--- title: 'Görsel Kullanımı' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/teknik-yazarlik/gorsel-kullanimi' course: 'Teknik Yazarlık ve Dokümantasyon' language: tr updated: '2026-08-17T18:10:50+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Görsel Kullanımı Diyagramın bayatlama hızını çizim biçimi değil bağlandığı yüzey belirler: arayüz şeması ikinci sürümde yanlışlaşır, kavram şeması on ikincide; diyagram çalıştırılamadığı için taşıdığı her bayat iddia sessizdir ve karma şema on ikinci sürümde 56 iddianın 56'sını sessizleştirir. Önceki ders örneği dokümanın kendi kendini sınayabilen tek öğesi olarak kurdu: gömülü iddia bayatlayınca ses çıkarır. Metnin yanında duran ikinci bir öğe daha vardır ve o hiçbir koşulda çalıştırılamaz. **Diyagram** da iddia taşır. Bir bileşenin adını, bir akışın sırasını, bir alanın biçimini, bir kavramın yapısını iddia eder ve bu iddialar tıpkı cümleler gibi bir yüzeye bağlanır. Bu dersin sorusu şudur: **diyagram hangi yüzeye bağlanır, bu seçim bayatlama hızını nasıl belirler ve görsel bayatlaması neden istisnasız sessizdir?** Gösterimin kendisi — neyin gösterilebileceği, bir gösterimin neyi soyutladığı, aynı şeyin farklı gösterimlerinin neyi ayırt ettiği — **Modelleme ve Gösterim** kursunda kuruldu ve burada tekrarlanmaz. Burada ölçülen tek şey diyagramın **metne hizmet edip etmediğidir**: taşıdığı iddialar ne kadar yaşar ve yanlışlaştıklarında bunu kim duyar. ## Diyagram Bir İddia Kümesidir Bir diyagram süs değildir; bir dizi cümlenin resim biçiminde yazılmış hâlidir. Üç kutu ve aralarındaki iki ok, en az beş iddia taşır: üç şeyin var olduğu, ikisinin belirli bir yönde bağlandığı ve bağlantının sırası. Bu iddiaların hepsi doğru ya da yanlış olabilir; ürün değiştiğinde bir bölümü yanlışlaşır. Diyagramı metinden ayıran şey iddia taşıması değil, **taşıdığı iddiaların hiçbirinin çalıştırılamaması**dır. Bir örnek düşerse haber verir; bir resim hiçbir zaman düşmez. Sayfa kurulur, resim yerinde durur, çizgiler eskisi gibi görünür ve okur onlara güvenir. Önceki dersin diliyle: **diyagrama taşınan her iddia, gömülülük ihtimalini yitirir.** İkinci fark aramadır. Bir terim yeniden adlandırıldığında metin taraması diyagramın içine giremez; resmin içindeki eski ad taramanın dışında kalır. Üçüncü dersin ölçtüğü kaçan iddia sorunu, diyagramda **kaçınılmaz** hâle gelir. Bu iki fark, bir resmin ne zaman çizilmeye değdiğinin ölçütünü de verir. Metin doğrusaldır: cümleler bir sırayla okunur ve bu sıra bir iddiadır. Bir dizi adımı anlatmak metnin doğal işidir, çünkü sıranın kendisi zaten metnin biçimidir. Buna karşılık **aynı anda duran ilişkiler** metinde kötü sıralanır; üç şeyin birbirine hangi yönde bağlandığını okumak, üç cümleyi okuyup zihinde birleştirmeyi gerektirir. Diyagramın kazandırdığı şey budur ve tek budur. Bir resim, yanındaki paragrafın **sırasını** tekrarlıyorsa hiçbir şey kazandırmamış, yalnız bir bakım borcu eklemiştir. ## Diyagramın Bağlandığı Yüzey Diyagramlar çizim tekniğine göre değil, **neyi gösterdiklerine** göre ayrılır ve