--- title: 'Saga Kalıbı' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/servis-mimarileri/saga-kalibi' course: 'Servis Mimarileri' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:53+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Saga Kalıbı Telafi edici işlemlerle yürüyen iş akışının iki gerçekleştirim kısıtı: adım sırasının telafi edilebilirliğe göre seçilmesi ve her hata noktasında geride kalan geri alınamayan yan etkinin sayılması; koreografi ile yürütücünün kod tarafındaki farkı — akış bilgisini taşıyan dosya, adlandırılan adım, bir adım eklenince dokunulan dosya. Önceki ders iki aşamalı işlemenin bedelini gösterdi: kaynak, en yavaş katılımcının hızı kadar tutuldu ve eşgüdümcü düştüğünde askıda kaldı. Saga kalıbı bu pencereyi tamamen kaldırır. Her adım kendi işlemini hemen kesinleştirir; bir adım başarısız olursa tamamlananlar tersten **telafi edilir**. Telafi adımının kendisi M16/K04'ün `dağıtık işlem sorunu` dersinde kurulmuştur, telafi edici işlemin bedeli M19/K05'in `dağıtık doğruluk` konusunda ölçülmüştür. İkisi de burada tekrarlanmıyor. Bu dersin ölçtüğü şey ikisinin de değinmediği bir kısıttır: **adımların sırası**. Sıra keyfî değildir, çünkü her adım geri alınabilir değildir; ve sıranın seçimi, başarısızlık anında sistemden dışarı çıkmış ve geri çağrılamayan etkinin sayısını belirler. ## Düzenek **DT3.** Bu derste servisler ayrı süreçler değil, aynı süreçte çalışan ve **ayrı depolara** yazan modüllerdir. Modelin taşıdığı özellik, her adımın kendi işlem sınırında kesinleşmesi ve ortak bir geri alma çağrısının bulunmamasıdır. Ağ gecikmesi ve kısmi hata modelde yoktur. **DT4.** Bildirim adımının dış etkisi, bir dosyaya satır yazmakla modellenir. Satırı silmek teslimi geri almadığı için bu adımın telafisi **yoktur**; yapılabilecek tek şey ikinci bir bildirimle düzeltmedir. ```sh # kur.sh — dort servisin ayri depolari ve dis dunyaya giden bildirim gunlugu rm -f katalog.db uyelik.db ucret.db gonderilen.log sqlite3 katalog.db "CREATE TABLE kitap (kitap_id INTEGER PRIMARY KEY, durumu TEXT NOT NULL); INSERT INTO kitap VALUES (1,'rafta'),(2,'rafta');" sqlite3 uyelik.db "CREATE TABLE uye (uye_id INTEGER PRIMARY KEY, acik_odunc INTEGER NOT NULL); INSERT INTO uye VALUES (4,0);" sqlite3 ucret.db "CREATE TABLE hareket (id INTEGER PRIMARY KEY, uye_id INTEGER, tutar INTEGER);" ``` ```js // adimlar.mjs — odunc akisinin dort adimi; her adimin telafisi ya vardir ya yoktur import { DatabaseSync } from "node:sqlite"; import { appendFileSync, readFileSync, writeFileSync } from "node:fs"; const ac = (d) => new DatabaseSync(d); const katalogDb = ac("katalog.db"), uyelikDb = ac("uyelik.db"), ucretDb = ac("ucret.db"); const gonder = (satir) => appendFileSync("gonderilen.log", satir + "\n"); export const adimlar = { "katalog.ayirt": { yap: (i) => katalogDb.prepare("UPDATE kitap SET durumu='odunc' WHERE kitap_id=?").run(i.kitap), telafi: (i) => katalogDb.prepare("UPDATE kitap SET durumu='rafta' WHERE