--- title: 'Dosya İşlemleri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/python-temelleri/dosya-islemleri' course: 'Python Temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:27+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Dosya İşlemleri Aynı 41 bayt ikili kipte 41 uzunluğunda bir bayt dizisi, metin kipinde utf-8 ile 34 karakterlik bir dizgi verir; yanlış kodlama açma değil okuma anında kırılır ve latin-1 hiç kırılmayıp sessizce 41 yanlış karakter üretir. Önceki dersin on iki kaydı bellekte hazır duruyordu. `deger` alanı zaten bir dizgiydi; tek iş onu sayıya çevirmek ve alanın sınırlarına vurmaktı. Alan kökü işe yaradı çünkü hatanın kaynağı alanın kendisiydi. Kayıtlar bir dosyadan geldiğinde araya bir katman daha girer. Dosyada duran şey ne dizgidir ne sayı — **bayttır**. Baytın dizgiye çevrilmesi bir **kodlama** kararıdır ve o karar yanlışsa hata alan katmanına hiç ulaşmaz; daha okuma sırasında ortaya çıkar. Dosya, kodlama ve bayt kavramları Bilgisayarlar Nasıl Çalışır kursunda kuruldu; orada **kavram** kuruldu, burada Python'un iki dosya kipinin aynı baytlarda ne verdiği ölçülüyor. ## İki Kip, İki Tür `open` iki kipte çalışır ve aralarındaki fark bir seçenek değil, **dönen nesnenin türüdür**. **İkili kip** (`"rb"`, `"wb"`) bayt dizisi verir. Dosyada ne varsa odur; hiçbir çeviri yapılmaz. Uzunluk **bayt sayısıdır**. **Metin kipi** (`"r"`, `"w"`) dizgi verir. Araya bir çözücü girer: baytlar bir **kodlamaya** göre karakterlere çevrilir ve satır sonları çevrilir. Uzunluk **karakter sayısıdır**. Metin kipinde `encoding` verilmezse yorumlayıcı bir öntanımlı seçer ve o öntanımlı **çalıştığı ortama bağlıdır**. Aynı dosya, aynı program, başka bir ortam — başka sonuç. Bu dersin bütün ölçümleri kodlamayı açıkça yazar; ölçülebilir olmasının koşulu budur. ## Aynı Baytlar, Ayrı Kodlamalar Ölçüm tek bir metinle başlar: Türkçe harfler, bir derece işareti ve bir uzun çizgi içeren bir ölçüm satırı. Bu metin utf-8 ile kodlanır ve elde edilen baytlar **beş ayrı kodlamayla** çözülmeye çalışılır. Ölçümün varsayımları: - **HD19** — Bütün ölçüm tek bir bayt dizisi üzerinde yapılır; dizi metinden **kodlanarak** üretilir, elle yazılmaz. - **HD20** — Kâhin kaynak metnin kendisidir: çözülen dizgi kaynakla **özdeş** mi diye sorulabilir, çünkü kaynağı biz ürettik. - **HD21** — "Kırılan bayt konumu" istisna nesnesinin kendi alanından okunur; hata iletisi ayrıştırılmaz. - **HD22** — Kodlama adları dilin kendi çözücü kataloğundan gelir; hiçbiri dış bir araca ait değildir. - **HD23** — Parça boyu taraması aynı baytları farklı boylarda böler ve her parçayı **ayrı ayrı** çözer; parçalar arasında durum taşınmaz. ```python """Ayni baytlar, ayri kodlamalar: cozulur mu, ozdes mi, nerede kirilir.""" METIN = "kuzey yamaç: 12,5 °C — ölçüm tamam" HAM = METIN.encode("utf-8") print(f"karakter {len(METIN)} | utf-8 bayt {len(HAM)} | " f"çok baytlı karakter {sum(len(k.encode('utf-8')) > 1 for k in METIN)}") KODLAMALAR = ("utf-8", "utf-16", "latin-1", "ascii", "cp1254") print() print(f"{'kodlama':<12s}{'çözüldü':<10s}{'karakter':>9s}{'özdeş':>8s}" f" kırılan sınıf / bayt konumu") for ad in KODLAMALAR: try: cozulen = HAM.decode(ad) except UnicodeDecodeError as e: print(f" {ad:<10s}{'hayır':<10s}{'-':>9s}{'-':>8s}" f" {type(e).