--- title: 'Döngüsel Referanslar' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/sahiplik/dongusel-referanslar' course: 'Sahiplik ve Bellek Modeli' language: tr updated: '2026-10-21T05:03:44+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' objectives: - 'İki değerin Rc üzerinden birbirini tuttuğunda güçlü sayacın hiç sıfıra inmediğini ve defterde kayıt oluşmadığını koşturarak gösterir' - 'Bir zayıf referansın güçlü sayacı artırmadan döngüsel referansı kırdığını ve kırıldıktan sonra defterde iki kaydın oluştuğunu kanıtlar' - 'Güçlü ve zayıf referans sayaçlarının aynı değer üzerinde bağımsız izlendiğini örnekleyerek ayırt eder' --- # Döngüsel Referanslar İki değer RefCell üzerinden birbirini Rc ile tuttuğunda güçlü sayacın hiçbir zaman sıfıra inmediği ve defterde hiçbir kaydın oluşmadığı ölçülüyor — kursun tek sızıntısı. Bir zayıf referansın sayacı artırmadan aynı döngüsel referansı kırdığı ve kırıldıktan sonra defterde iki kaydın birden oluştuğu koşturuluyor; güçlü ve zayıf sayaç değerleri basılıyor. Kursun üç konusu ve on üç dersi boyunca bir değerin ömrü hep dört sınıftan birine düştü ve sıfırıncı bir seçenek hiç görülmedi — `Rc` ile `Arc`ın sayacı bile, kaç kez kopyalanırsa kopyalansın, er ya da geç sıfıra indi. Bu son ders tam bu varsayımı bozan tek durumu ölçüyor: iki değer, `RefCell` üzerinden birbirinin içine birer `Rc` koyarsa, güçlü sayaç hiçbir zaman sıfıra inmiyor ve defterde hiçbir kayıt oluşmuyor. Kursun on üç dersi boyunca ölçülen her bitiş kaynaktan okunabilir, belirlenimci bir noktaya sahipti; bu ders o belirlenimciliğin kendi sınırını — bir bitişin hiç gerçekleşmeyebileceğini — gösteriyor. Eşzamanlılık kursunda (M09/K03) ölçülen sızıntı, durması beklenen ama hiç durmayan bir goroutine'di: koşan bir birim sızıyordu. Burada sızan bir birim değil bir değer — kaynak kodun kendisi tamamen sıradan biçimde biter, program sonlanır, ama iki `Dugum` değeri bu sondan sonra da bellekte kalır, hiçbir zaman bırakılmaz. ## İki Değer Birbirini Tutunca Çekirdeğin `Defter`, `Iz` ve `Drop` uygulaması burada da aynı kesitle kullanılıyor. Üstüne tek bir yeni tip ekleniyor: `Dugum`, kendi `Iz`sini ve bir sonraki düğüme güçlü bir referans tutan `sonraki: RefCell>>` alanını taşıyor. İki `Dugum` değeri (`a`, `b`) `Rc::new` ile kuruluyor, sonra her biri ötekine `Rc::clone` ile bir referans veriyor — Referans Sayımı dersinde ölçülen kopyalama işleminin ta kendisi, burada yalnızca karşılıklı yönde uygulanıyor. **PS13.** — "iki değerin birbirini tuttuğunda güçlü sayacın kapsam kapandıktan sonra bile sıfıra inmediği" iddiası, aşağıdaki koşumun `kapsam kapaninca defter uzunlugu: 0` satırıyla doğrulanıyor. ```rust // dongu_olusumu.rs — iki degerin birbirini tutmasi: sayac hic sifira inmiyor, defter bos kaliyor use std::cell::RefCell; use std::rc::Rc; type Defter = Rc>>; struct Iz { ad: String, defter: Defter, } impl Iz { fn yeni(ad: &str, defter: &Defter) -> Iz { Iz { ad: ad.to_string(), defter: Rc::clone(defter) } } } impl Drop for Iz { fn drop(&mut self) { self.defter.borrow_mut().push(self.ad.clone()); } } struct Dugum { iz: Iz, sonraki: RefCell>>, } fn main() { let defter: Defter = Rc::new(RefCell::new(Vec::new())); { let a = Rc::new(Dugum { iz: Iz::yeni("dugum-a", &defter), sonraki: RefCell::new(None), }); let b = Rc::new(Dugum { iz: Iz::yeni("dugum-b", &defter), sonraki: RefCell::new(None), }); *a.sonraki.borrow_mut() = Some(Rc::clone(&b)); *b.sonraki.borrow_mut() = Some(Rc::clone(&a)); println!