--- title: Koşullar source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/sql-temelleri/kosullar' course: 'SQL Temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:02+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Koşullar Karşılaştırma işleçleri, mantıksal bağlaçların önceliği, aralık ve liste denetimleri, örüntü eşleme ile kaçış karakteri ve büyük/küçük harf davranışının motora bağlı olması. Önceki ders sonuç kümesinin sütunlarını belirledi: hangi sütunlar, hangi adlarla, hangi ifadelerle. Satırlar konusunda tek bir araç kullanıldı — tek bir eşitlik koşulu. Bir sorgunun döndürdüğü satır sayısını belirleyen asıl yan tümce ise `WHERE`. `WHERE` yan tümcesi, `FROM` yan tümcesinin ürettiği her satır için bir mantıksal ifade değerlendirir ve yalnızca **doğru** sonuç veren satırları geçirir. Bu ders o ifadenin yazılabileceği bütün biçimleri kurar: karşılaştırma, bağlaç, aralık, liste ve metin örüntüsü. Aşağıdaki blok şemayı ve örnek veriyi kurar; dersin bütün sorguları bu blokta oluşturulan `kutuphane.db` dosyası üzerinde çalışır. ```sh rm -f kutuphane.db sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' CREATE TABLE sube (sube_id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL, sehir TEXT NOT NULL); CREATE TABLE kitap (kitap_id INTEGER PRIMARY KEY, baslik TEXT NOT NULL, yazar TEXT NOT NULL, basim_yili INTEGER, sube_id INTEGER REFERENCES sube(sube_id)); CREATE TABLE uye (uye_id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL, soyad TEXT NOT NULL, eposta TEXT, kayit_tarihi TEXT NOT NULL); CREATE TABLE odunc (odunc_id INTEGER PRIMARY KEY, kitap_id INTEGER NOT NULL REFERENCES kitap(kitap_id), uye_id INTEGER NOT NULL REFERENCES uye(uye_id), alis_tarihi TEXT NOT NULL, iade_tarihi TEXT); INSERT INTO sube VALUES (1,'Merkez','Ankara'),(2,'Bahçelievler','Ankara'), (3,'Kadıköy','İstanbul'),(4,'Konak','İzmir'); INSERT INTO kitap VALUES (1,'Körlük','José Saramago',1995,1),(2,'Tutunamayanlar','Oğuz Atay',1972,1), (3,'Kum Kitabı','Jorge Luis Borges',1975,2),(4,'Yaban','Yakup Kadri',1932,2), (5,'Sessiz Ev','Orhan Pamuk',1983,3),(6,'Anayurt Oteli','Yusuf Atılgan',NULL,3), (7,'Tehlikeli Oyunlar','Oğuz Atay',1973,NULL); INSERT INTO uye VALUES (1,'Ayşe','Demir','ayse@ornek.test','2023-02-14'), (2,'Mehmet','Kaya','mehmet@ornek.test','2023-05-30'),(3,'Zeynep','Arslan',NULL,'2024-01-09'), (4,'Emre','Yıldız','emre@ornek.test','2024-03-22'),(5,'Selin','Aydın',NULL,'2024-11-05'), (6,'Burak','Şahin','burak@ornek.test','2025-01-18'); INSERT INTO odunc VALUES (1,1,1,'2025-01-10','2025-01-24'),(2,2,1,'2025-02-02','2025-02-20'), (3,1,2,'2025-02-11',NULL),(4,3,3,'2025-03-01','2025-03-15'),(5,4,3,'2025-03-18','2025-04-02'), (6,1,4,'2025-04-05','2025-04-19'),(7,5,4,'2025-04-21',NULL),(8,2,5,'2025-05-02','2025-05-30'), (9,7,1,'2025-05-14','2025-05-28'),(10,3,5,'2025-06-03',NULL),(11,6,2,'2025-06-11','2025-06-25'), (12,4,4,'2025-06-20','2025-07-04'); SQL ``` ## Karşılaştırma İşleçleri Altı karşılaştırma işleci vardır: `=`, `<>`, `<`, `>`, `<=`, `>=`. Eşitsizlik işlecinin standart yazımı `<>` biçimindedir; çoğu motor `!=` yazımını da kabul eder, ancak taşınabilir olan `<>` yazımıdır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, basim_yili FROM kitap WHERE basim_yili > 1975; SQL ``` ``` baslik basim_yili --------- ---------- Körlük 1995 Sessiz Ev 1983 ``` Yedi kitaptan ikisi döndü. Geri kalan beş kitabın dördü koşulu sağlamıyor; beşincisinin — `Anayurt Oteli` — basım yılı bilinmiyor. Bilinmeyen bir değerin `1975`'ten büyük olup olmadığı da bilinmez, dolayısıyla satır geçmez. Boş değerin koşullardaki davranışı beşinci dersin konusu; şimdilik akılda tutulacak kural şudur: boş değer içeren bir karşılaştırma ne doğru ne yanlıştır, ve `WHERE` yalnız doğruyu geçirir. Metin karşılaştırması da aynı işleçlerle yapılır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, yazar FROM kitap WHERE yazar <> 