bu ayrım doğrudan yüzey ayrımıdır. **Arayüz şeması** alanları, tipleri ve çağrı biçimlerini gösterir: **imza** yüzeyi. **Akış şeması** adımların sırasını gösterir: **akış** yüzeyi. **Bileşen şeması** parçaların adlarını ve aralarındaki bağı gösterir: **ad** yüzeyi. **Kavram şeması** bir şeyin neden öyle kurulduğunu gösterir — hangi kısıt hangi kararı doğurdu: **kavram** yüzeyi. Bir diyagram birden çok yüzeyi birden gösterebilir ve gerçekte çoğu öyledir. Böyle bir resmin ömrü, taşıdığı **en hızlı yüzeyin** ömrüdür: içindeki tek bir alan adı değiştiğinde resmin tamamı artık güvenilmezdir, çünkü okur resmin hangi bölümünün eskidiğini ayırt edemez. Ölçümün varsayımları: - **YD41** — 56 iddia ortak kurgudan gelir: dört tür, dört yüzey, **17** çalıştırılabilir örneğe gömülü iddia. Kâhin kurgunun kendisidir. - **YD42** — Bu dersin eklediği tek şey iddianın **nerede taşındığıdır**: metinde mi, diyagramda mı. Türlerin yüzey dağılımı ve yüzey sıklıkları değişmez. - **YD43** — **Diyagrama taşınan hiçbir iddia örneğe gömülü olamaz.** Diyagram çalıştırılamaz; bayatladığında hiçbir sınama düşmez. - **YD44** — Bir diyagram bağlandığı yüzeyin iddialarının **tamamını** devralır. Bu bir üst sınırdır ve beş diyagram seçimini birbiriyle karşılaştırılabilir kılar. - **YD45** — Birden çok yüzey gösteren diyagram, **en hızlı yüzeyinin** sürümünde bütün olarak yanlışlaşır. - **YD46** — İki kip ölçülür: **değiştiren** diyagram iddiaları metinden alır, **tekrarlayan** diyagram aynı iddiaları metinde bırakıp bir kopyasını daha üretir. - **YD47** — Bir iddianın bayat olup olmadığı yalnız bağlandığı yüzeye ve sürüme bakar; nerede taşındığı bunu değiştirmez, yalnız **duyulup duyulmadığını** değiştirir. ## Ölçüm ```python """Gorsel kullanimi: diyagram hangi yuzeye baglaniyor ve ne hizla bayatliyor. Bolum 1 - bes diyagram secimi: tasidigi iddia, metinde gomulu olan, ilk yanlis surum. Bolum 2 - diyagram metni degistirdiginde dogru/bayat/sessiz. Bolum 3 - diyagram metni tekrarladiginda eklenen sessiz iddia. """ TURLER = { "öğretici": {"akis": 9, "imza": 3, "ad": 2, "kavram": 1}, "nasıl yapılır": {"akis": 6, "imza": 5, "ad": 2, "kavram": 1}, "açıklama": {"akis": 1, "imza": 1, "ad": 1, "kavram": 9}, "referans": {"akis": 0, "imza": 13, "ad": 2, "kavram": 0}, } SIKLIK = {"imza": 2, "akis": 3, "ad": 5, "kavram": 12} ORNEKLI = {"öğretici": 0.60, "nasıl yapılır": 0.70, "açıklama": 0.10, "referans": 0.00} # Her diyagram bir ya da birden çok yüzeye bağlanır. Diyagram çalıştırılamaz: # taşıdığı hiçbir iddia örneğe gömülü olamaz. DIYAGRAM = {"kavram şeması": ("kavram",), "bileşen şeması": ("ad",), "akış şeması": ("akis",), "arayüz şeması": ("imza",), "karma şema": ("imza", "akis", "ad")} def iddialar(): liste, no = [], 0 for tur, dagilim in TURLER.items(): hedef = 0 for yuzey, adet in dagilim.items(): for _ in range(adet): no += 1 hedef += ORNEKLI[tur] gomulu = hedef >= 1 and yuzey != "kavram" if gomulu: hedef -= 1 liste.append({"no": no, "tur": tur, "yuzey": yuzey, "gomulu": gomulu}) return liste def bayat_mi(i, surum): return