--- title: 'Süreç Listeleme ve Arama' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/sistem-yonetimi/surec-listeleme-ve-arama' course: 'Sistem Yönetimi' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:04+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Süreç Listeleme ve Arama Yirmi dört süreçlik kurgu bir sunucuda gerçekte 14 süreç ağır: örnekleme aralığı 15 saniyeye çıkınca araç 3'ünü, 30 ve 60 saniyede 5'ini kaçırıyor; tek bakış 5–7, ömür ortalaması 7 yanlış tanı veriyor ve ada göre seçim en iyi durumda 9 sürece yanlış dokunuyor. Kabuk Programlama kursu bir betiği araca dönüştürdü: argüman arayüzü kazandı, hatalarda durdu, arkasını topladı ve bir zamanlayıcıya verildi. Betik yazmak bir şeyi *yaptırmaktır*. Sistem yönetimi başka bir işle başlar — önce **ne olduğunu görmek**. Ve görmenin kendi hataları vardır. Bu kurs o hataları sayar. İşletim Sistemi Kavramları kursu süreci, çizelgeleyiciyi ve bağlam değiştirmeyi **mekanizma olarak** ölçmüştü; orada ölçülen şey soyutlamanın bedeliydi. Burada mekanizma yeniden kurulmaz: ölçülen şey **operatörün o mekanizmadan ne görebildiğidir.** ## Kursun Ölçüsü Her derste üç sayı yan yana durur. Birincisi **kâhin (oracle)**: sistemin gerçek durumu. Kurguyu biz ürettiğimiz için hangi sürecin gerçekten ağır olduğunu biliyoruz. İkincisi **araç çıktısı**: aracın gösterdiği. Üçüncüsü **yanlış tanı (false diagnosis)** sayısı: çıktıdan çıkarılan sonucun kâhinle kaç kez çeliştiği. Kuralın kendisi tek cümledir: **bir komutun sayısı gösterdiği satır değil, o satırlardan çıkarılan tanının kaç kez yanlış olduğudur.** Tanısı sınanmayan bir çıktı ölçülmemiş sayılır. - **SY1.** Gözlem penceresi **600 saniyedir**. Bütün süreler modeldeki saniyedir; gerçek zaman ölçülmez. - **SY2.** Kurgu sunucuda **24 süreç** vardır. Her sürecin gerçek işlemci kullanımı tek bir sayı değil, bir **zaman dizisidir**. - **SY3.** Üç desen vardır: **düz** (sürekli düşük), **ani** (altmış saniyede bir, beş saniyelik sıçrama), **ağır** (sürekli yüksek). - **SY4.** Bir süreç, pencere boyunca kullanımı bir kez bile **50**'yi aştıysa **ağır** sayılır. Kâhin bu tanımı bütün 600 saniyeye bakarak uygular; araç yalnız baktığı anlara bakar. - **SY5.** İzleme aracı `aralık` saniyede bir bakar ve süreç başına **gördüğü en yüksek** değeri saklar. Bakışlar arasında olan biteni bilmez. - **SY6.** Yanlış tanı sayısı, kaçırılan ağır süreçler ile ağır sanılan hafif süreçlerin toplamıdır. - **SY7.** İkinci tohum **20260219**'dur. Ayrılan tanı sayısı aynı büyüklük düzeninde kalmazsa sonuç kurguya bağlıdır ve öyle yazılır. ## Süreç Tablosunu Okumak Süreç listesini veren komut `ps`, sürekli tazelenen görünümü veren komut `top` ya da onun etkileşimli türevleridir. `ps` bir **anlık kesittir**; verdiği liste, komutun koştuğu andaki süreç tablosudur. Aşağıdaki döküm **örnektir**, bu sayfa için üretilmiştir ve çalıştırılmamıştır: ```text $ ps -eo pid,user,ni,pcpu,pmem,etime,comm --sort=-pcpu PID USER NI %CPU %MEM ELAPSED