("a adi: {}, sayac: {}", a.iz.ad, Rc::strong_count(&a)); println!("b adi: {}, sayac: {}", b.iz.ad, Rc::strong_count(&b)); } println!("kapsam kapaninca defter uzunlugu: {}", defter.borrow().len()); } ``` ``` a adi: dugum-a, sayac: 2 b adi: dugum-b, sayac: 2 kapsam kapaninca defter uzunlugu: 0 ``` Kap dolu iken sayaç ikisinde de iki: `a`nın kendi bağlaması bir, `b.sonraki`nin tuttuğu kopya bir; `b` için de simetrik. Kapsam kapanınca `a` ve `b` bağlamaları bildirimin tersi sırayla bitiyor — Yığıt ve Öbek dersinde kurulan kural burada da geçerli. Ama her bağlamanın bitmesi yalnızca kendi sayacını bir azaltıyor: `b` bittiğinde `a.sonraki`nin tuttuğu kopya hâlâ `b`nin `Dugum`ını canlı tutuyor; `a` bittiğinde de `b.sonraki`nin tuttuğu kopya `a`nınkini. Geriye kalan sayaç ikisinde de bir — hiçbir zaman sıfır olmuyor. `Dugum::iz` alanının `Drop`u bu yüzden hiç tetiklenmiyor, çünkü `Dugum`ın kendisi hiç bırakılmıyor; defter, koşumun sonuna kadar boş kalıyor. ## Zayıf Referans Sayacı Artırmıyor, Döngüsel Referansı Kırıyor Bu döngüsel referansı kırmanın yolu, iki yönden birini **zayıf** bir referansa çevirmek: `Weak`, `Rc` gibi aynı değere işaret eder ama güçlü sayacı hiç artırmaz. `Dugum` burada ikiye ayrılıyor — `guclu_sonraki` bir yönü güçlü tutuyor, `zayif_onceki` öbür yönü zayıf tutuyor. Hangi yönün zayıf olacağı bir tasarım kararı; dilin kendiliğinden verdiği bir yanıt değil. **PS14.** — "bir zayıf referansın güçlü sayacı hiç artırmadığı" iddiası, aşağıdaki koşumun `a adi: kirilan-a, guclu: 1, zayif: 1` satırıyla doğrulanıyor: `b`, `a`ya zayıf referans tutuyor ve `a`nın güçlü sayacı hâlâ bir. ```rust // zayif_ile_kirma.rs — zayif referans sayaci artirmiyor ve dongusel referansi kiriyor use std::cell::RefCell; use std::rc::{Rc, Weak}; type Defter = Rc>>; struct Iz { ad: String, defter: Defter, } impl Iz { fn yeni(ad: &str, defter: &Defter) -> Iz { Iz { ad: ad.to_string(), defter: Rc::clone(defter) } } } impl Drop for Iz { fn drop(&mut self) { self.defter.borrow_mut().push(self.ad.clone()); } } struct Dugum { iz: Iz, guclu_sonraki: RefCell>>, zayif_onceki: RefCell>, } fn main() { let defter: Defter = Rc::new(RefCell::new(Vec::new())); { let a = Rc::new(Dugum { iz: Iz::yeni("kirilan-a", &defter), guclu_sonraki: RefCell::new(None), zayif_onceki: RefCell::new(Weak::new()), }); let b = Rc::new(Dugum { iz: Iz::yeni("kirilan-b", &defter), guclu_sonraki: RefCell::new(None), zayif_onceki: RefCell::new(Weak::new()), }); *a.guclu_sonraki.borrow_mut() = Some(Rc::clone(&b)); *b.zayif_onceki.borrow_mut() = Rc::downgrade(&a); println!("a adi: {}, guclu: {}, zayif: {}", a.iz.ad, Rc::strong_count(&a), Rc::weak_count(&a)); println!("b adi: {}, guclu: {}, zayif: {}", b.iz.ad, Rc::strong_count(&b), Rc::weak_count(&b)); let geri_donen = b.zayif_onceki.borrow().upgrade(); println!("b uzerinden a'ya geri donus basarili mi: {}", geri_donen.is_some()); } println!