surum // SIKLIK[i["yuzey"]] >= 1 def olc(liste, surum): bayat = [i for i in liste if bayat_mi(i, surum)] sessiz = [i for i in bayat if not i["gomulu"]] return len(liste) - len(bayat), len(bayat), len(sessiz) def gorselle(liste, yuzeyler, kip): """Diyagram metni değiştirebilir ya da tekrarlayabilir; ikisinde de sessizleşir.""" if kip == "değiştiren": return [dict(i, gomulu=i["gomulu"] and i["yuzey"] not in yuzeyler) for i in liste] kopya = [dict(i, gomulu=False) for i in liste if i["yuzey"] in yuzeyler] return liste + kopya A = iddialar() tumu = gorselle(A, tuple(SIKLIK), "değiştiren") print(f"iddia {len(A)} | metinde örneğe gömülü {sum(i['gomulu'] for i in A)} | " f"tümü diyagrama taşınsa gömülü {sum(i['gomulu'] for i in tumu)}") print() print(f"{'diyagram':>15s} {'yüzey':>14s} {'iddia':>6s} {'metinde gömülü':>15s}" f" {'ilk yanlış sürüm':>17s}") for ad, yuzeyler in DIYAGRAM.items(): grup = [i for i in A if i["yuzey"] in yuzeyler] print(f"{ad:>15s} {'+'.join(yuzeyler):>14s} {len(grup):6d}" f" {sum(i['gomulu'] for i in grup):15d}" f" {min(SIKLIK[y] for y in yuzeyler):17d}") print() print("diyagram metni değiştirdiğinde — doğru/bayat/sessiz") print(f"{'diyagram':>15s} {'sürüm 3':>12s} {'sürüm 6':>12s} {'sürüm 12':>12s}") for ad in ["diyagramsız"] + list(DIYAGRAM): liste = A if ad == "diyagramsız" else gorselle(A, DIYAGRAM[ad], "değiştiren") satir = f"{ad:>15s}" for s in (3, 6, 12): d, b, z = olc(liste, s) satir += f" {f'{d}/{b}/{z}':>12s}" print(satir) print() print(f"{'diyagram':>15s} {'değiştiren: iddia':>18s} {'sessiz':>7s}" f" {'tekrarlayan: iddia':>19s} {'sessiz':>7s}") for ad, yuzeyler in DIYAGRAM.items(): d1 = gorselle(A, yuzeyler, "değiştiren") d2 = gorselle(A, yuzeyler, "tekrarlayan") print(f"{ad:>15s} {len(d1):18d} {olc(d1, 12)[2]:7d}" f" {len(d2):19d} {olc(d2, 12)[2]:7d}") ``` ``` iddia 56 | metinde örneğe gömülü 17 | tümü diyagrama taşınsa gömülü 0 diyagram yüzey iddia metinde gömülü ilk yanlış sürüm kavram şeması kavram 11 0 12 bileşen şeması ad 7 3 5 akış şeması akis 16 9 3 arayüz şeması imza 22 5 2 karma şema imza+akis+ad 45 17 2 diyagram metni değiştirdiğinde — doğru/bayat/sessiz diyagram sürüm 3 sürüm 6 sürüm 12 diyagramsız 18/38/24 11/45/28 0/56/39 kavram şeması 18/38/24 11/45/28 0/56/39 bileşen şeması 18/38/24 11/45/31 0/56/42 akış şeması 18/38/33 11/45/37 0/56/48 arayüz şeması 18/38/29 11/45/33 0/56/44 karma şema 18/38/38 11/45/45 0/56/56 diyagram değiştiren: iddia sessiz tekrarlayan: iddia sessiz kavram şeması 56 39 67 50 bileşen şeması 56 42 63 46 akış şeması 56 48 72 55 arayüz şeması 56 44 78 61 karma şema 56 56 101 84 ``` ## Altı Kat Farklı Ömür İlk tablonun son sütunu dersin en kısa sonucudur: **12, 5, 3, 2, 2**. Aynı çizim emeği, aynı sayfa, aynı okur — ve resmin doğru kalma süresi altı kat değişiyor. Belirleyen şey resmin güzelliği, aracın niteliği ya da ayrıntı düzeyi değil; **neyi gösterdiğidir**. Kavram şeması on ikinci sürüme kadar doğru kalır çünkü bir kısıtın bir kararı nasıl doğurduğu ürünün alan adlarından, çağrı biçimlerinden ve adım sırasından bağımsızdır; o resim ancak kararın kendisi değişince yanlışlaşır. Arayüz şeması ikinci sürümde yanlışlaşır çünkü gösterdiği şey her iki sürümde bir değişir. Kursun ikinci iddiası burada bir kez daha geçerlidir: **bayatlama hızını biçim değil, bağlanılan yüzey belirler.