'Oğuz Atay'; SQL ``` ``` baslik yazar ------------- ----------------- Körlük José Saramago Kum Kitabı Jorge Luis Borges Yaban Yakup Kadri Sessiz Ev Orhan Pamuk Anayurt Oteli Yusuf Atılgan ``` Metin karşılaştırmasında iki dizenin eşit sayılıp sayılmayacağını **harmanlama** (collation) belirler. Harmanlama, karakter sırasını ve büyük/küçük harf ile aksan duyarlılığını tanımlar; öntanımlı harmanlama **motora göre değişir**. Aynı sorgu bir motorda `'oğuz atay'` değerini eşit sayabilir, diğerinde saymayabilir. ## Mantıksal Bağlaçlar ve Öncelik Koşullar `AND`, `OR` ve `NOT` ile birleştirilir. Üçünün önceliği farklıdır: `NOT` en yüksek, sonra `AND`, en düşük `OR`. Bu, Programlama Temelleri kursundaki işleç önceliği kuralının aynısıdır ve aynı hataya yol açar. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, yazar, basim_yili FROM kitap WHERE yazar = 'Oğuz Atay' OR yazar = 'Orhan Pamuk' AND basim_yili > 1980; SQL ``` ``` baslik yazar basim_yili ----------------- ----------- ---------- Tutunamayanlar Oğuz Atay 1972 Sessiz Ev Orhan Pamuk 1983 Tehlikeli Oyunlar Oğuz Atay 1973 ``` Sonuçta 1980 öncesi iki kitap var. Niyet "bu iki yazardan birinin 1980 sonrası kitapları" olsaydı sonuç yanlış olurdu. `AND` daha yüksek öncelikli olduğu için koşul, "yazar Oğuz Atay **ya da** (yazar Orhan Pamuk **ve** yıl 1980'den büyük)" biçiminde ayrıştırıldı. Ayraç niyeti düzeltir. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, yazar, basim_yili FROM kitap WHERE (yazar = 'Oğuz Atay' OR yazar = 'Orhan Pamuk') AND basim_yili > 1980; SQL ``` ``` baslik yazar basim_yili --------- ----------- ---------- Sessiz Ev Orhan Pamuk 1983 ``` Kural: `AND` ile `OR` aynı koşulda geçtiğinde ayraç yazılır. Öncelik kuralına güvenmek doğru sonuç verse bile, sorguyu okuyanın niyeti çıkarmasını zorlaştırır. ## Aralık ve Liste İki karşılaştırmayla yazılan aralık koşulunun kısa bir yazımı vardır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, basim_yili FROM kitap WHERE basim_yili >= 1970 AND basim_yili <= 1980; SQL ``` ``` baslik basim_yili ----------------- ---------- Tutunamayanlar 1972 Kum Kitabı 1975 Tehlikeli Oyunlar 1973 ``` ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, basim_yili FROM kitap WHERE basim_yili BETWEEN 1970 AND 1980; SQL ``` ``` baslik basim_yili ----------------- ---------- Tutunamayanlar 1972 Kum Kitabı 1975 Tehlikeli Oyunlar 1973 ``` İki sorgu aynı satırları döndürüyor. `BETWEEN` **her iki uca da dahildir**; `1970` ve `1980` değerleri aralığın içindedir. Bu nokta sık atlanır ve özellikle tarihlerde hataya yol açar: bir ayın tamamını `BETWEEN` ile seçmek isterken ayın son gününü kapsayan sınırın gün mü yoksa gün ile saat mi olduğu karışır. Zaman bileşeni taşıyan sütunlarda alt sınırı dahil, üst sınırı hariç yazan biçim (`>=` ve `<`) daha güvenlidir. Sonlu bir değer kümesi için `IN` yazılır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, yazar FROM kitap WHERE yazar IN ('Oğuz Atay','Orhan Pamuk'); SQL ``` ``` baslik yazar ----------------- ----------- Tutunamayanlar Oğuz Atay Sessiz Ev Orhan Pamuk Tehlikeli Oyunlar Oğuz Atay ``` `IN`, `OR` ile bağlanmış eşitliklerin kısaltmasıdır. Uzun listelerde okunabilirliği artırır ve motora tek bir küme denetimi olarak planlanabilecek bir yapı sunar. Değillemesi `NOT IN` biçiminde yazılır ve listede boş değer bulunduğunda beklenmedik davranır; bu tuzak beşinci derste ölçülecek. ## Değillemenin Sınırı `NOT` bir koşulu tersine çevirir, ama "tersi" sözcüğü boş değer varken yanıltıcıdır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, sube_id FROM kitap WHERE sube_id = 1; SELECT baslik, sube_id FROM kitap WHERE NOT (sube_id = 1); SQL ``` ``` baslik sube_id -------------- ------- Körlük 1 Tutunamayanlar 1 baslik sube_id ------------- ------- Kum Kitabı 2 Yaban 2 Sessiz Ev 3 Anayurt Oteli 3 ``` İlk sorgu iki satır, ikincisi dört satır döndürdü. Toplam altı; oysa tabloda yedi kitap var. Kayıp satır `Tehlikeli Oyunlar`: şube kimliği boş olduğu için ne birinci koşulu ne de değillemesini sağlıyor. Bir koşul ile değillemesinin birlikte tablonun tamamını vermesi, yalnızca ilgili sütunda boş değer yoksa geçerlidir. ## Örüntü Eşleme Metin içinde arama `LIKE` işleciyle yapılır. İki joker karakter vardır: `%` sıfır ya da daha çok karakteri, `_` tam olarak bir karakteri karşılar. