--- title: 'SQL Dil Aileleri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/sql-temelleri/sql-dil-aileleri' course: 'SQL Temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:09:02+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # SQL Dil Aileleri Tanımlama, işleme, sorgulama, denetim ve işlem deyimleri: hangi ailenin neyi değiştirdiği, bildirimsel yazımın anlamı ve kurs boyunca kullanılacak kütüphane şemasının kurulması. Veri Modelleme ve İlişkisel Kuram kursu bir şema bırakarak bitti: bağıntılar, birincil ve yabancı anahtarlar, varlık ve başvuru bütünlüğü kısıtları, normalleştirilmiş tablolar. O kursun ürettiği şey bir tasarımdı — kâğıt üzerinde tutarlı, ama henüz sorulmamış. Bir şemanın değeri, ona sorulabilen sorularla ölçülür. Bu kurs o soruları soran dili kurar. Dilin adı **yapılandırılmış sorgu dili** (Structured Query Language, SQL) ve ilişkisel modelin kuramsal işlemlerini — seçme, izdüşüm, birleştirme — yazıya döken standart arayüzdür. İlk ders dilin haritasını çıkarır: hangi deyim ailesi neyi değiştirir, bir deyim nasıl okunur ve kurs boyunca üzerinde çalışılacak veri nasıl kurulur. ## Bildirimsel Bir Dil Programlama Temelleri kursunda yazılan her döngü **nasıl** sorusunu yanıtlıyordu: diziyi baştan sona gez, koşulu sağlayanı birikece ekle, sonucu döndür. SQL bu soruyu sormaz. SQL **ne** istendiğini yazar; sonuca hangi sırayla, hangi veri yapısıyla, hangi dizinle ulaşılacağına motor karar verir. Bu yüzden SQL bir **bildirimsel dildir** (declarative language). Ayrımın pratik sonucu şudur: aynı soruyu farklı yazımlarla ifade eden iki sorgu, motorun seçtiği **sorgu planı** (query plan) aynı olduğunda aynı hızda çalışır. Yazımın kendisi başarımı belirlemez; belirleyen, motorun yazımdan çıkardığı plandır. Bu, kursun ilerleyen bölümlerinde tekrar edilecek bir ayrımdır — şimdilik yalnız şu kadarı yeter: SQL'de bir sorguyu iyileştirmek, çoğunlukla döngüyü hızlandırmak değil, soruyu daha kesin sormaktır. ## Deyim Aileleri SQL tek bir dil olarak öğretilir ama içinde birbirinden farklı beş iş yapan deyim kümesi barındırır. Bu kümeler geleneksel olarak şöyle adlandırılır: | Aile | Açılım | Ne yapar | Örnek deyimler | |---|---|---|---| | Tanımlama | veri tanımlama dili (data definition language) | Şemanın kendisini kurar ve değiştirir | `CREATE`, `ALTER`, `DROP` | | İşleme | veri işleme dili (data manipulation language) | Tablolardaki satırları ekler, değiştirir, siler | `INSERT`, `UPDATE`, `DELETE` | | Sorgulama | veri sorgulama dili (data query language) | Var olan veriden yeni bir sonuç kümesi üretir | `SELECT` | | Denetim | veri denetim dili (data control language) | Nesneler üzerinde yetki verir ve alır | `GRANT`, `REVOKE` | | İşlem | işlem denetim dili (transaction control language) | Bir grup değişikliği bütün olarak kesinleştirir ya da geri alır | `COMMIT`, `ROLLBACK` | Ayrım keyfi değil: her ailenin geri alınabilirliği ve etkilediği şey farklıdır. Sorgulama hiçbir şeyi değiştirmez. İşleme satırları değiştirir ve bir işlem içindeyse geri alınabilir. Tanımlama şemayı değiştirir ve geri alınabilirliği **motora göre değişir** — bazı motorlar şema değişikliğini işlemin parçası sayar, bazıları tanımlama deyimini gördüğü anda açık işlemi kendiliğinden kesinleştirir. Bu kursun ilk iki konusu yalnız sorgulamayla ilgilenir; üçüncü konu işleme ve tanımlama deyimlerine geçer. Denetim deyimleri de o konuda ele alınır. ## Şemayı Kurmak Kurs boyunca tek bir örnek sürecek: bir kütüphanenin ödünç kayıtları. Dört tablo var — şubeler, kitaplar, üyeler ve ödünç işlemleri. Bu, İlişkisel Kuram kursunda normalleştirmesi yapılan şemanın aynısıdır. Aşağıdaki blok bir veritabanı dosyası oluşturur ve