__name__} / {e.start}") else: print(f" {ad:<10s}{'evet':<10s}{len(cozulen):>9d}" f"{('evet' if cozulen == METIN else 'hayır'):>8s} -") print() print(f"{'hata kipi':<20s}{'karakter':>9s}{'özdeş':>8s} ilk yedi karakter") for kip in ("ignore", "replace", "backslashreplace"): c = HAM.decode("ascii", errors=kip) print(f" {kip:<18s}{len(c):>9d}{('evet' if c == METIN else 'hayır'):>8s}" f" {c[:7]!r}") print() print(f"{'parça boyu':<12s}{'parça':>7s}{'kırılan parça':>15s}") for boy in range(4, 25, 2): parcalar = [HAM[i:i + boy] for i in range(0, len(HAM), boy)] kirilan = 0 for p in parcalar: try: p.decode("utf-8") except UnicodeDecodeError: kirilan += 1 print(f" {boy:<10d}{len(parcalar):>7d}{kirilan:>15d}") butun = 0 try: HAM.decode("utf-8") except UnicodeDecodeError: butun = 1 print(f"aynı baytlar bütün olarak çözüldüğünde kırılan {butun}") ``` ``` karakter 34 | utf-8 bayt 41 | çok baytlı karakter 6 kodlama çözüldü karakter özdeş kırılan sınıf / bayt konumu utf-8 evet 34 evet - utf-16 hayır - - UnicodeDecodeError / 40 latin-1 evet 41 hayır - ascii hayır - - UnicodeDecodeError / 10 cp1254 evet 41 hayır - hata kipi karakter özdeş ilk yedi karakter ignore 28 hayır 'kuzey y' replace 41 hayır 'kuzey y' backslashreplace 80 hayır 'kuzey y' parça boyu parça kırılan parça 4 11 4 6 7 2 8 6 2 10 5 2 12 4 2 14 3 2 16 3 0 18 3 0 20 3 2 22 2 0 24 2 2 aynı baytlar bütün olarak çözüldüğünde kırılan 0 ``` ## Sessiz Yanlış İlk satır dersin çekirdeğini veriyor: **34** karakterlik metin **41** bayt tutuyor. Aradaki **7** baytlık fark, çok baytlı **6** karakterden geliyor. Karakter sayısı ile bayt sayısı birbirinden bağımsızdır ve hangisini saydığınız hangi kipte okuduğunuza bağlıdır. Kodlama tablosu üç ayrı davranış gösteriyor. **utf-8** çözüyor, **34** karakter veriyor ve kaynakla **özdeş**. Doğru kodlamanın tanımı budur. **ascii** ve **utf-16** çözemiyor ve `UnicodeDecodeError` fırlatıyor. Konumlar ayrı: ascii **10**'uncu baytta kırılıyor — ilk Türkçe harfin ilk baytında. utf-16 ise **40**'ıncı baytta kırılıyor, yani neredeyse sonda; çünkü utf-16 baytları ikişerli okur ve **41** tek sayıdır, son bayt eşsiz kalır. İkisi de kırılır ama **nerede** kırıldıkları kodlamanın kendi kuralından gelir. Asıl bulgu **latin-1** ve **cp1254** satırlarıdır. İkisi de **çözüyor** — hiç istisna fırlatmıyor — ve **41** karakter veriyor. Yani her baytı bir karaktere çeviriyorlar. Ama **özdeş değil**. Tek baytlı bir kodlama, önüne gelen her baytı geçerli sayar; kırılacak bir şey yoktur. Bu, ölçümün en tehlikeli sonucudur: **yanlış kodlama her zaman istisna üretmez.