COMMAND 1128 uygulama 0 71.2 3.1 00:10:00 kuyruk-isleyici 1043 izleme 5 68.4 1.2 00:10:00 olcum-toplayici 1014 uygulama -3 64.9 2.8 00:10:00 rapor-uretici 1092 kok 0 6.1 0.4 00:10:00 yedek-gorevi 1071 yedek 10 3.0 0.2 00:10:00 onbellek-temizleyici ``` Sütunların çoğu kendini anlatır; ikisi anlatmaz. `NI`, dersin dördüncüsünde ölçülecek olan **öncelik değeridir**. `%CPU` ise en yanıltıcı sütundur: `ps` bu değeri sürecin **doğumundan beri** geçen süreye böler, yani bir **ömür ortalamasıdır**. On saat çalışmış bir süreç, son beş dakikada çekirdeği tek başına tüketse bile bu sütunda düşük görünür. `top` aynı sütunu başka türlü hesaplar: iki tazeleme arasında geçen kısa aralığı temsil eder. İki komut aynı makinede aynı anda çalıştırıldığında aynı süreç için farklı sayılar verir ve **ikisi de doğrudur**; farklı zaman aralıklarını ölçüyorlar. Bu ayrım bu dersin ölçtüğü şeyin tam olarak kaynağıdır. ## Kurgu Sunucu Ölçüm, gerçek bir komuta değil, kursun ortak tanımına dayanır. Gerçek bir sunucuda koşan komutun çıktısı yeniden üretilemez: makine başka, yük başka, saat başka. Kurgu sunucuyu biz ürettiğimiz için kâhini biliyoruz. ```python """M03/K03 ortak tanim: kurgu bir sunucu , araclarin urettigi metin ve o metinden cikarilan taninin KAHINLE karsilastirilmasi. Hicbir gercek komut cagrilmaz. """ TOHUM = 20260218 IKINCI_TOHUM = 20260219 DONEM = 600 # gozlem penceresi: 600 saniye def uretec(tohum): d = tohum def sonraki(n): nonlocal d d = (d * 1103515245 + 12345) % 2147483648 return d % n return sonraki KULLANICI = ("kok", "uygulama", "yedek", "izleme") KOMUT = ("veri-alici", "rapor-uretici", "yedek-gorevi", "olcum-toplayici", "kuyruk-isleyici", "onbellek-temizleyici") def surecler(tohum=TOHUM, sayi=24): """Her surec: gercek islemci kullanimi bir ZAMAN DIZISIDIR , tek sayi degil.""" r = uretec(tohum) liste = [] for i in range(sayi): tur = r(10) desen = "duz" if tur < 5 else ("ani" if tur < 8 else "agir") liste.append({"pid": 1000 + i * 7 + r(5), "kullanici": KULLANICI[r(len(KULLANICI))], "komut": KOMUT[r(len(KOMUT))], "desen": desen, "oncelik": r(11) - 5, "bellek": 20 + r(400), "sinyal_yok_sayar": r(10) < 2}) return liste def kullanim(surec, saniye): """Gercek islemci kullanimi , saniye saniye. Kahin bunu bilir; arac bilmez.""" d = surec["desen"] if d == "duz": return 3 + (surec["pid"] + saniye) % 4 if d == "agir": return 60 + (surec["pid"] + saniye) % 25 faz = (saniye + surec["pid"]) % 60 # ani: 60 saniyede bir 5 saniyelik sicrama return 88 + faz if faz < 5 else 2 + faz % 3 S = surecler() print("kurgu sunucu:", len(S), "surec |", {d: sum(1 for s in S if s["desen"] == d) for d in ("duz", "ani", "agir")}) print("gercekte esigi asan surec:", sum(1 for s in S if max(kullanim(s, t) for t in range(DONEM)) >= 50)) ``` ``` kurgu sunucu: 24 surec | {'duz': 10, 'ani': 7, 'agir': 7} gercekte esigi asan surec: 14 ``` **Kâhin 14'tür.