dört tabloyu tanımlar. Komut satırında çağrılan motor `sqlite3`; dosya adı `kutuphane.db`. Deyimlerin kendisi standart tanımlama deyimleridir. ```sh rm -f kutuphane.db sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' CREATE TABLE sube ( sube_id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL, sehir TEXT NOT NULL ); CREATE TABLE kitap ( kitap_id INTEGER PRIMARY KEY, baslik TEXT NOT NULL, yazar TEXT NOT NULL, basim_yili INTEGER, sube_id INTEGER REFERENCES sube(sube_id) ); CREATE TABLE uye ( uye_id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL, soyad TEXT NOT NULL, eposta TEXT, kayit_tarihi TEXT NOT NULL ); CREATE TABLE odunc ( odunc_id INTEGER PRIMARY KEY, kitap_id INTEGER NOT NULL REFERENCES kitap(kitap_id), uye_id INTEGER NOT NULL REFERENCES uye(uye_id), alis_tarihi TEXT NOT NULL, iade_tarihi TEXT ); SQL sqlite3 kutuphane.db '.tables' ``` ``` kitap odunc sube uye ``` Tanımlarda İlişkisel Kuram kursundaki üç kavram doğrudan görünüyor. `PRIMARY KEY` birincil anahtarı, `REFERENCES` yabancı anahtarı, `NOT NULL` ise bir sütunun boş değer kabul etmediğini bildirir. `basim_yili`, `eposta` ve `iade_tarihi` sütunlarında `NOT NULL` yazmaması bilinçlidir: basım yılı bilinmeyen kitap, elektronik posta adresi vermemiş üye ve henüz iade edilmemiş ödünç kaydı olabilir. Bu üç sütun kursun ilerleyen derslerinde boş değer davranışını göstermek için kullanılacak. ## Veriyi Yerleştirmek Şema boş bir iskelettir. Aşağıdaki blok, bir önceki blokta oluşturulan `kutuphane.db` dosyasına örnek satırları ekler ve tablo başına satır sayısını yazdırır. `.headers on` ve `.mode column` satırları komut satırı aracının çıktı biçimini belirler; sorgunun kendisiyle ilgileri yoktur. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' INSERT INTO sube VALUES (1,'Merkez','Ankara'),(2,'Bahçelievler','Ankara'), (3,'Kadıköy','İstanbul'),(4,'Konak','İzmir'); INSERT INTO kitap VALUES (1,'Körlük','José Saramago',1995,1),(2,'Tutunamayanlar','Oğuz Atay',1972,1), (3,'Kum Kitabı','Jorge Luis Borges',1975,2),(4,'Yaban','Yakup Kadri',1932,2), (5,'Sessiz Ev','Orhan Pamuk',1983,3),(6,'Anayurt Oteli','Yusuf Atılgan',NULL,3), (7,'Tehlikeli Oyunlar','Oğuz Atay',1973,NULL); INSERT INTO uye VALUES (1,'Ayşe','Demir','ayse@ornek.test','2023-02-14'), (2,'Mehmet','Kaya','mehmet@ornek.test','2023-05-30'),(3,'Zeynep','Arslan',NULL,'2024-01-09'), (4,'Emre','Yıldız','emre@ornek.test','2024-03-22'),(5,'Selin','Aydın',NULL,'2024-11-05'), (6,'Burak','Şahin','burak@ornek.test','2025-01-18'); INSERT INTO odunc VALUES (1,1,1,'2025-01-10','2025-01-24'),(2,2,1,'2025-02-02','2025-02-20'), (3,1,2,'2025-02-11',NULL),(4,3,3,'2025-03-01','2025-03-15'),(5,4,3,'2025-03-18','2025-04-02'), (6,1,4,'2025-04-05','2025-04-19'),(7,5,4,'2025-04-21',NULL),(8,2,5,'2025-05-02','2025-05-30'), (9,7,1,'2025-05-14','2025-05-28'),(10,3,5,'2025-06-03',NULL),(11,6,2,'2025-06-11','2025-06-25'), (12,4,4,'2025-06-20','2025-07-04'); .headers on .mode column SELECT 'kitap' AS tablo, COUNT(*) AS satir FROM kitap UNION ALL SELECT 'uye', COUNT(*) FROM uye UNION ALL SELECT 'odunc', COUNT(*) FROM odunc; SQL ``` ``` tablo satir ----- ----- kitap 7 uye 6 odunc 12 ``` Bu iki blok kurs boyunca tekrarlanacak. Her ders kendi başına çalışabilsin diye, izleyen derslerin başında aynı şema ve veri sıkıştırılmış tek bir blok olarak yeniden verilecek. ## Bir Sorgunun İskeleti Üçüncü aile — sorgulama — tek bir deyimden oluşur: `SELECT`. Kurulan veriye yöneltilen en kısa soru şöyle görünür. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column SELECT baslik, basim_yili FROM kitap WHERE yazar = 'Oğuz Atay'; SQL ``` ``` baslik basim_yili ----------------- ---------- Tutunamayanlar 1972 Tehlikeli Oyunlar 1973 ``` Deyim üç **yan tümceden** (clause) oluşuyor: `SELECT` hangi sütunların döneceğini, `FROM` hangi tablodan okunacağını, `WHERE` hangi satırların kalacağını söylüyor. Yazım sırası bu, ama anlam sırası farklıdır — motor önce `FROM`, sonra `WHERE`, en son `SELECT` yan tümcesini değerlendirir. Bir sonraki ders bu sırayı ayrıntılandırır. Yazımla ilgili üç kural şimdiden geçerlidir. Anahtar sözcükler büyük/küçük harfe duyarlı değildir; büyük harfle yazılmaları yalnızca okunabilirlik geleneğidir. Metin değerleri tek tırnak içine alınır — çift tırnak standartta **tanıtıcı** (identifier), yani tablo ve sütun adı, alıntılamak içindir. Her deyim noktalı virgülle biter; bu, birden çok deyimin arka arkaya yazılabilmesini sağlar. ## İşlemin Geri Alınabilirliği İşleme deyimleri şemayı değil satırları değiştirir ve bu değişiklik bir **işlem** (transaction) içinde geçici tutulabilir. İşlem, ya bütünüyle kesinleşen ya da bütünüyle geri alınan bir deyim öbeğidir. ```sh sqlite3 kutuphane.db <<'SQL' .headers on .mode column BEGIN; DELETE FROM odunc WHERE iade_tarihi IS NULL; SELECT COUNT(*) AS islem_icinde FROM odunc; ROLLBACK; SELECT COUNT(*) AS geri_alindiktan_sonra FROM odunc; SQL ``` ``` islem_icinde ------------ 9 geri_alindiktan_sonra --------------------- 12 ``` İşlemin içinde tablo dokuz satırlı görünüyor, geri alma sonrasında yeniden on iki satır. Silinen üç satır hiçbir zaman kalıcı olmadı. `COMMIT` yazılsaydı sonuç dokuz satırda sabitlenecekti. İşlemlerin yalıtım düzeyleri ve eşzamanlılık davranışı İleri SQL kursunun konusudur; burada yalnız şu kadarı gerekli: bir değişikliği denemenin güvenli yolu, onu `BEGIN` ile başlayan bir öbeğe koymaktır. ## Standart ve Lehçe SQL bir standarda dayanır, ama hiçbir motor standardı eksiksiz gerçekleştirmez ve her motor standardın üstüne kendi eklerini koyar. Bu eklere **lehçe** (dialect) denir. Kursta öğretilen kurallar standarda ait olanlardır; bir davranış motora göre değişiyorsa metinde açıkça işaretlenir. Ayrım pratikte üç yerde karşımıza çıkar. Birincisi, sonuç kümesini sınırlama yazımıdır — standart yazım ile yaygın kısayol farklıdır. İkincisi, örüntü eşlemenin büyük/küçük harf davranışıdır. Üçüncüsü, dış birleştirmenin bazı yönlerinin her motorda bulunmamasıdır. Bu üçü de ilgili derslerinde ayrıca ele alınacak. Lehçe farkına karşı tutum, taşınabilirliği bir amaç değil bir ölçüt saymaktır: standart yazım varken lehçeye özgü yazımı seçmek, sorguyu belirli bir ürüne bağlar. Bu bazen bilinçli bir karardır; bilinçsiz olduğunda göç maliyeti olarak geri döner. ## Özet - SQL bildirimsel bir dildir: sonucun ne olacağı yazılır, nasıl hesaplanacağına motor karar verir. - Deyimler beş aileye ayrılır — tanımlama, işleme, sorgulama, denetim ve işlem — ve her ailenin etkilediği şey ile geri alınabilirliği farklıdır. - Kurs boyunca kullanılacak şema dört tablodan oluşur: şube, kitap, üye ve ödünç işlemi; boş değer kabul eden üç sütun bilinçli olarak bırakılmıştır. - Bir sorgu yan tümcelerden kurulur ve yazım sırası ile değerlendirme sırası aynı değildir. - İşleme deyimleri bir işlem içine alınarak denenebilir; `ROLLBACK` değişikliği hiç olmamış hale getirir. - Standart SQL ile motor lehçesi ayrı şeylerdir; motora bağlı davranışlar bu kursta ayrıca işaretlenir. ## Sonraki Adım Bu derste `SELECT` yalnızca bir örnek olarak geçti. Oysa sorgulama ailesinin tamamı tek bu deyimden ibarettir ve gücü, sütun listesinin sabit adlardan çok daha fazlasını kabul etmesinden gelir: hesaplanmış ifadeler, yeniden adlandırılmış sütunlar, yinelenen satırların elenmesi. Sonraki ders `SELECT` yan tümcesinin yapısını ve tablo sütunları ile sorgu sütunları arasındaki farkı kurar.