** İstisna fırlatan kodlama sizi uyarır; fırlatmayan kodlama sessizce yanlış metin verir ve yanlışlık ancak metni okuyan insan tarafından fark edilir. Hata kipleri bunun bilinçli hâlidir. `ignore` çözemediği baytları atıyor ve **28** karakter kalıyor — **6** karakterin baytları düşmüş. `replace` her kusurlu baytın yerine bir karakter koyuyor ve **41** çıkıyor; sayı bayt sayısına eşitleniyor çünkü değiştirme bayt başına yapılıyor. `backslashreplace` her kusurlu baytı dört karakterlik bir yazımla anlatıyor ve uzunluk **80**'e çıkıyor. Üçünün de `özdeş` sütunu **hayır**: hata kipi vermek, veriyi kurtarmaz, yalnız **kırılmayı** engeller. ## Parçanın Sınırı Son tablo ikili kipte parça parça okumanın bedelini veriyor. Aynı **41** bayt, farklı boylarda bölünüp her parça **ayrı ayrı** çözülüyor. Sonuç düzensiz. **4** baytlık parçalarda **11** parçanın **4**'ü kırılıyor; **16** ve **18** boyunda hiçbiri kırılmıyor; **20**'de yine **2** parça kırılıyor, **22**'de **0**, **24**'te **2**. Kırılma sayısı parça boyunun büyüklüğüne bağlı değil, parça sınırının **çok baytlı bir karakterin ortasına düşüp düşmediğine** bağlı. Aynı baytlar **bütün olarak** çözüldüğünde kırılan **0**. Bunun doğrudan sonucu şudur: ikili kipte okuyup baytları kendiniz çözüyorsanız, parçalar arasında **durum taşımak** sizin işinizdir. Metin kipi bu işi zaten yapar — çözücü parça sınırında yarım kalan karakteri bekletir. İkili kip hızlı ve tarafsızdır; çeviriyi üstlenmediği için çevirinin sorunlarını da üstlenmez ve onları çağırana bırakır. ## Kip, Tür ve Kırılma Noktası İkinci ölçüm gerçek bir dosyayla çalışır. Dosya **geçici bir dizinde** kurulur ve ölçüm bitince dizin silinir; ölçüm hiçbir kalıcı iz bırakmaz. - **HD24** — Dosya geçici bir dizinde üretilir ve baytları önceki ölçümün metninden gelir; hiçbir yol adı basılmaz, çünkü yol ortama bağlıdır. - **HD25** — "Uzunluk" ikili kipte bayt, metin kipinde karakter sayısıdır; ikisi aynı adla ölçülür ama aynı şey değildir. - **HD26** — Kırılma noktası ölçümü açma ile okumayı **ayrı adım** olarak dener; hangisinin istisna ürettiği koşumdan okunur. - **HD27** — Satır sonu ölçümünde dosya, biri iki karakterlik biri tek karakterlik olmak üzere **iki ayrı satır sonu biçimi** taşır; çeviri farkı bundan doğar. ```python """Metin kipi ile ikili kip: ayni dosya, ayri tur, ayri uzunluk, ayri kirilma noktasi.""" import tempfile from pathlib import Path METIN = "kuzey yamaç: 12,5 °C — ölçüm tamam" SATIRLI = b"kuzey\r\nyama\xc3\xa7\nolcum\r\n" with tempfile.TemporaryDirectory() as gecici: olcum = Path(gecici) / "olcum.dat" olcum.write_bytes(METIN.encode("utf-8")) satir = Path(gecici) / "satir.dat" satir.write_bytes(SATIRLI) print(f"{'okuma kipi':<22s}{'tür':<8s}{'uzunluk':>8s}{'özdeş':>8s}") with open(olcum, "rb") as d: ikili = d.read() print(f" {'ikili':<20s}{type(ikili).