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik FROM kitap WHERE baslik LIKE '_um%'; SQL ``` ``` baslik ---------- Kum Kitabı ``` Örüntü, "herhangi bir karakter, ardından `um`, ardından herhangi bir şey" diyor ve yalnız bir başlığa uyuyor. Asıl soru şudur: `LIKE` büyük/küçük harfe duyarlı mıdır? Yanıt **motora göre değişir** ve aynı motor içinde bile karakterin ASCII olup olmamasına göre değişebilir. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik FROM kitap WHERE baslik LIKE 'k%'; SQL ``` ``` baslik ---------- Körlük Kum Kitabı ``` Küçük harfli `k` ile yazılan örüntü, büyük `K` ile başlayan iki başlığı yakaladı: bu motorda ASCII harfler için `LIKE` harf duyarsızdır. Aynı motor ASCII dışı harflerde ise duyarlıdır. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik FROM kitap WHERE baslik LIKE '%ö%'; SELECT baslik FROM kitap WHERE baslik LIKE '%Ö%'; SQL ``` ``` baslik ------ Körlük ``` İkinci sorgu hiç satır döndürmedi. `Körlük` başlığında `ö` var, ama `Ö` ile yazılan örüntü eşleşmedi — harf katlaması yalnız ASCII aralığında uygulandı. Türkçe metinlerde bu, sessiz sonuç kaybının doğrudan kaynağıdır. Duyarlılığı sorgunun kendisiyle sabitlemek de tam çözüm değildir, çünkü harf dönüştürme işlevleri de aynı sınıra takılabilir. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT UPPER('Körlük') AS buyuk, LOWER('KÖRLÜK') AS kucuk; SQL ``` ``` buyuk kucuk ------ ------ KöRLüK kÖrlÜk ``` Dönüştürme ASCII harfleri değiştirdi, `ö` ve `Ö` olduğu gibi kaldı. Doğru çözüm, sorguyu yamamak değil, sütuna harf ve aksan duyarsız bir harmanlama tanımlamak ya da motorun Unicode desteğini etkinleştirmektir; ikisi de **motora göre değişir**. Örüntünün kendisinde `%` ya da `_` karakteri aranıyorsa kaçış karakteri bildirilir. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT 'Indirim %20' AS metin, 'Indirim %20' LIKE '%!%%' ESCAPE '!' AS kacisli, 'Indirim %20' LIKE '%%%' AS kacissiz UNION ALL SELECT 'Indirim 20', 'Indirim 20' LIKE '%!%%' ESCAPE '!', 'Indirim 20' LIKE '%%%'; SQL ``` ``` metin kacisli kacissiz ----------- ------- -------- Indirim %20 1 1 Indirim 20 0 1 ``` `ESCAPE '!'` bildirimi, `!%` yazımını "gerçek yüzde işareti" olarak okutur. Kaçışsız örüntü ise her iki metne de uyuyor, çünkü `%%%` yazımı "herhangi bir şey" demektir. Ölçüt sütunundaki `1` ve `0` değerleri mantıksal doğru ve yanlışın gösterimidir; boole değerinin nasıl yazıldığı da **motora göre değişir**. ## Özet - `WHERE` yalnızca doğru sonuç veren satırları geçirir; ne doğru ne yanlış olan satır elenir. - `NOT` en yüksek, `AND` orta, `OR` en düşük önceliklidir; ikisi bir arada geçtiğinde ayraç yazılır. - `BETWEEN` her iki uca dahildir; zaman bileşeni olan sütunlarda alt sınır dahil, üst sınır hariç yazım daha güvenlidir. - `IN`, `OR` ile bağlanmış eşitliklerin kısaltmasıdır. - Bir koşul ile değillemesi tablonun tamamını yalnızca ilgili sütunda boş değer yoksa verir. - `LIKE` işlecinde `%` ve `_` joker karakterlerdir, `ESCAPE` bunları gerçek karakter yapar; harf duyarlılığı motora ve karakterin ASCII olup olmamasına göre değişir. ## Sonraki Adım Buraya kadar hangi satırların döneceği belirlendi, ama hangi sırayla döneceği hiç belirlenmedi. Çıktılardaki sıra motorun okuma biçiminden geliyor ve garanti değil. Sonraki ders sonuç kümesini sıralayan yan tümceyi, çok anahtarlı sıralamayı, boş değerlerin sıralamadaki yerini ve sonucu ilk N satırla sınırlamanın standart ile yaygın yazımları arasındaki farkı ele alır.