--- title: 'Modüller ve Kasalar' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/rust-temelleri/moduller-ve-kasalar' course: 'Rust Temelleri' language: tr updated: '2026-10-21T05:03:46+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' objectives: - 'mod ve use bildirimlerinin birer öğe olduğunu ve tek başına değer üretmediğini gösterir' - 'Aynı adın modül içinden ve dışından çağrılmasını pub yazılan ve yazılmayan hâllerle karşılaştırır' - 'Bir modülün kasadan farkını iki kaynak dosyasının tek bir derleme biriminde birleşmesiyle ölçer' --- # Modüller ve Kasalar mod ve use birer öğedir: hiçbiri tek başına bir değer üretmez, biri bir ad sınırı çizer, öbürü var olan bir yolu kısaltır. Aynı ad hem modülün içinden hem dışından çağrılıyor ve pub yazılan/yazılmayan hâller karşılaştırılıyor; iki ayrı kaynak dosyası tek bir rustc çağrısıyla derlenip tek bir kasa oluşturuyor. Sınırlayıcı ölçüm görünürlüğün yolun her halkasında ayrı sağlanması gerektiğini gösteriyor: bir öğe pub olsa bile onu saran modül pub değilse dışarıdan erişilemez. Beş veri modelleme dersi kapandı ve hep aynı soruyu sordu: kaynakta yazılan bir şey bir değer mi üretiyor? Bu soru hiçbir yerde, bir tipin ya da bir fonksiyonun kaynağın **neresinde göründüğüne** değinmedi — bir yapı bildirimi, bir sözlük değişkeni, bir işlev, hangi sınırın içinde tanımlı ve o sınırın dışından nasıl görülüyor? Kurulum ve Paket Yöneticisi dersi bu soruyu bir kez ertelemişti: kaynak kökünün gerçek bir projede tek bir dosya olmadığını, derleyicinin oradan başlayıp başka dosyalara `mod` bildirimleriyle ulaştığını söylemiş, ama göstermemişti. Bu ders — kursun kapanışı — o ertelenen soruyu açıyor: `mod` ve `use` birer değer mi üretiyor, yoksa yalnızca bir sınır mı çiziyor; ve bir modülün sınırı ile bir kasanın sınırı aynı şey mi? ## `mod` Bir Sınır Çizer, Kendisi Değer Üretmez Rust'ın Tasarım Hedefleri dersinde `mod olcu { pub fn birim() -> i32 { 3 } }` biçiminde bir modül zaten görülmüştü ve o dersin ölçüm çekirdeği `mod` bildirimini bir öğe saymıştı — ama üstünde durmamıştı. Bu ders tam orada duruyor: `mod ad { ... }` satırı çalıştırıldığında hiçbir şey üretmez. Yapılar dersindeki `struct` bildirimi gibi, derleyiciye bir ad ve bir sınır tanıtır, kendisi değerlendirilmez. İçindeki her öğe — fonksiyon, sabit, başka bir modül — ancak **kullanıldığında** bir değer doğurur. ```rust // mod_ic_dis.rs — mod bir oge, ayni ad hem modul icinden hem disindan cagriliyor mod olcum { pub fn birim() -> i32 { 3 } fn ozel_carpan() -> i32 { 10 } pub fn buyutulmus() -> i32 { birim() * ozel_carpan() } } fn main() { let disaridan = olcum::birim(); println!("{:<32}: {}", "olcum::birim() (pub, distan)", disaridan); let ictekinden = olcum::buyutulmus(); println!("{:<32}: {}", "olcum::buyutulmus() (pub, distan)", ictekinden); } ``` ``` olcum::birim() (pub, distan) : 3 olcum::buyutulmus() (pub, distan): 30 ``` **RV20.** `olcum` modülünün bildirimi hiçbir satırda çalışmadı; görülen iki çıktı da `birim` ve `buyutulmus`ün **çağrıldığı** satırlardan geldi. `birim` adı burada iki ayrı konumdan çağrılıyor: `main` içinden `olcum::birim()` olarak — modülün dışından, tam yolla — ve `buyutulmus`ün gövdesinden `birim()` olarak — modülün içinden, hiçbir önek gerekmeden. Aynı ad, aynı öğe, iki farklı konumdan aynı değeri (`3`) üretiyor; değişen yalnızca çağıranın modül sınırının hangi tarafında durduğu. `ozel_carpan` fonksiyonu `pub` taşımadan bildirildi ve yalnızca `buyutulmus`ün gövdesinden, yani `olcum` modülünün kendi