__name__:<8s}{len(ikili):>8d}{'-':>8s}") for ad, kodlama, kip in (("metin utf-8", "utf-8", "strict"), ("metin latin-1", "latin-1", "strict"), ("metin ascii replace", "ascii", "replace")): with open(olcum, "r", encoding=kodlama, errors=kip) as d: metin = d.read() print(f" {ad:<20s}{type(metin).__name__:<8s}{len(metin):>8d}" f"{('evet' if metin == METIN else 'hayır'):>8s}") print() print("adım sonuç") try: d = open(olcum, "r", encoding="ascii") except UnicodeDecodeError as e: print(f" {'open':<18s}{type(e).__name__} / bayt {e.start}") else: print(f" {'open':<18s}başarılı, dosya açıldı") try: d.read() except UnicodeDecodeError as e: print(f" {'read':<18s}{type(e).__name__} / bayt {e.start}") finally: d.close() print() print(f"{'okuma biçimi':<22s}{'uzunluk':>8s}{'CR sayısı':>11s}{'satır':>7s}") with open(satir, "rb") as d: ham = d.read() print(f" {'ikili':<20s}{len(ham):>8d}{ham.count(13):>11d}" f"{len(ham.splitlines()):>7d}") for ad, yenisatir in (("metin (öntanımlı)", None), ('metin newline=""', "")): with open(satir, "r", encoding="utf-8", newline=yenisatir) as d: m = d.read() with open(satir, "r", encoding="utf-8", newline=yenisatir) as d: satirlar = d.readlines() print(f" {ad:<20s}{len(m):>8d}{m.count(chr(13)):>11d}" f"{len(satirlar):>7d}") print("geçici dizin silindi:", not Path(gecici).exists()) ``` ``` okuma kipi tür uzunluk özdeş ikili bytes 41 - metin utf-8 str 34 evet metin latin-1 str 41 hayır metin ascii replace str 41 hayır adım sonuç open başarılı, dosya açıldı read UnicodeDecodeError / bayt 10 okuma biçimi uzunluk CR sayısı satır ikili 21 2 3 metin (öntanımlı) 18 0 3 metin newline="" 20 2 3 geçici dizin silindi: True ``` ## Sayıların Okunması Birinci tablo iki kipin farkını türle veriyor. İkili kip `bytes` döndürüyor ve uzunluk **41**; metin kipi `str` döndürüyor ve doğru kodlamayla uzunluk **34**. Aynı dosya, aynı içerik, iki ayrı sayı — ve ikisi de doğru. `latin-1` yine **41** veriyor ve `özdeş` sütunu `hayır`: bellekteki ölçümde görülen sessiz yanlış, dosyadan okurken de aynen tekrarlanıyor. İkinci tablo dersin en kesin bulgusudur. `open` çağrısı `ascii` kodlamasıyla **başarılı oluyor** — dosya açılıyor, hiçbir istisna çıkmıyor. İstisna `read` çağrısında, **10**'uncu baytta çıkıyor. `open` yalnız dosyayı hazırlar ve kodlama adını saklar; çözme işi ilk okumada yapılır. Kodlama hatası bir **açma hatası değil, okuma hatasıdır** ve bunun pratik sonucu şudur: `open` çağrısını saran bir `try` bloğu bu hatayı yakalayamaz. Yakalayacak blok okumayı sarmalıdır. Üçüncü tablo satır sonu çevirisini sayıyor. Dosya **21** bayt ve içinde **2** tane satır başı karakteri var, çünkü iki satır iki karakterlik satır sonuyla, biri tek karakterlik satır sonuyla bitiyor. Metin kipi öntanımlı ayarıyla okuduğunda uzunluk **18**'e iniyor ve satır başı sayısı **0** oluyor: çözücü