** Yedi süreç sürekli ağırdır, yedisi ise altmış saniyede bir sıçrar ve sıçradığında eşiği fazlasıyla aşar. Toplam 24 sürecin 14'ü, eşiği pencerenin bir yerinde geçiyor. Bundan sonraki her sayı bu 14'e göre okunur. ## Örnekleme Aralığı Tanıyı Belirliyor İzleme aracının tek ayarı vardır: ne sıklıkla bakacağı. Aralığı büyütmek çıktıyı küçültür ve yükü azaltır. Bunun tanıya ne yaptığı ölçülebilir. ```python # Ilk blogun uzerine: S, kullanim, DONEM, IKINCI_TOHUM, surecler oradan gelir. def ornekle(surecler_, aralik, pencere=DONEM): """`aralik` saniyede bir bakan izleme araci. Doner: surec basina gorulen en yuksek.""" goruldu = {s["pid"]: 0 for s in surecler_} bakis = 0 for t in range(0, pencere, aralik): bakis += 1 for s in surecler_: goruldu[s["pid"]] = max(goruldu[s["pid"]], kullanim(s, t)) return {"bakis": bakis, "goruldu": goruldu} def gercek_en_yuksek(surecler_, pencere=DONEM): return {s["pid"]: max(kullanim(s, t) for t in range(pencere)) for s in surecler_} def tani_agir_surec(olcum, esik=50): """Ciktidan cikarilan tani: hangi surecler agir.""" return {p for p, v in olcum.items() if v >= esik} ARALIK = (1, 5, 15, 30, 60) def supur(surecler_): gercek = tani_agir_surec(gercek_en_yuksek(surecler_)) satir = [] for a in ARALIK: o = ornekle(surecler_, a) t = tani_agir_surec(o["goruldu"]) satir.append((a, o["bakis"], len(t), len(gercek - t), len(gercek - t) + len(t - gercek))) return len(gercek), satir kahin, satirlar = supur(S) print("aralik bakis uretilen satir gorulen agir kacirilan yanlis tani") for a, bakis, gor, kacan, yanlis in satirlar: print(f"{a:6d} {bakis:5d} {bakis * len(S):14d} {gor:12d}" f" {kacan:9d} {yanlis:11d}") print("kahin (gercekte agir):", kahin, "| toplam surec:", len(S)) print() kahin2, satirlar2 = supur(surecler(IKINCI_TOHUM)) print("ikinci tohum", IKINCI_TOHUM, "- kahin:", kahin2) print(" yanlis tani:", {a: y for a, _, _, _, y in satirlar2}) print(" ilk tohum :", {a: y for a, _, _, _, y in satirlar}) ``` ``` aralik bakis uretilen satir gorulen agir kacirilan yanlis tani 1 600 14400 14 0 0 5 120 2880 14 0 0 15 40 960 11 3 3 30 20 480 9 5 5 60 10 240 9 5 5 kahin (gercekte agir): 14 | toplam surec: 24 ikinci tohum 20260219 - kahin: 12 yanlis tani: {1: 0, 5: 0, 15: 5, 30: 6, 60: 7} ilk tohum : {1: 0, 5: 0, 15: 3, 30: 5, 60: 5} ``` Bir ve beş saniyede bir bakan araç 14 ağır sürecin 14'ünü de görüyor: **yanlış tanı sıfır.** Aralık 15 saniyeye çıktığında **3**, 30 ve 60 saniyede **5** süreç kaçıyor. Kaçanlar hep aynı sınıftır — altmış saniyede bir, beş saniye boyunca yükselenler. Otuz saniyede bir bakan bir araç, beş saniyelik bir sıçramayı yakalamak zorunda değildir; çoğu zaman yakalamaz. **Araç yalan söylemiyor.** Baktığı anda o süreç gerçekten hafifti. Yanlış olan şey çıktı değil, çıktıdan çıkarılan tanıdır: "listede yok, demek ki sorun değil." İkinci sütun ikinci iddiayı taşır. Aralık 1'de araç **14.400 satır** üretiyor, aralık 60'ta **240**. Satır sayısı altmış katına çıkarken yanlış tanı 5'ten 0'a iniyor — ama bu iki sayının ilişkisi doğrusal değildir: **2.880 satır da 14.400 satır kadar iyi tanı veriyor.