kitap_id=?").run(i.kitap) }, "ucret.tahsil": { yap: (i) => ucretDb.prepare("INSERT INTO hareket (uye_id,tutar) VALUES (?,5)").run(i.uye), telafi: (i) => ucretDb.prepare("INSERT INTO hareket (uye_id,tutar) VALUES (?,-5)").run(i.uye) }, "uyelik.oduncEkle": { yap: (i) => uyelikDb.prepare("UPDATE uye SET acik_odunc=acik_odunc+1 WHERE uye_id=?").run(i.uye), telafi: (i) => uyelikDb.prepare("UPDATE uye SET acik_odunc=acik_odunc-1 WHERE uye_id=?").run(i.uye) }, "bildirim.gonder": { // sistemin disina cikar: geri alinamaz yap: (i) => gonder(`uye ${i.uye}: kitap ${i.kitap} hazir`), telafi: null, duzeltme: (i) => gonder(`uye ${i.uye}: kitap ${i.kitap} icin onceki bildirim gecersiz`) }, }; export function sifirla() { katalogDb.exec("UPDATE kitap SET durumu='rafta'"); uyelikDb.exec("UPDATE uye SET acik_odunc=0"); ucretDb.exec("DELETE FROM hareket"); writeFileSync("gonderilen.log", ""); } export const gonderim = () => readFileSync("gonderilen.log", "utf8").split("\n").filter((s) => s.length > 0); ``` Dört adımın üçünün telafisi var, birinin yok. Ayırt edici tek fark budur ve bütün sıralama kısıtı bu farktan doğar. ## Sıralama Kısıtı Aynı dört adım iki farklı sıraya dizilir ve her sıra bütün hata noktaları için ayrı ayrı koşturulur. Ölçülen nicelik, telafi bittikten sonra geride kalan **geri alınamayan yan etki** sayısıdır. ```js // tarama.mjs — ayni dort adim, iki farkli sira; her hata noktasi ayri ayri taranir import { adimlar, sifirla, gonderim } from "./adimlar.mjs"; const siralar = { "A (bildirim erken)": ["katalog.ayirt", "bildirim.gonder", "ucret.tahsil", "uyelik.oduncEkle"], "B (bildirim sonda)": ["katalog.ayirt", "ucret.tahsil", "uyelik.oduncEkle", "bildirim.gonder"], }; function kos(sira, hataAdimi, istek) { sifirla(); const yapilan = []; let telafi = 0, geriAlinamayan = 0, duzeltme = 0; try { for (const ad of sira) { if (yapilan.length + 1 === hataAdimi) throw new Error(`${ad} basarisiz`); adimlar[ad].yap(istek); yapilan.push(ad); } } catch { for (const ad of [...yapilan].reverse()) { const a = adimlar[ad]; if (a.telafi) { a.telafi(istek); telafi += 1; } else { geriAlinamayan += 1; if (a.duzeltme) { a.duzeltme(istek); duzeltme += 1; } } } } return { tamamlanan: yapilan.length, telafi, geriAlinamayan, duzeltme, gonderim: gonderim().length }; } for (const [ad, sira] of Object.entries(siralar)) { console.log(`\n${ad}: ${sira.join(" > ")}`); console.log("hata_adimi tamamlanan telafi geri_alinamayan duzeltme toplam_gonderim"); let toplam = 0; for (let k = 1; k <= sira.length; k++) { const s = kos(sira, k, { kitap: 1, uye: 4 }); toplam += s.geriAlinamayan; console.log(` ${k} ${s.tamamlanan} ${s.telafi} ` + `${s.geriAlinamayan} ${s.duzeltme} ${s.gonderim}`); } console.log(`toplam geri alinamayan yan etki: ${toplam}`); } ``` ```sh sh kur.sh node tarama.mjs ``` ``` A (bildirim erken): katalog.ayirt > bildirim.gonder > ucret.tahsil > uyelik.oduncEkle hata_adimi tamamlanan telafi geri_alinamayan duzeltme toplam_gonderim 1 0 0 0 0 0 2 1 1 0 0 0 3 2 1 1 