her satır sonu biçimini tek bir karaktere çevirdi. `newline=""` verildiğinde çeviri kapanıyor ve uzunluk **20**, satır başı sayısı **2** oluyor. Satır sayısı üç okumada da **3**. Çeviri satırların **nerede bittiğini** değiştirmez, yalnız satır sonunun kaç karakterle yazıldığını değiştirir. Metin kipinde okunan bir dosyanın uzunluğunu dosyanın boyutuyla karşılaştırmak bu yüzden yanlış sonuç verir: hem kodlama hem satır sonu çevirisi araya girer. ## Yazma Tarafı ve Açma Kipleri Okuma tarafı kodlamayı **varsayar**; yazma tarafı onu **kurar**. Üçüncü ölçüm aynı metni beş kodlamayla yazmayı dener ve her birinde gidiş–dönüş sınaması yapar: kodlanan baytlar aynı kodlamayla geri çözüldüğünde kaynak metin geri gelir mi? - **HD28** — Gidiş–dönüş sınaması her kodlamada **kendi** kodlamasıyla yapılır; ölçülen şey kodlamanın metni taşıyıp taşıyamadığıdır. - **HD29** — Açma kipleri aynı dosya üzerinde **sırayla** denenir; her adımda dosyanın bayt sayısı dosya sisteminden okunur, hesaplanmaz. - **HD30** — Dosya yine geçici bir dizinde kurulur; hiçbir yol basılmaz ve ölçüm bitince dizin silinir. ```python """Yazma tarafi: kodlanamayan karakter ve dosya acma kipleri.""" import tempfile from pathlib import Path METIN = "kuzey yamaç: 12,5 °C — ölçüm tamam" print(f"{'kodlama':<12s}{'kodlandı':<10s}{'bayt':>6s}" f"{'gidiş-dönüş özdeş':>19s} kırılan sınıf / konum") for ad in ("utf-8", "utf-16", "latin-1", "ascii", "cp1254"): try: ham = METIN.encode(ad) except UnicodeEncodeError as e: print(f" {ad:<10s}{'hayır':<10s}{'-':>6s}{'-':>19s}" f" {type(e).__name__} / {e.start}") else: ozdes = "evet" if ham.decode(ad) == METIN else "hayır" print(f" {ad:<10s}{'evet':<10s}{len(ham):>6d}{ozdes:>19s} -") print() with tempfile.TemporaryDirectory() as gecici: gunluk = Path(gecici) / "olcum.log" print(f"{'kip':<6s}{'çağrı':<8s}{'dosya baytı':>12s} sonuç") for sira, kip in (("1.", "w"), ("2.", "w"), ("3.", "a"), ("4.", "x")): try: with open(gunluk, kip, encoding="utf-8") as d: d.write(METIN + "\n") except FileExistsError as e: print(f" {kip:<4s}{sira:<8s}{gunluk.stat().st_size:>12d}" f" {type(e).__name__}") else: print(f" {kip:<4s}{sira:<8s}{gunluk.stat().st_size:>12d} yazıldı") with open(gunluk, "r", encoding="utf-8") as d: satirlar = d.readlines() print(f"son durumda satır {len(satirlar)}, " f"karakter {sum(len(s) for s in satirlar)}, " f"bayt {gunluk.stat().st_size}") ``` ``` kodlama kodlandı bayt gidiş-dönüş özdeş kırılan sınıf / konum utf-8 evet 41 evet - utf-16 evet 70 evet - latin-1 hayır - - UnicodeEncodeError / 21 ascii hayır - - UnicodeEncodeError / 10 cp1254 evet 34 evet - kip çağrı dosya baytı sonuç w 1. 42 yazıldı w 2. 42 yazıldı a 3. 84 yazıldı x 4. 