---
title: 'Varsayılan Davranış ve İptal'
source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/tarayici-platformu/varsayilan-davranis-ve-iptal'
course: 'Tarayıcı ve Web Platformu'
language: tr
updated: '2026-08-17T18:09:11+00:00'
license: 'CC BY-SA 4.0'
---

# Varsayılan Davranış ve İptal

Tarayıcının olaylara verdiği yerleşik yanıt ve onu iptal etme isteği; iptal edilebilirlik koşulu, iptalin yayılımı durdurmakla karışmaması, edilgen dinleyicinin kısıtı ve iptalin ne zaman meşru olduğu.

Önceki derslerde dinleyiciler yalnızca ekledi: olay geldi, kod çalıştı, sayfaya bir
davranış katıldı. Oysa tarayıcının kendi davranışları da vardır ve hiçbir dinleyici
olmadan işlerler. Bağlantıya tıklamak gezinme başlatır, gönderim düğmesi formu gönderir,
onay kutusu işaretini değiştirir, boşluk tuşu sayfayı kaydırır.

Bir dinleyici bu davranışların yerine kendi davranışını koymak istediğinde, tarayıcının
yapacağı işi iptal etmesi gerekir. Bu ders iptalin nasıl istendiğini, hangi koşullarda
kabul edildiğini ve neden yayılımı durdurmakla aynı şey olmadığını kurar.

## Varsayılan Eylem

Bir olayın **varsayılan eylemi (default action)**, tarayıcının o olaya verdiği yerleşik
yanıttır. Belgede yazılı değildir, biçemde de değildir; işaretlemenin anlamından gelir.
Bağlantı ögesinin anlamı "başka bir kaynağa götürür" olduğu için tıklandığında gezinme
başlar. Gönderim düğmesinin anlamı "formu gönderir" olduğu için tıklandığında giriş
listesi hazırlanır.

Varsayılan eylemin iki özelliği kritiktir.

Birincisi **sırasıdır**. Varsayılan eylem, olayın yayılımı bittikten sonra çalışır.
Yayılım yolundaki herhangi bir dinleyici — hedeftekiler kadar atalardakiler de — eylemi
iptal edebilir. Ata düğümün kabarcık evresindeki dinleyicisi, hedefte başlamış bir
gezinmeyi durdurabilir.

İkincisi **zincirlenebilirliğidir**. Bazı varsayılan eylemler yeni bir olay üretir. Bir
etikete tıklamak, bağlı olduğu form alanında bir tıklama olayı doğurur; o tıklamanın da
kendi varsayılan eylemi vardır. Bu nedenle tek bir kullanıcı hareketi birden çok olay ve
birden çok varsayılan eylem üretebilir; zincirin hangi halkasında iptal edildiği sonucu
belirler.

## İptal İsteği

Dinleyici, olay nesnesi üzerinden iptal ister. İstek her zaman kabul edilmez: olayın
**iptal edilebilir (cancelable)** olması gerekir. Kaydırma bildirimi gibi bazı olaylar
tarayıcı işi zaten yaptıktan sonra üretilir ve iptal edilemez; istek sessizce yok sayılır.

```js
// varsayilan.mjs — yayilim, iptal ve varsayilan eylemin sirasi
const oge = (ad, ...cocuklar) => {
  const d = { ad, cocuklar, ebeveyn: null, dinleyiciler: [] };
  for (const c of cocuklar) c.ebeveyn = d;
  return d;
};
const dinle = (dugum, etiket, eylem, edilgen = false) =>
  dugum.dinleyiciler.push({ etiket, eylem, edilgen });

function yay(hedef, { tur, iptalEdilebilir, varsayilanEylem }) {
  const zincir = [];
  for (let d = hedef; d; d = d.ebeveyn) zincir.push(d);

  const olay = { tur, iptalEdilebilir, varsayilanOnlendi: false, durduruldu: false };
  const gunluk = [];
  olay.varsayilaniOnle = function () {
    if (this.edilgenDinleyicide) return gunluk.push("  [yok sayildi] edilgen dinleyici");
    if (olay.iptalEdilebilir === false) return gunluk.push("  [yok sayildi] iptal edilemeyen olay");
    olay.varsayilanOnlendi = true;
  };

  for (const dugum of zincir) {          // kabarcik evresi: hedeften koke
    if (olay.durduruldu) break;
    for (const d of dugum.dinleyiciler) {
      olay.edilgenDinleyicide = d.edilgen;
      gunluk.push(`  ${dugum.ad}/${d.etiket} (onlendi=${olay.varsayilanOnlendi})`);
      d.eylem?.(olay);
    }
  }
  gunluk.push(olay.varsayilanOnlendi ? `  varsayilan eylem: iptal` : `  varsayilan eylem: ${varsayilanEylem}`);
  return gunluk;
}

function agac(dinleyiciKur) {
  const bag = oge("a");
  const gezinti = oge("nav", bag);
  oge("main", gezinti);
  dinleyiciKur(bag, gezinti);
  return bag;
}
const TIKLAMA = { tur: "click", iptalEdilebilir: true, varsayilanEylem: "gezinme" };

const durumlar = [
  ["engelsiz", TIKLAMA, (bag, nav) => { dinle(bag, "bag"); dinle(nav, "nav"); }],
  ["varsayilaniOnle", TIKLAMA, (bag, nav) => {
    dinle(bag, "bag", (o) => o.varsayilaniOnle()); dinle(nav, "nav");
  }],
  ["stopPropagation", TIKLAMA, (bag, nav) => {
    dinle(bag, "bag", (o) => { o.durduruldu = true; }); dinle(nav, "nav");
  }],
  ["iptal edilemeyen olay", { tur: "scroll", iptalEdilebilir: false, varsayilanEylem: "kaydirma" },
    (bag) => { dinle(bag, "bag", (o) => o.varsayilaniOnle()); }],
  ["edilgen dinleyici", { tur: "wheel", iptalEdilebilir: true, varsayilanEylem: "kaydirma" },
    (bag) => { dinle(bag, "bag", (o) => o.varsayilaniOnle(), true); }],
];

for (const [ad, olayTanimi, kur] of durumlar) {
  console.log(ad);
  for (const satir of yay(agac(kur), olayTanimi)) console.log(satir);
}
```

```
engelsiz
  a/bag (onlendi=false)
  nav/nav (onlendi=false)
  varsayilan eylem: gezinme
varsayilaniOnle
  a/bag (onlendi=false)
  nav/nav (onlendi=true)
  varsayilan eylem: iptal
stopPropagation
  a/bag (onlendi=false)
  varsayilan eylem: gezinme
iptal edilemeyen olay
  a/bag (onlendi=false)
  [yok sayildi] iptal edilemeyen olay
  varsayilan eylem: kaydirma
edilgen dinleyici
  a/bag (onlendi=false)
  [yok sayildi] edilgen dinleyici
  varsayilan eylem: kaydirma
```