içinden çağrılabildi. Bu, Rust'ta görünürlüğün **varsayılan olarak kapalı** olduğunu gösteriyor: bir öğe, tanımlandığı modülün dışından, tek bir anahtar sözcük — `pub` — eklenmeden görünmez. `birim` ile `buyutulmus` bu anahtar sözcüğü taşıdığı için `main`den erişilebildi; `ozel_carpan` taşımadığı için erişilemedi. Eğer `main` içine `olcum::ozel_carpan()` yazılsaydı, bu satır derlenmezdi. Bu ret burada kod bloğuna konmuyor — Desen Eşleme dersinde kurulan kuralla aynı gerekçeyle, derlenmeyen kaynak bloğa girmiyor — ama nedeni tarif edilebilir: derleyici, çağrının `pub` taşımayan bir öğe üzerinden modül sınırını geçmeye çalıştığını görür ve kaynağı reddeder. ## Dosya Sınırı Modül Sınırına Dönüşür — Kasa Tek Derleme Birimidir Kurulum ve Paket Yöneticisi dersi, kaynak kökünün bu kursta hep tek bir dosya olduğunu, ama gerçek bir projede derleyicinin oradan başlayıp başka dosyalara `mod` bildirimleriyle ulaştığını söylemişti. Burada gösteriliyor: `mod ad;` yazımı — gövdesiz, yalnızca noktalı virgülle biten hâli — derleyiciye aynı dizindeki `ad.rs` dosyasını okumasını ve o dosyanın **tamamını** `ad` adlı modülün gövdesi saymasını söylüyor. ```rust // yardimci.rs — mod adi ile cekilen dosyanin tamami modulun govdesidir (KAYNAK) pub fn disaridan_gorunur() -> i32 { ozel_sabit() + 5 } fn ozel_sabit() -> i32 { 100 } ``` ```rust // mod_dosya_siniri.rs — mod yardimci; bir dosya sinirini modul sinirina cevirir mod yardimci; fn main() { let deger = yardimci::disaridan_gorunur(); println!("{:<34}: {}", "yardimci::disaridan_gorunur()", deger); } ``` ``` yardimci::disaridan_gorunur() : 105 ``` **RV21.** Bu ölçümde iki ayrı kaynak dosyası var — `mod_dosya_siniri.rs` ve `yardimci.rs` — ama derleme komutu bir kez çalıştı ve tek bir ikili üretti: iki dosya, bir kasa. Bu tek derleme biriminin adı **kasadır (crate)**: `rustc`e verilen tek bir kaynak kökünden başlayıp `mod` ile ulaşılan bütün dosyaların bir araya gelmesiyle oluşan, tek bir derleme adımından geçen bütün. `yardimci.rs` içindeki `ozel_sabit` fonksiyonu `pub` taşımıyor; önceki bölümdeki kuralın aynısı burada da geçerli — `ozel_sabit`, yalnızca `yardimci` modülünün kendi içinden, yani `disaridan_gorunur`ün gövdesinden çağrılabiliyor. Modül ile kasa burada birbirine karışabilir, çünkü ikisi de bir sınır çiziyor, ama çizdikleri sınırlar farklı düzlemde. Modül bir isim ve görünürlük sınırıdır; kaynağın tek bir dosyada mı yoksa on dosyada mı durduğuyla ilgilenmez — önceki bölümdeki `olcum` bunu tek dosyanın içinde gösterdi. Kasa ise bir derleme ve bağlama sınırıdır: kaç dosyadan, kaç modülden oluşursa oluşsun, tek bir `rustc` çağrısından geçen her şey aynı kasanın parçasıdır. Bir kasa birden çok modül taşıyabilir — `mod_dosya_siniri.rs` kaynak kökü ile `yardimci` modülü burada aynı kasanın iki parçasıydı — ama bir modül asla birden çok kasaya bölünmez. ## `use` Bir Öğedir: Kısayolun Kendisi Değer Üretmez `mod`un çizdiği sınır bir kez kurulduktan sonra, o sınırın içindeki bir adı her seferinde tam yoluyla (`olcum::birim()`) yazmak zorunlu değildir. `use` bildirimi bir yolu kısaltan bir addır ve tıpkı `mod` gibi bir öğedir: satırın kendisi hiçbir değer üretmez, yalnızca sonraki satırların kullanabileceği kısa bir ad tanıtır. ```rust // use_oge.rs — use bir oge, deger ancak kisayoldan gelen ad kullaninca dogar mod olcum { pub fn birim() -> i32 { 3 } } use olcum::birim; fn main() { let kisayoldan = birim(); let tam_yoldan = olcum::birim(); println!("{:<30}: {}", "birim() (use sonrasi kisayol)", kisayoldan); println!