84 FileExistsError son durumda satır 2, karakter 70, bayt 84 ``` `cp1254` satırı okuma tablosunun karşıtıdır ve dersin en öğretici çiftidir. Orada `cp1254` utf-8 baytlarını **sessizce yanlış** çözüyordu; burada aynı kodlama metni **34** bayta yazıyor ve gidiş–dönüş **özdeş** çıkıyor. Kodlama bir dosyanın özelliği değildir; **yazanla okuyan arasındaki anlaşmadır** ve dosyanın kendisi o anlaşmayı taşımaz. Yanlış olan `cp1254` değildi, utf-8 ile yazılmış baytları `cp1254` sanmaktı. Yazma tarafı okuma tarafından bir noktada ayrılır: `latin-1` ve `ascii` burada **kırılıyor**. `latin-1` **21**'inci karakterde, uzun çizgide; `ascii` **10**'uncu karakterde, ilk Türkçe harfte. Yazarken kodlanamayan karakter sessizce geçemez, çünkü karakterin karşılığı kodlamada **yoktur**. Okurken sessiz yanlış mümkündü, çünkü her baytın bir karşılığı vardı. `utf-16` metni **70** bayta yazıyor — utf-8'in **41**'ine karşı — ve o da özdeş dönüyor; kodlama seçimi doğruluk kadar **boyut** kararıdır. Açma kipleri tablosu üç ayrı davranışı ayırıyor. `"w"` ilk çağrıda **42** bayt yazıyor; ikinci `"w"` çağrısından sonra dosya yine **42** — kip dosyayı **budayıp** baştan yazdı, ikinci kayıt birinciyi sildi. `"a"` çağrısı **84**'e çıkarıyor: ekleme kipi budamaz. `"x"` çağrısı hiç yazmadan `FileExistsError` fırlatıyor ve bayt sayısı **84**'te kalıyor. Son satır dosyanın **2** satır, **70** karakter ve **84** bayt tuttuğunu söylüyor; karakter ile bayt farkı burada da duruyor. ## Özet - İkili kip `bytes` verir ve uzunluk bayt sayısıdır; metin kipi `str` verir, uzunluk karakter sayısıdır — aynı dosya **41** ve **34** okunur. - Yanlış kodlama her zaman kırılmaz: `ascii` **10**'uncu baytta, `utf-16` **40**'ıncı baytta kırılırken `latin-1` ve `cp1254` hiç kırılmaz ve sessizce **41** yanlış karakter üretir. - Hata kipleri kırılmayı engeller, veriyi kurtarmaz: `ignore` **28**, `replace` **41**, `backslashreplace` **80** karakter verir ve hiçbiri kaynakla özdeş değildir. - Baytları parça parça çözmek parça sınırına bağlıdır: aynı **41** bayt boya göre **0**, **2** ya da **4** parçada kırılır, bütün olarak çözüldüğünde **0**. - Kodlama hatası `open` çağrısında değil `read` çağrısında çıkar; satır sonu çevirisi uzunluğu **21**'den **18**'e indirir ama satır sayısını **3** olarak korur. - Kodlama dosyanın değil, yazanla okuyanın özelliğidir: `cp1254` yazarken **34** baytla özdeş gidiş–dönüş verirken utf-8 baytlarını okurken sessizce bozar; yazarken kodlanamayan karakter `latin-1`'de **21**'inci, `ascii`'de **10**'uncu karakterde kırılır. ## Sonraki Adım Bu dersin bütün dosya örnekleri `with` bloğu içinde açıldı ve blok bitince dosya kapandı — ölçüm sonunda geçici dizin bile silinebildi, çünkü açık kalan bir tutamak kalmamıştı. `with` şimdiye kadar bir alışkanlık olarak kullanıldı; oysa o da bir sözdizimdir ve altında bir protokol vardır. Sonraki ders o protokolü ölçer: `with` girerken hangi özel yöntemi çağırır, çıkarken hangisini, ve blok içinde **bir istisna oluştuğunda** ne değişir. Ortak tanımın `with n + istisna` satırının üç çağrısı orada ödenir.