İkinci durumda hedefteki dinleyici iptal ister; olay yoluna devam eder ve ata düğümdeki
dinleyici `onlendi=true` değerini okur. Tarayıcı API'sinde bu bayrağın adı
`defaultPrevented` tir. Yayılımın devam etmesi bir kusur değil, tasarımın kendisidir: yol
üzerindeki sonraki dinleyiciler kararı görebilir ve kendi davranışlarını ona göre
ayarlayabilir.

## İptal ile Durdurmayı Ayırmak

Üçüncü durum bu dersin en sık karıştırılan noktasını gösterir. Yayılım durdurulmuştur —
ata dinleyicisi hiç çağrılmamıştır — ama gezinme yine de olmuştur.

İki işlem **birbirinden bağımsızdır**:

- Yayılımı durdurmak, olayın **başka dinleyicilere** ulaşmasını engeller. Tarayıcının
  kendi davranışına dokunmaz.
- İptal istemek, **tarayıcının davranışını** engeller. Olayın yoluna devam etmesini
  engellemez.

Buradan iki yanlış çıkar. Birincisi, gezinmeyi durdurmak isteyip yayılımı durduran kod
gezinmeyi durduramaz. İkincisi, yalnızca kendi işini yapmak isteyip iptal ile birlikte
yayılımı da durduran kod, sayfanın başka yerlerindeki devredilmiş dinleyicileri sessizce
devre dışı bırakır. İki işlem ayrı ayrı istenmelidir ve çoğu durumda yalnızca biri
gereklidir.

## Edilgen Dinleyici

Son durum farklı bir kısıt gösterir. Kaydırma ile ilgili olaylarda tarayıcı bir ikilemle
karşılaşır: dinleyici iptal edebilir mi, edemez mi bilmeden kaydırmayı başlatamaz. Bu
nedenle dinleyicinin bitmesini bekler; uzun süren bir dinleyici parmağın altındaki
sayfayı bekletir.

**Edilgen dinleyici (passive listener)** bu belirsizliği kaldırır. Kayıt sırasında verilen
bir seçenekle dinleyici "iptal istemeyeceğim" diye bildirir; tarayıcı kaydırmayı
dinleyiciyi beklemeden başlatır. Bildirime aykırı olarak iptal istenirse istek yok
sayılır.

Buradan pratik bir kural çıkar: kaydırmayı gözleyen ama değiştirmeyen dinleyiciler
edilgen kaydedilir. Kaydırmanın yerine kendi davranışını koyan bir dinleyici edilgen
olamaz ve bekletme maliyetini kabul eder.

## İptalin İnce Noktaları

**Bazı olaylarda iptal, izin anlamına gelir.** Sürükle bırak işleminde bir ögenin
üzerinden geçilirken üretilen olayın varsayılan eylemi "bırakmayı reddet" tir; iptal
edilmediği sürece bırakma gerçekleşmez. Burada iptal istemek davranışı engellemez,
tersine açar. Bu nedenle "iptal her zaman engellemektir" varsayımı yanlıştır; her olayın
varsayılan eyleminin ne olduğu ayrıca bilinmelidir.