("{:<30}: {}", "olcum::birim() (tam yol)", tam_yoldan); println!("{:<30}: {}", "esit mi", kisayoldan == tam_yoldan); } ``` ``` birim() (use sonrasi kisayol) : 3 olcum::birim() (tam yol) : 3 esit mi : true ``` **RV22.** `use olcum::birim;` satırı `main`den önce duruyor ve hiçbir çıktı doğrudan ona bağlı değil — tıpkı bir önceki bölümdeki `mod yardimci;` gibi, kendisi çalıştırılmıyor. İki çağrı da — kısayoldan `birim()` ve tam yoldan `olcum::birim()` — aynı değeri (`3`) üretiyor; `esit mi` satırı bunu doğrudan doğruluyor. `use` bir kısayol tanıtıyor, yeni bir hesaplama ya da yeni bir davranış değil: kısayoldan gelen değer ile tam yoldan gelen değer arasında hiçbir fark yok, çünkü ikisi de aynı öğeye, `olcum::birim`e, işaret ediyor. Bu, bir önceki bölümdeki bulguyla aynı ailededir — bir bildirim kaynağa yeni bir hesaplama eklemez, yalnızca sonraki satırların okuyabileceği bir ad ekler; `mod` bunu bir sınır için yapar, `use` aynısını var olan bir sınırın içindeki bir yol için yapar. ## Sınırlayıcı Ölçüm: Görünürlük Yolun Her Halkasında Ayrı Sağlanır Buraya kadarki iki ölçüm görünürlüğü tek bir düzeyde gösterdi: bir öğe ya modülün dışına `pub` taşıyordu ya taşımıyordu. Gerçek sınır bundan biraz daha ince: bir öğe `pub` olsa bile, onu saran modül `pub` değilse, dışarıdan o öğeye ulaşılamaz. ```rust // gorunurluk_zinciri.rs — gorunurluk yolun her halkasinda ayri ayri saglanmali mod dis { pub mod ic { pub fn deger() -> i32 { gizli() + 1 } fn gizli() -> i32 { 6 } } } fn main() { let sonuc = dis::ic::deger(); println!("{:<30}: {}", "dis::ic::deger() (iki pub halka)", sonuc); } ``` ``` dis::ic::deger() (iki pub halka): 7 ``` **RV23.** `dis::ic::deger()` çağrısı derlendi ve `7` verdi, çünkü yoldaki iki halka da — `ic` modülü ve `deger` fonksiyonu — `pub` taşıyor; `dis`in kendisi `pub` taşımıyor ama zaten kaynak kökünün kendi düzeyinde tanımlı olduğu için dışarıdan (bu dosyanın kendisinden) görünür durumda. Eğer `ic` modülü `pub` olmadan yalnızca `mod ic { ... }` yazılsaydı, `deger` fonksiyonunun kendisi hâlâ `pub` kalsa bile `dis::ic::deger()` çağrısı derlenmezdi — çünkü yol, `pub` taşımayan bir modül sınırından geçmek zorunda kalırdı. Bu kaynak da kod bloğuna konmuyor, aynı derlenmeyen-kaynak kuralıyla; ama sonucu tarif edilebilir: derleyici için tek bir öğenin görünürlüğü yetmiyor, yoldaki her adımın görünürlüğü ayrı ayrı sağlanmalı. Bu, kursun kendi kapanışının sınırıdır da. Buradaki üç ölçüm — tek düzeyli `pub`/`private` karşıtlığı, dosya sınırının modül sınırına dönüşmesi, çok halkalı görünürlük zinciri — görünürlüğü ikili (açık ya da kapalı) bir anahtar gibi ele aldı. Rust'ın sunduğu ara dereceler — yalnızca kasaya açık, yalnızca üst modüle açık gibi — bu derste hiç ölçülmedi, çünkü ölçü ekseni hâlâ aynı soruydu: kaynakta yazılan bu şey bir değer mi üretiyor. Kaynakta yazılan `pub` ile `pub` olmayan arasındaki fark tek bir ikili yanıt üretti; bu ikili yanıtın kendi içindeki ince dereceler, bu eksenin dışında kalan ayrı bir konu. ## Özet - `mod` bildirimi bir öğedir: kendisi değer üretmez, yalnızca bir ad ve bir sınır tanıtır; aynı ad modülün içinden öneksiz, dışından tam yolla çağrılabilir. - Görünürlük varsayılan olarak kapalıdır; tek bir `pub` anahtar sözcüğü bir öğeyi modülün dışına açar. - `mod ad;` yazımı bir dosya sınırını modül sınırına çevirir; birden çok kaynak dosyası tek bir `rustc` çağrısında derlenip tek bir kasa oluşturabilir. - `use` bir öğedir: bir yolu kısaltan bir ad tanıtır, kendisi hiçbir değer üretmez; kısayoldan