç çağrı yerinin üçüne de uğranır ve ikinci ile üçüncü çağrılar yine hata vermezdi — çünkü açıklama çağrıyı durdurmaz. Yani **1/3** sayısı denetimin değil, kapsamın ölçüsüdür: hangi kod parçasına bakıldığını söyler, bakılanın doğru bulunup bulunmadığını değil. Bu, denetleyicinin bulamadığı iki ihlalin bedelini karşılamaz ama onunla takas edilir. Denetleyici **daha az şey** bilir ve o azı **daha çok yerde** bilir; çalışma zamanı **daha çok şey** bilir — elindeki gerçek değeri görür — ve onu **daha az yerde** bilir. ## Modelin Kendi Sınırı Bir satır bu tablonun altında duruyor ve dürüstlük gereği ayrı sayılmalı. Argümanı bir sabit değil bir **değişken** olan çağrıda denetleyici çağrı yerini görüyor — **1** — ama sınadığı argüman **0** ve bildirdiği ihlal **0**. Bu, önceki bölümdeki sınırla aynı cinsten değil. Alan ihlalini bulamamak bir **bilgi** sınırıydı: kural hiçbir yerde yazılı olmadığı için hiçbir denetleyici onu okuyamaz. Değişkenli çağrıyı sınayamamak ise bir **model** sınırıdır: değişkenin hangi değeri taşıdığı, ona yapılan atamalar izlenerek çıkarılabilir. Bu derste modellenen denetleyici o izlemeyi yapmaz ve sınırı burada açıkça yazılır. Ayrım önemli, çünkü ikisinin çaresi ayrı. Model sınırı **daha iyi bir denetleyiciyle** kapanır. Bilgi sınırı kapanmaz — kuralı bir yere yazmadan hiçbir denetleyici onu bulamaz. Bir sonraki bölüm o "bir yer"in ne olabileceğini deniyor. ## Alan Kuralını Tipe Taşımak Üçüncü ölçüm doğal bir soruyu deniyor: denetleyicinin elinde alan bilgisi yoksa, o bilgiyi imzaya **koysak** ne olur? Ölçüm tam sayıdan türeyen bir `Yas` sınıfı kuruyor; sınıf kuralını kurulum anında sınıyor ve örneği her yerde bir tam sayı gibi davranıyor — son satır bunu `isinstance` ile gösteriyor. İmza `yas: Yas` olduğunda denetleyici gerçekten değişiyor. Kaynağa yazıldığı hâliyle beş çağrının **5**'i bildiriliyor: hiçbir sabit sayı bir `Yas` örneği değildir, temiz çağrı bile değildir. Yani alan bilgisini imzaya koymak, **her çağrı yerini değeri kurmaya zorluyor.** Değerler kurulduğunda tablo yerine oturuyor. Beş çağrının **2**'si kurulum sırasında hata veriyor — negatif yaş ve tam sayı olmayan yaş, ikisi de `Yas` yapıcısında düşüyor. Geriye kalan **3** çağrıdan **1**'i denetleyici tarafından bildiriliyor: adı sayı olan çağrı. Ama son satır kalan boşluğu gösteriyor: boş ad hâlâ görünmüyor, çünkü `ad` için böyle bir tip kurulmadı. Dört ihlalden üçü artık yakalanmış durumda ve yakalayanlar ayrı katmanlar — **1**'ini denetleyici, **2**'sini kurulum. Buradan çıkan sonuç dersin sonucudur ve bir sonrakinin başlangıcı. Alan kuralını tipe taşımak ihlali görünür kılar, ama **görünür kıldığı yer denetleyici değil çalışma zamanıdır**: `Yas(-5)` çağrısı bir istisna fırlatır ve bu istisna program çalışırken çıkar. Kural yazıya değil, bir yapıcının gövdesine taşınmıştır. ## Özet - Statik tip denetimi, kodu çalıştırmadan okuyup çağrıları imzayla karşılaştıran bir katmandır; bu derste denetleyici ders içinde modellenmiştir ve hiçbir dış araç kullanılmamıştır. - Denetleyici beş çağrıda **2** tip ihlalini bulur ve **2** alan ihlalini göremez. Nedeni bilgi eksikliğidir: `-5` bir tam sayıdır, boş dizgi bir dizgidir ve imzada alan kuralı yazmaz. - Denetimin kapsamı yazılan koddur: soyut sözdizim ağacını gezen denetleyici **3** çağrı yerinin üçünü de görüp **2** ihlal bildirir, oysa koşum yalnız **1** çağrı yerine uğrar ve **0** hata verir. - Denetleyici daha az şeyi daha çok yerde, çalışma zamanı daha çok şeyi daha az yerde bilir; ikisi birbirinin yerine geçmez. - İki sınır ayrı cinstendir: değişkenli çağrıyı sınayamamak bir model sınırıdır ve daha iyi bir denetleyiciyle kapanır; alan kuralını görememek bir bilgi sınırıdır ve kural bir yere yazılmadan kapanmaz. - Alan kuralı tipe taşındığında ham çağrıların **5**'i bildirilir, **2**'si kurulum sırasında hata verir, kurulan üç çağrıdan **1**'i denetleyiciye takılır — kural yazıdan bir yapıcının gövdesine, yani çalışma zamanına taşınmıştır. ## Sonraki Adım Üçüncü ölçüm kuralı çalışma zamanına taşıdı ama bunu tek bir alan için, elle yazılmış bir sınıfla yaptı. Her alan için ayrı bir sınıf yazmak ölçeklenmez; kural sayısı arttıkça yapıcılar birbirini tekrar eder ve kuralların nerede durduğu dağılır. Kuralları tek bir yerde, verinin **şeması** olarak toplamak ve bu şemayı çağrı anında uygulamak da mümkündür. Sonraki ders bu katmanı ders içinde modelliyor ve kursun son sayısını soruyor: çalışma zamanı, denetleyici ve alan kuralı ayrı ayrı kaç ihlal yakalar — ve dört ihlalin tamamını görmek için kaç katman gerekir?