1 2 4 3 2 1 1 2 toplam geri alinamayan yan etki: 2 B (bildirim sonda): katalog.ayirt > ucret.tahsil > uyelik.oduncEkle > bildirim.gonder hata_adimi tamamlanan telafi geri_alinamayan duzeltme toplam_gonderim 1 0 0 0 0 0 2 1 1 0 0 0 3 2 2 0 0 0 4 3 3 0 0 0 toplam geri alinamayan yan etki: 0 ``` Aynı adımlar, aynı iş, aynı telafi kodu. Fark yalnız sıradadır ve sonuç dört hata noktasında **2'ye karşı 0**'dır. A sırasında bildirim ikinci adım olduğu için, ondan sonraki her başarısızlıkta üyeye yanlış bir haber gitmiş olur; geri alınamadığı için tek yapılabilen, üyeye ikinci bir ileti daha göndermektir. Toplam gönderim `0` değil `2`'dir: iş gerçekleşmediği hâlde iki teslim yapılmıştır. B sırası bunu sıfıra indirir ama bedelsiz değildir. B'nin son satırında telafi sayısı **3**; A'nın aynı satırında **2**. Telafi edilemeyen adım sona alındığında, o adım başarısız olduğunda geri sarılacak iş en fazladır. Yani sıralama kararı iki nicelik arasında yapılır: **geri alınamayan yan etki** ile **geri sarılan tamamlanmış adım**. Birincisi kullanıcıya görünür ve düzeltilemez, ikincisi yalnız pahalıdır. Kural bu asimetriden çıkar: telafi edilemeyen adımlar sıranın sonuna konur. ## Aynı Akış, İki Gerçekleştirme Sıra belirlendikten sonra geriye onu kimin yürüteceği kalır. İki gerçekleştirme vardır ve ikisi de aynı sonucu üretir. **Yürütücü** kipinde akış tek bir modülde durur; servis modülleri sıradaki yerlerini bilmez. ```js // yurutucu.mjs — akisin tamami tek modulde; servis modulleri akisi hic bilmez import { adimlar } from "./adimlar.mjs"; export const sira = ["katalog.ayirt", "ucret.tahsil", "uyelik.oduncEkle", "bildirim.gonder"]; export function yurut(istek) { const yapilan = []; for (const ad of sira) { adimlar[ad].yap(istek); yapilan.push(ad); } return yapilan; // telafi sirasi da bu listeden okunur } ``` **Koreografi** kipinde merkezî bir yürütücü yoktur; her servis kendinden sonrakini tetikler. Telafi de geriye doğru yürüdüğü için her düğüm önceki komşusunu da bilmek zorundadır. ```js // d-katalog.mjs — katalog dugumu: kendi adimi ve akistaki iki komsusu export const dugum = { ad: "katalog", adim: "katalog.ayirt", onceki: null, sonraki: "ucret" }; ``` ```js // d-ucret.mjs — ucret dugumu: kendi adimi ve akistaki iki komsusu export const dugum = { ad: "ucret", adim: "ucret.tahsil", onceki: "katalog", sonraki: "uyelik" }; ``` ```js // d-uyelik.mjs — uyelik dugumu: kendi adimi ve akistaki iki komsusu export const dugum = { ad: "uyelik", adim: "uyelik.oduncEkle", onceki: "ucret", sonraki: "bildirim" }; ``` ```js // d-bildirim.mjs — bildirim dugumu: kendi adimi ve akistaki iki komsusu export const dugum = { ad: "bildirim", adim: "bildirim.gonder", onceki: "uyelik", sonraki: null }; ``` ```js // koreografi.mjs — merkezi yurutucu yok; veri yolu sirayi bilmez, her dugum komsusunu bilir import { adimlar } from "./adimlar.mjs"; import { dugum as a } from "./d-katalog.mjs"; import { dugum as b } from "./d-ucret.mjs"; import { dugum as c } from "./d-uyelik.mjs"; import { dugum as d } from "./d-bildirim.mjs"; const yol = Object.fromEntries([a, b, c, d].map((x) => [x.ad, x])); export function baslat(ilkDugum, istek) { const yapilan = []; for (let x = yol[ilkDugum]; x; x = x.sonraki ? yol[x.sonraki] : null) { adimlar[x.adim].yap(istek); yapilan.push(x.adim); // her dugum bir sonrakini tetikler } return yapilan; } ``` `koreografi.mjs` dört düğümü de içeri alır, ama sırayı bilmez: hangi düğümün nereye bağlandığı düğümlerin kendi dosyalarındadır. Modül bir kayıt defteridir, akış tanımı değil. ## Kod Tarafındaki Fark Ölçüm kaynağın kendisinden okunur: her dosyada, kendisi dışındaki kaç servisin adı geçiyor? ```js // olc-kod.mjs — akis bilgisinin kaynak metinde kac dosyaya dagildigini sayar import { readFileSync } from "node:fs"; import { sifirla, gonderim } from "./adimlar.mjs"; import { yurut, sira } from "./yurutucu.mjs"; import { baslat } from "./koreografi.mjs"; const servisler = ["katalog", "ucret", "uyelik", "bildirim"]; const kenar = ["ucret", "uyelik"]; // yeni adim bu ikisinin arasina girecek function olc(etiket, dosyalar) { let adlandirilan = 0, tasiyan = 0, dokunulan = 0; for (const f of dosyalar) { const metin = readFileSync(f, "utf8"); const kendi = f.replace(/^d-/, "").replace(/\.mjs$/, ""); const n = servisler.filter((s) => s !== kendi && metin.includes(s)).length; adlandirilan += n; if (n > 0) tasiyan += 1; if (kenar.every((s) => metin.includes(s))) dokunulan += 1; } console.log(`${etiket}: akis adi tasiyan dosya=${tasiyan}/${dosyalar.length}` + ` adlandirilan adim=${adlandirilan} | akisi okumak icin acilacak dosya=${tasiyan}` + ` | araya adim eklenince dokunulan mevcut dosya=${dokunulan}`); } sifirla(); const y = yurut({ kitap: 1, uye: 4 }); console.log(`yurutucu sonuc: adim=${y.length} gonderim=${gonderim().length} [${y.join(",")}]`); sifirla(); const k = baslat("katalog", { kitap: 1, uye: 4 }); console.log(`koreografi sonuc: adim=${k.length} gonderim=${gonderim().length} [${k.join(",")}]`); console.log(`ayni sonuc mu: ${JSON.stringify(y) === JSON.stringify(k)}`); olc("yurutucu ", ["yurutucu.mjs"]); olc("koreografi", ["d-katalog.mjs", "d-ucret.mjs", "d-uyelik.mjs", "d-bildirim.mjs"]); console.log(`akis uzunlugu (iki gerceklestirmede de): ${sira.length} adim`); ``` ```sh sh kur.sh node olc-kod.mjs ``` ``` yurutucu sonuc: adim=4 gonderim=1 [katalog.ayirt,ucret.tahsil,uyelik.oduncEkle,bildirim.gonder] koreografi sonuc: adim=4 gonderim=1 [katalog.ayirt,ucret.tahsil,uyelik.oduncEkle,bildirim.gonder] ayni sonuc mu: true yurutucu : akis adi tasiyan dosya=1/1 adlandirilan adim=4 | akisi okumak icin acilacak dosya=1 | araya adim eklenince dokunulan mevcut dosya=1 koreografi: akis adi tasiyan dosya=4/4 adlandirilan adim=6 | akisi okumak icin acilacak dosya=4 | araya adim eklenince dokunulan mevcut dosya=2 akis uzunlugu (iki gerceklestirmede de): 4 adim ``` Koşum tarafı özdeş: dört adım, bir gönderim, aynı adım listesi. Fark tümüyle kod tarafındadır. Yürütücüde