ve tam yoldan çağrılan aynı öğe aynı değeri verir. - Görünürlük yolun her halkasında ayrı sağlanmalıdır: bir öğe `pub` olsa bile onu saran bir modül `pub` değilse dışarıdan erişilemez. ## Kurs Kapanışı Bu kurs, on iki ders boyunca tek bir soruyu sürdürdü: kaynakta yazılan bir şey bir değer mi üretiyor, yoksa yalnızca bir ad mı bildiriyor? İlk altı ders bu soruyu dilin en küçük birimlerine — ifadelere, bağlamalara, temel tiplere, denetim akışına — sordu; sonraki beş ders aynı soruyu veri modelleme araçlarına — yapılara, numaralandırmalara, desen eşlemeye, koleksiyonlara, sıralı ve karma yapılara — taşıdı. Bu son ders, sorunun kendisini değiştirmeden, kaynağın **neresinde** göründüğü sorusunu ekledi: bir öğe hangi sınırın içinde tanımlı ve o sınırın dışından nasıl görülüyor? On iki dersin her biri kendi kesitini ölçtü ve kendi sınırlayıcı ölçümünü yazdı; aşağıdaki tablo bu on iki ölçümü tek bir yerde topluyor. | Ders | Ölçülen yazım | Sınıfı (ifade · deyim · öğe) | Sınırlayıcı ölçüm | |---|---|---|---| | Rust'ın Tasarım Hedefleri | `if`/`match` bir dal seçip değer verir | ifade | Sınıf işin doğasından değil, yöntemin imzasından okunur (`insert` ifade, `push` deyim) | | Kurulum ve Paket Yöneticisi | giriş noktası, kaynak kökü, bildirim dosyası | öğe | Bildirim dosyası kaynağın içinde değil; kaynak değişmeden yalnız o dosya değişince çıktının adı değişir | | Değişkenler ve Değişmezlik | `let` bağlaması | deyim | Değişmezlik bağlamanın kendi sınırıdır; verinin başka yoldan paylaşılması ayrı bir soru (K02) | | Temel Tipler | beş temel tipten değer kurmak | ifade | `()` değersiz değil, tek değerli bir tiptir | | Fonksiyonlar ve İfade Odaklılığı | gövdenin son satırı (tail konumu) | ifade | Noktalı virgül değeri sessizce atar; hesaplama yine de gerçekleşir | | Denetim Akışı | `else`siz `if` | ifade | Değeri her zaman `()`dir; gövdesi başka bir tip üretmeye kalkarsa derlenmez | | Yapılar | `struct` bildirimi | öğe | Demet yapısında sıra tek kimliktir; adlandırılmış yapıda alan sırası serbesttir | | Numaralandırmalar | `enum` bildirimi | öğe | Varyant sayısı durum sayısı değildir; veri taşıyan bir varyant sayılamayacak kadar durum taşır | | Desen Eşleme | `match` ifadesi | ifade | Bir yakalayıcı dal bütünlüğü sağlar ama korumaz: sonradan eklenen bir varyantı kendi mantığıyla ele almadan sessizce kapsar | | Koleksiyonlar | `push` / `insert` | deyim · ifade | `insert`in dönüş değeri bir değişkene bağlanmazsa, üzerine yazılan eski değer sessizce kaybolur | | Sıralı ve Küme Yapıları | küme ekleme (`insert` → `bool`) | ifade | Sıra güvencesi bir koşula bağlıdır: anahtar tipinin sıralanabilirlik koşulunu karşılaması gerekir | | Modüller ve Kasalar | `mod` bildirimi / `use` | öğe | Görünürlük yolun her halkasında ayrı sağlanır; bir öğe `pub` olsa bile onu saran modül değilse erişilemez | Üç sınıf — ifade, deyim, öğe — kursun başından sonuna kadar değişmedi; değişen yalnızca bu üç sınıfın uygulandığı yazımın genişliğiydi: tek bir satırdan bir fonksiyon gövdesine, bir veri tipinin bildiriminden bir modülün sınırına. Sahiplik ve ödünç alma bu kursta defalarca ertelendi — bir bağlamanın değişmezliği (Değişkenler ve Değişmezlik dersi), bir alıcının `&self` işareti (Yapılar dersi), bir referansın çift `&` işareti (Koleksiyonlar dersi) her seferinde bunun K02'nin konusu olduğu söylenerek geçildi. Sıradaki kurs bu ertelenen soruyu açıyor: bir değerin sahibi kimdir, bir referans ödünç almak ne demektir ve bir değer sahibinden ayrıldığında ne olur?