**İptal, durumu geri almayabilir.** Onay kutusuna tıklandığında işaret değişimi olay
yayılmadan önce yapılır; iptal, değişimi geri alır. Dinleyici içinde okunan güncel değer
bu nedenle iptalden sonra geçerli olmayabilir.

**İptal edilmiş bir eylemin yerine bir şey konmalıdır.** Formun gönderimini iptal edip
veriyi kendi kodunda gönderen bir sayfa doğru davranır. Gönderimi iptal edip yerine
hiçbir şey koymayan sayfa, kullanıcının işini görünür bir neden olmadan bitirir. Aynı
ilke bağlantılar için de geçerlidir: gezinmeyi iptal eden kod, kullanıcının orta tuşla
yeni sekmede açma, adresi kopyalama ve bağlantının nereye gittiğini görme olanağını da
elinden alır.

**Klavye ve erişilebilirlik davranışları iptal edilmez.** Sekme tuşunun odak taşıma
davranışını iptal eden bir sayfa, klavyeyle kullanılamaz hâle gelir. Aynı biçimde metin
seçimini, sağ tuş menüsünü ve yakınlaştırmayı iptal etmek, kullanıcının denetimini
kaldırır. Bu davranışlar ancak yerlerine eşdeğer bir yol konduğunda iptal edilir; bunun
sınırları Odak ve Klavye Etkileşimi dersinde belirlenir.

## İptalin Geri Alınamaması

Bayrağın okunabilir olması, değiştirilebilir olduğu anlamına gelmez. İptali geri alan bir
işlem yoktur. Yol üzerindeki ilk iptal isteği kararı kesinleştirir; sonraki dinleyiciler
yalnızca kararı görür.

Bunun tasarım sonucu şudur: iptal kararını, davranışın **sahibi** olan dinleyici vermelidir.
Ölçüm formunun gönderimini iptal edecek kod formun kendi dinleyicisidir; forma dışarıdan
bakan genel bir dinleyicinin kararı, formun kendi mantığını görmeden verilmiş olur.

Aynı kesinlik ters yönde de geçerlidir. Bir dinleyici yayılımın erken bir noktasında
koşulsuz iptal isterse, sonraki dinleyicilerin davranışı geri getirmesi mümkün değildir;
tek çare iptal koşulunu o dinleyicinin içine taşımaktır. Koşul dışarıda kaldıkça iptal,
davranışı sessizce ve kalıcı olarak kapatan bir anahtara dönüşür.

Sayfadan ayrılma bu kuralın en görünür örneğidir. Kaydedilmemiş değişikliği olan bir
sayfa, ayrılma öncesinde üretilen olayı iptal ederek tarayıcıdan onay istemesini
sağlayabilir. Onayın metnini ve biçimini sayfa belirlemez; tarayıcı belirler ve genellikle
kullanıcının sayfayla önceden etkileşmiş olmasını koşul sayar. Kural aynıdır: iptal
isteği bir öneridir, tarayıcının kabul koşulları dışında karşılık bulmaz.

## Özet

- Varsayılan eylem, tarayıcının bir olaya verdiği ve işaretlemenin anlamından gelen
  yerleşik yanıttır; yayılım bittikten sonra çalışır.
- Yayılım yolundaki her dinleyici iptal isteyebilir; iptal isteği yalnızca olay iptal
  edilebilir olduğunda kabul edilir, aksi durumda sessizce yok sayılır.
- İptal ile yayılımı durdurmak bağımsız işlemlerdir: biri tarayıcının davranışını, diğeri
  olayın diğer dinleyicilere ulaşmasını engeller.
- İptal edildikten sonra da olay yoluna devam eder; sonraki dinleyiciler kararı bir bayrak
  üzerinden okuyabilir ama geri alamaz.
- Edilgen dinleyici iptal istemeyeceğini önceden bildirir; tarayıcı kaydırmayı beklemeden
  başlatır ve aykırı istek yok sayılır.
- Bazı olaylarda iptal engelleme değil izin anlamına gelir; iptal edilen her davranışın
  yerine eşdeğer bir yol konmalıdır.

## Sonraki Adım

Bu ders, iptal edilmemesi gereken davranışlar arasında klavyeyi ayrı tuttu ve gerekçeyi
sonraya bıraktı. Gerekçe şudur: sayfayla etkileşimin tamamı işaretleme aygıtıyla
kurulmaz. Kullanıcı sekme tuşuyla ögeler arasında dolaşır, boşlukla düğmeye basar, ok
tuşlarıyla seçenekler arasında geçer; ekran okuyucu da aynı yolu izler. Bu dolaşımın
merkezinde tek bir kavram vardır: belgede her an en çok bir öge girdiyi alır. Sonraki
ders bu ögenin nasıl belirlendiğini, sıranın neye göre kurulduğunu ve klavye olaylarının
hangi bilgiyi taşıdığını inceler.