** Beş saniyeden sonra eklenen her satır tanıya hiçbir şey katmıyor. İkinci tohumda kâhin 12'ye düşüyor ve yanlış tanı 5, 6, 7 çıkıyor. Sayılar aynı değil; **yön ve büyüklük düzeni aynı** — sıfırdan başlıyor, aralıkla birlikte tek haneli bir bandın içinde büyüyor. Ayakta kalan sonuç şudur: **aralığı büyütmek kaçırılan süreç üretir.** Kaç tanesinin kaçacağı kurguya bağlıdır. ## Tek Bakış ile Ömür Ortalaması Örnekleme aralığı çok bakışın sorunudur. Operatörün en sık yaptığı şey ise **tek bakıştır**: bir kez `ps` çalıştırmak. Bunun ve `ps` sütununun kendi ortalamasının bedeli ayrı ölçülür. ```python # Onceki bloklarin uzerine: S, kullanim, DONEM ve tani_agir_surec oradan gelir. GERCEK = tani_agir_surec({s["pid"]: max(kullanim(s, t) for t in range(DONEM)) for s in S}) def anlik(surecler_, t): """Tek bakista okunan deger: o anda ne kullaniyordu.""" return {s["pid"]: kullanim(s, t) for s in surecler_} def omur_ortalamasi(surecler_, pencere=DONEM): """Surecin dogumundan beri ortalamasi. Sicramayi seyreltir.""" return {s["pid"]: sum(kullanim(s, t) for t in range(pencere)) // pencere for s in surecler_} okumalar = [(f"anlik t={t:<3d} ", anlik(S, t)) for t in (0, 3, 30, 300)] okumalar.append(("omur ortalamasi ", omur_ortalamasi(S))) print("okuma bicimi gorulen agir kacirilan yanlis tani") for ad, olcum in okumalar: t_ = tani_agir_surec(olcum) print(f" {ad}{len(t_):10d} {len(GERCEK - t_):9d}" f" {len(t_ - GERCEK) + len(GERCEK - t_):11d}") print("kahin:", len(GERCEK), "agir surec |", len(S), "surecin icinde") ``` ``` okuma bicimi gorulen agir kacirilan yanlis tani anlik t=0 9 5 5 anlik t=3 8 6 6 anlik t=30 7 7 7 anlik t=300 9 5 5 omur ortalamasi 7 7 7 kahin: 14 agir surec | 24 surecin icinde ``` Tek bakış, bakılan ana göre **5 ile 7 arasında** yanlış tanı veriyor. Aynı makine, aynı 600 saniye, aynı komut: yanıt hangi saniyede çalıştırıldığına bağlı. Bu, "sorunu görmek için `ps` çalıştırdım, bir şey yoktu" cümlesinin ölçüsüdür. Asıl sonuç son satırdadır. **Ömür ortalaması, en kötü tek bakış kadar yanlış:** 7 yanlış tanı. Ortalama almak sıçramayı yok etmiyor, seyreltiyor — beş saniyelik bir sıçrama 600 saniyeye bölündüğünde eşiğin çok altına iniyor. Daha uzun bir pencereye bakmak burada daha iyi bir tanı vermiyor; **hangi ölçünün alındığı, ne kadar veri toplandığından önce gelir.** ## Ada Göre Aramanın Bedeli Süreç aramanın iki yolu vardır. Listeyi metin olarak süzmek — `ps` çıktısını `grep` ile daraltmak — aramayı yapan sürecin kendisini de yakalar ve kalıbı bozuk yazıldığında ilgisiz satırları getirir. İkinci yol, süreç tablosunu doğrudan sorgulayan `pgrep` ve eşi `pkill`'dir: ```text $ pgrep -a -u uygulama kuyruk-isleyici 1128 /opt/kuyruk/kuyruk-isleyici --pay 3 1135 /opt/kuyruk/kuyruk-isleyici --pay 4 ``` Bu döküm de **örnektir ve çalıştırılmamıştır.