akış bilgisi 1 dosyada ve 4 adlandırma olarak durur. Koreografide 4 dosyaya dağılır ve 6 adlandırmaya çıkar; fazlalık, telafinin geriye yürüyebilmesi için gereken `onceki` kenarlarından gelir. Yürütücünün `yapilan` listesi tek bir yerde biriktiği için o kenarlara ihtiyaç duymaz. Araya yeni bir adım eklenmesi yürütücüde 1, koreografide 2 mevcut dosyaya dokunur: yeni adımın öncesindeki düğümün `sonraki` alanı ile sonrasındaki düğümün `onceki` alanı birlikte değişmek zorundadır. Buna karşılık koreografide hiçbir modül bütün akışı bilmez; bir servisin değişmesi yürütücüyü değiştirmez ve akışa yeni bir dinleyici eklemek hiçbir mevcut dosyaya dokunmadan yapılabilir. **Neyi ucuzlattı:** saga, iki aşamalı işlemenin kilit penceresini sıfırladı; her adım kendi işlemini hemen kesinleştirdiği için hiçbir kaynak başka bir servisin yanıtı beklenirken tutulmaz. Yürütücü kipi ayrıca akışın tamamını tek dosyada okunur kıldı. **Neyi pahalılaştırdı:** her adım için ikinci bir gerçekleştirme — telafi — yazılmak zorunda. Adım sırası artık serbest değil; telafi edilebilirliğe göre kısıtlı. Koreografi kipinde akış bilgisi 1 dosyadan 4 dosyaya, 4 adlandırmadan 6 adlandırmaya dağıldı. **Hangi yeni arıza kipi doğdu:** *yarım kalmış akış*. Telafi edilemeyen adım tamamlandıktan sonra çıkan hata, sistemi ne başlangıç ne bitiş durumunda bırakır; A sırasında bu, iş hiç olmadığı hâlde üyeye giden 2 teslim olarak ölçüldü. Yürütücü kipinde ek olarak yürütücünün kendisi tek arıza noktasıdır: `yapilan` listesi onunla birlikte kaybolursa telafi sırası kimsede kalmaz. ## Özet - Saga, iki aşamalı işlemenin kilit penceresini kaldırır; karşılığında her adımın telafisini yazmayı ve adımları telafi edilebilirliğe göre sıralamayı zorunlu kılar. - Aynı dört adım iki sıraya dizildiğinde, dört hata noktası boyunca geri alınamayan yan etki A sırasında 2, B sırasında 0 çıktı; A'da iş hiç olmadığı hâlde 2 teslim yapıldı. - Bedel karşılıklıdır: B sırasında son adımın başarısızlığı 3 telafi çağrısı gerektirdi, A'da 2. Telafi edilemeyen adım sona konur, çünkü geri sarılan iş pahalıdır ama düzeltilir; geri alınamayan etki düzeltilmez. - Yürütücü ve koreografi aynı sonucu üretti — 4 adım, 1 gönderim, aynı adım listesi — fark yalnız kodda: akış bilgisi 1 dosya ve 4 adlandırmaya karşı 4 dosya ve 6 adlandırma. - Araya adım eklemek yürütücüde 1, koreografide 2 mevcut dosyaya dokunur; buna karşılık koreografide hiçbir modül akışın tamamını bilmez ve yeni dinleyici eklemek mevcut dosyalara dokunmaz. ## Sonraki Adım Bu derste her adım "yap" çağrısını doğrudan yaptı; adımın kesinleşmesiyle bir sonrakine haber verilmesi arasında hiçbir boşluk yokmuş gibi davranıldı. Gerçekte bu iki iş ayrıdır: servis kendi deposuna yazar, sonra iletiyi yayımlar — ve ikisinin arasında düşebilir. Sonraki ders bu boşluğu ölçer: yayıncı çöktüğünde kaç ileti kaybolur, giden kutusuyla aynı yük altında kaç ileti ikinci kez teslim edilir, aktarıcının gecikmesi ne kadardır ve kutuda kaç satır birikir.