("kapsam kapaninca defter: [{}]", defter.borrow().join(", ")); } ``` ``` a adi: kirilan-a, guclu: 1, zayif: 1 b adi: kirilan-b, guclu: 2, zayif: 0 b uzerinden a'ya geri donus basarili mi: true kapsam kapaninca defter: [kirilan-a, kirilan-b] ``` `a`nın güçlü sayacı bir kalıyor, çünkü yalnızca kendi bağlaması ona sahip; `b`nin zayıf sayacı bir, çünkü `b.zayif_onceki` ona bakıyor ama sahiplenmiyor. `b`nin güçlü sayacı ise iki — kendi bağlaması ve `a.guclu_sonraki`nin tuttuğu kopya. `upgrade()` çağrısı, zayıf referansın hâlâ geçerli bir değere baktığını doğruluyor: bir `Option>` döndürüyor ve `a` hâlâ yaşadığı için sonuç `Some`. **PS15.** — "bu döngüsel referans kırıldıktan sonra defterde iki kaydın birden oluştuğu" iddiası, aynı koşumun son satırındaki `defter: [kirilan-a, kirilan-b]` ile doğrulanıyor. Kapsam kapanınca `b` önce bitiyor ve güçlü sayacını ikiden bire indiriyor — `a.guclu_sonraki` hâlâ bir kopya tuttuğu için `b`nin `Dugum`ı henüz bırakılmıyor. `a` bitince kendi sayacı sıfıra iniyor ve gerçekten bırakılıyor; bu bırakma önce kendi `iz` alanını (`kirilan-a`) deftere yazıyor, sonra kendi `guclu_sonraki` alanını bırakırken `b`ye olan son güçlü referansı da düşürüyor — `b`nin sayacı da sıfıra iniyor ve `b` de bırakılıyor (`kirilan-b`). Zayıf referans bu zincire hiç girmiyor: `b.zayif_onceki` bırakılırken hiçbir güçlü sayaç değişmiyor, çünkü zaten hiç saymamıştı. ## Sınırlayıcı Ölçüm: Derleyici Döngüsel Referansı Görmüyor Yukarıdaki iki koşum arasındaki fark, kaynakta hiçbir redd olmadan geçiyor. `dongu_olusumu.rs` da, `zayif_ile_kirma.rs` de aynı satırlarla derleniyor: `Rc::new`, `Rc::clone`, bir `RefCell` alanına yazma — Referans Sayımı dersinden beri (PS5) kullanılan işlemlerin ta kendisi. Ödünç Denetleyicisi dersi, denetleyicinin sahiplik disiplinini sınadığını ama kodun doğruluğunu güvence altına almadığını göstermişti; burada aynı sınır bir adım daha genişliyor: derleyici, iki `Rc` değerinin birbirini tuttuğunu hiçbir zaman fark etmiyor, çünkü her `Rc::clone` çağrısı kendi başına geçerli bir işlem — sayaç artırma, hangi değere işaret ettiğine bakmaksızın izin veriliyor. **PS16.** — "birbirini tutan bir kaynağın, birbirini tutmayan bir kaynakla aynı derleme yolundan geçtiği" iddiası, iki koşumun da (`dongu_olusumu`, `zayif_ile_kirma`) hiçbir uyarı ya da hata vermeden derlenmesiyle doğrulanıyor. Bu, kursun bütün derslerinde ölçülen belirlenimciliğin bir istisnası değil, kendi sınırı: bitiş noktası hâlâ kaynaktan okunabiliyor, yalnız bu kez okunan şey bir bitişin **hiç yer almayacağı**. Döngüsel referansı kırmak bu yüzden derleyicinin değil yazanın sorumluluğu; hangi yönün zayıf olacağını seçmek de öyle — `b`nin `a`yı zayıf tutması yerine `a`nın `b`yi zayıf tutması seçilseydi aynı kırılma ters yönde gerçekleşirdi, sonuç değişmezdi. ## Kapanış Tablosu On dört ders boyunca ölçülen on dört bitiş noktası aşağıda toplanıyor. Her satırın sınıfı ilgili dersin kendi metninde yazılıdır; tablo yeni bir sınıflama yapmıyor, dağınık olanı bir araya getiriyor. | Ders | Ölçülen değer | Ömrün bittiği yer | Sınırlayıcı ölçüm | |---|---|---|---| | Yığıt ve Öbek | `kapsam-1/2/3` bitiş sırası | kapsam sonu | bitiş sırası bildirimin tam tersi | | Sahiplik ve Taşıma | `islev-icine`, `ic-kapsama`, `yapi-icine` | taşındığı yerde | taşıma kopyalama değil, defterde tek kayıt | | Ödünç Alma | `odunc-1` (paylaşımlı + değiştirilebilir ödünç) | kapsam sonu | ödünç ömrü uzatmaz, referans kaynağı aşamaz | | Dilimler | `goruntu` (liste dilimi) | kapsam sonu | dilim yalnız aralığı değil kaynağın tamamını kilitler | | Ödünç Denetleyicisi | `ekle_ve_say` dönüş değeri | kapsam sonu | denetleyici doğruluğu değil erişim disiplinini sınar | | Yaşam Süresi Kavramı | `r1`, `r2`, `r3` referans aralığı | kapsam sonu | iki bağımsız aralık iç içe olmak zorunda değil | | Açık Yaşam Süresi Açıklamaları | `oncelikli_ad`, `digerinin_adi` | kapsam sonu | açıklama bir istektir, sözü tutmayan gövde reddedilir | | Yaşam Süresi Çıkarım Kuralları | `ilk_uc_harf`, `daha_uzun_olan` | kapsam sonu | çıkarım kolaylıktır, kapsamadığı imzada açıklama zorunlu | | Yapılarda Referans Tutma | `SahipYapi`, `OduncYapi` | taşındığı yerde | yapı, yaşam süresi parametresi olmadan referans taşıyamaz | | Öbekte Tekil Sahiplik | `obekteki-tekil`, `liste-1..3` | kabıyla birlikte | aynı tip iki farklı sınıfa düşebilir, sınıf işlemden gelir | | Referans Sayımı | `paylasilan` (Rc) sayacı: 1, 2, 3, 2 | kabıyla birlikte | bitişi belirleyen kopyanın kimliği değil kalan sayısı | | Atomik Referans Sayımı | `paylasilan` (Arc) sayacı: 1, 2, 3, 2 | kabıyla birlikte | atomik sayaç veriyi değil yalnız sayacı korur | | İç Değişebilirlik | `sayac` (RefCell) ödünç denemeleri | kabıyla birlikte | kural kaybolmuyor, çalışma zamanında `Err`e dönüşüyor | | Döngüsel Referanslar | `dugum-a`, `dugum-b` (birbirini tutan) | hiç bitmedi | derleyici görmüyor, aynı `Rc::clone` hem paylaşımı hem sızıntıyı kurar | ## Özet - İki değer `Rc` ile birbirini tuttuğunda güçlü sayaç hiçbir zaman sıfıra inmiyor; defterde kayıt oluşmuyor — kursun tek sızıntısı. - Zayıf referans (`Weak`) aynı değere işaret eder ama güçlü sayacı hiç artırmaz; bir yönü zayıf tutmak döngüsel referansı kırmaya yetiyor. - Döngüsel referans kırıldıktan sonra kapsam kapanınca her iki değer de bırakılır ve defterde iki kayıt birden oluşur. - Derleyici bu döngüsel referansı hiçbir zaman reddetmiyor; `Rc::clone` ve `RefCell` yazımı, karşılıklı olmayan kullanımla aynı derleme yolundan geçiyor. - M09/K03'te sızan şey koşan bir birimdi, burada sızan bir değer; ikisi de dışarıdan bir sinyal gelmeden kendiliğinden sona ermiyor. ## Kurs Kapanışı On dört ders boyunca bu kurs tek bir soruyu sordu: bir değerin ömrü nerede bitiyor? Yanıt her zaman kaynaktan okunabilir kaldı — kapsam sonunda, taşındığı yerde, açık bir çağrıda, bir kabıyla birlikte ya da, bu derste görüldüğü gibi, hiç. Kursun ilk konusu, Sahiplik Kuralları, bu sınıfları ve onları koruyan ödünç denetleyicisini kurdu; ikinci konusu, Yaşam Süreleri, bu denetimin adını (yaşam süresi) ve ne zaman yazılması gerektiğini verdi; üçüncü konusu tekliği aşıp sahipliği sayılabilir, paylaşılabilir ve en sonunda değiştirilebilir hâle getirdi — ama her adımda bitiş noktası hâlâ belirlenimciydi, ta ki bu derste iki değerin birbirini tuttuğu görülene kadar. Kursun on üç dersi boyunca bir kavram yalnızca adıyla geçti ve tanımlanmadan bırakıldı: `Drop` trait'i. Kapanış (closure) ve yineleyici (iterator) bu kursta hiç geçmedi; üçü de aynı soruyu paylaşıyor — bir değerin **ne** yapabildiği, ne kadar yaşadığından ayrı bir soru — ve sıradaki kurs tam bu soruyu açıyor.