** `pgrep` metin süzmeye göre daha kesindir: kendini listelemez, kullanıcıya ve oturuma göre daraltılabilir. Ama kesin olan şey **eşleşmedir**, tanı değil. Ada göre seçmek, "bu adı taşıyan süreçler sorunludur" varsayımını sessizce kabul eder. ```python # Onceki bloklarin uzerine: S ve GERCEK oradan gelir. ad_tablosu = {} for s in S: ad_tablosu.setdefault(s["komut"], [0, 0]) ad_tablosu[s["komut"]][0] += 1 ad_tablosu[s["komut"]][1] += 1 if s["pid"] in GERCEK else 0 print("komut adi eslesen gercekte agir ada gore yanlis dokunus") for k in sorted(ad_tablosu): toplam, agir = ad_tablosu[k] print(f" {k:20s} {toplam:7d} {agir:13d} {min(agir, toplam - agir):23d}") print("toplam yanlis dokunus (en iyi durumda):", sum(min(a, t - a) for t, a in ad_tablosu.values())) print("tek bir ada gore secim en cok kac agir sureci yakalar:", max(a for _, a in ad_tablosu.values()), "/", len(GERCEK)) ``` ``` komut adi eslesen gercekte agir ada gore yanlis dokunus kuyruk-isleyici 6 3 3 olcum-toplayici 5 2 2 onbellek-temizleyici 2 1 1 rapor-uretici 5 4 1 veri-alici 1 1 0 yedek-gorevi 5 3 2 toplam yanlis dokunus (en iyi durumda): 9 tek bir ada gore secim en cok kac agir sureci yakalar: 4 / 14 ``` Hiçbir komut adı ağır süreçlerle örtüşmüyor. `kuyruk-isleyici` adını taşıyan altı süreçten üçü ağır, üçü değil; adı seçen bir operatör ya üç masum süreci de kapsar ya da üç ağır süreci dışarıda bırakır. En iyi durumda bile **9 sürece yanlış dokunulur**, ve tek bir ad ağır süreçlerin en çok **4'ünü** yakalar — kâhin 14'tür. Bunun nedeni kurgu değil, yapının kendisidir: **komut adı bir kimlik değil, bir etikettir.** Aynı program birden çok örnekle koşar, örneklerin yükü birbirinden bağımsızdır. Adla seçmek hızlıdır ve bu hız, dersin üçüncü dersinde sinyal gönderirken bedele dönüşür. ## Özet - Kursun ölçüsü üç sayıdır: kâhin, araç çıktısı ve yanlış tanı sayısı. Bir komutun değeri gösterdiği satır sayısı değil, o satırlardan çıkarılan tanının kaç kez yanlış olduğudur. - Kurgu sunucudaki 24 sürecin **14'ü** gerçekte ağırdır; bu kâhindir ve dersin bütün sayıları ona göre okunur. - Örnekleme aralığı 15 saniyeye çıktığında araç **3**, 30 ve 60 saniyede **5** ağır süreci kaçırır. Kaçanlar altmış saniyede bir sıçrayanlardır; araç baktığı anda haklıdır. - Aralık 1 saniyede **14.400**, 60 saniyede **240** satır üretir; ama 2.880 satır 14.400 satır kadar iyi tanı verir. Daha çok satır bir yerden sonra tanıya hiçbir şey katmaz. - Tek bakış bakılan ana göre **5 ile 7** arasında yanlış tanı verir; sürecin doğumundan beri alınan ömür ortalaması **7** yanlış tanıyla en kötü tek bakış kadar kötüdür. - Ada göre arama en iyi durumda **9 sürece yanlış dokunur** ve tek bir ad ağır süreçlerin en çok **4'ünü** yakalar; komut adı bir kimlik değil etikettir. ## Sonraki Adım Bu ders süreçlere dışarıdan baktı: liste, sütun, arama. Süreçlerin bir de operatörle kurdukları bağ vardır — hangi terminale bağlılar, hangi oturuma aitler, oturum kapandığında ne olur. Sonraki ders bu bağı ölçer: bir betik arka plana alındığında ve oturum kapatıldığında hangi süreçlerin hayatta kaldığı, `jobs` çıktısının gösterdiğiyle hiç örtüşmeyebilir.