** Karma şema satırı bu yüzden en pahalı seçimdir. **45** iddia taşır, yani dokümanın büyük bölümünü resme çevirir, ve **2**'nci sürümde bütün olarak yanlışlaşır — içindeki tek bir imza değiştiği anda okur resmin hangi bölümüne güveneceğini bilemez. Bir diyagramın "her şeyi bir arada göstermesi" bir erdem değil, **ömrünü en hızlı bileşenine bağlamaktır**. Ortadaki sütun ikinci maliyeti veriyor. Kavram şeması metinden **0** gömülü iddia alır; zaten kavram iddiaları hiçbir zaman örneğe gömülemezdi. Akış şeması ise **9**, arayüz şeması **5**, karma şema **17** gömülü iddiayı metinden alıp resme taşır. Bu iddialar taşındıkları anda sınanabilirliklerini yitirir. ## Sessizleşen Doküman İkinci tablo bu kaybı doküman düzeyinde gösteriyor ve önce bir şeyin **değişmediğini** söylüyor: doğru ve bayat sütunları bütün satırlarda aynı. Üçüncü sürümde **18/38**, altıncıda **11/45**, on ikincide **0/56**. Diyagram hiçbir iddianın ömrünü uzatmaz ya da kısaltmaz; diyagram bir bakım aracı değildir. Değişen tek şey üçüncü sayıdır. Diyagramsız dokümanda on ikinci sürümde **39** sessiz iddia vardır. Kavram şeması bu sayıyı **değiştirmez** — resim hiçbir sesi susturmamıştır, çünkü zaten sessiz olan iddiaları almıştır. Bileşen şeması **42**'ye, arayüz şeması **44**'e, akış şeması **48**'e çıkarır. Karma şema **56**'ya çıkarır: on ikinci sürümde dokümanın **bütün** iddiaları bayattır ve **hiçbiri** ses çıkarmamaktadır. Üçüncü sürüm sütunu daha erken bir uyarı veriyor. Akış şeması daha üçüncü sürümde sessiz sayısını 24'ten **33**'e çıkarıyor; akış yüzeyi tam o sürümde değişir ve resme taşınmış dokuz gömülü iddia tam o anda susmuş olur. Görselin bedeli en çok, **en sık değişen yüzeyde** ödenir. Karar bu iki tablodan doğrudan çıkar. **Çizilecek şey, örneğe gömülemeyen şeydir.** Kavram iddiaları zaten sınanamaz; onları resme taşımak bedava bir kazançtır — hem uzun ömürlüdür hem hiçbir sesi susturmaz. Akış ve imza iddiaları ise dokümanın ses çıkaran bölümüdür; onları resme taşımak, çalışan bir sınamayı silmekle aynı şeydir. ## Resmin Kaynağı Metinse Yukarıdaki ölçüm iki ayrı sakıncayı birlikte saydı: diyagram **çalıştırılamaz** ve **taranamaz**. Bunlardan yalnız biri diyagramın doğasından gelir. İkincisi bir **saklama biçimi** kararıdır ve geri alınabilir. Bir diyagram iki biçimde saklanabilir. Ya bir resim dosyası olarak durur — içine tarama giremez, iki sürümü arasında fark alınamaz, inceleme sırasında neyin değiştiği okunamaz. Ya da kaynağı metin olarak durur ve resim kurma sırasında üretilir. ```text # ornek diyagram kaynagi , calistirilmamistir , yalnizca bicimi gosterir kaynağı metin olan kavram şeması düğüm ölçüm-kuyruğu "sıra korunmak zorunda" düğüm yazan-uç "aynı anda tek yazan" bağ ölçüm-kuyruğu -> yazan-uç "sıra kısıtı buradan doğuyor" resim dosyası olarak saklanan aynı şema (ikili içerik; tarama giremez, fark alınamaz, inceleme okuyamaz) ``` Kaynağı metin olan biçimde üçüncü dersin yeniden adlandırma taraması resmin içine girer: `ölçüm-kuyruğu` adı değiştiğinde tarama onu tıpkı bir paragraftaki gibi bulur. Diyagram böylece "kaçınılmaz kaçan" sınıfından çıkar ve bakımı ölçülebilir hâle gelir. Bu kazancın sınırı da nettir ve abartılmamalıdır. Kaynağın metin olması diyagramı **gömülü yapmaz**: kaynak çalıştırılmaz, yalnız çizilir; hiçbir sınama şemanın artık var olmayan bir bağı gösterdiğini bildirmez. Bayatlama hızı da değişmez — resim hangi yüzeye bağlıysa o sıklıkta yanlışlaşır. Yani ikinci tablonun sessizlik sütunu bu kararla **kıpırdamaz**. Kazanılan tek şey, sessiz bayatlamanın bir denetimle **bulunabilir** olmasıdır; kendiliğinden duyulur olması değil. ## Değiştiren ve Tekrarlayan Son tablo ikinci bir kararı ölçüyor: diyagram metnin **yerine mi** geçiyor, yanına mı ekleniyor? İkinci durum yaygındır ve zararsız görünür — aynı şey hem yazılmış hem çizilmiştir, okur hangisini isterse onu kullanır. Sayılar zararsız olmadığını söylüyor. Tekrarlayan kipte doküman **56** iddiadan **63** ile **101** arasında bir yere çıkıyor ve **hiçbir yeni bilgi eklenmiyor**; eklenen iddiaların hepsi metinde zaten yazılı olanların kopyası. Karşılığında on ikinci sürümde sessiz iddia sayısı, arayüz şemasında 44'ten **61**'e, karma şemada 56'dan **84**'e çıkıyor. Bunun nedeni üçüncü dersin ölçtüğü şeyle aynıdır. Kopya, kaynağıyla birlikte güncellenmez. Metin düzeltilir, resim eski hâliyle kalır ve bu kez okurun elinde birbiriyle çelişen iki kaynak vardır. Hangisinin yeni olduğunu söyleyen bir şey yoktur; resimde tarih yazmaz. Kural bu yüzden tek cümleyle söylenebilir: **diyagram metne hizmet ediyorsa metnin yerini alır, etmiyorsa yalnız bakım borcu ekler.** Bir resim, yanındaki paragrafın söylediğini söylüyorsa ikisinden biri fazladır ve fazlalık olan taraf, güncellenmesi unutulan taraftır. ## Özet - Diyagram bir iddia kümesidir ve iddiaları tıpkı cümleler gibi bir yüzeye bağlanır; ayıran yanı, taşıdığı hiçbir iddianın **çalıştırılamaması** ve metin taramasının içine girememesidir. - Bayatlama hızını çizim değil yüzey belirler: kavram şeması **12**, bileşen şeması **5**, akış şeması **3**, arayüz şeması **2** sürümde yanlışlaşır. Birden çok yüzey gösteren resim **en hızlı yüzeyinin** hızıyla bayatlar. - Diyagram hiçbir iddianın ömrünü değiştirmez: doğru ve bayat sayıları bütün seçimlerde aynıdır (**18/38**, **11/45**, **0/56**). Değişen tek şey kaç bayatın **duyulduğudur**. - Metinden resme taşınan gömülü iddia sesini yitirir: on ikinci sürümde sessiz sayısı 39'dan akış şemasında **48**'e, karma şemada **56**'ya çıkar — dokümanın tamamı sessizleşir. - Çizilecek şey, örneğe gömülemeyen şeydir: kavram şeması sessiz sayısını **hiç artırmaz**. Tekrarlayan diyagram ise yeni bilgi eklemeden iddia sayısını **101**'e kadar büyütür ve sessizi **84**'e çıkarır. ## Sonraki Adım Bu konu boyunca doküman hep **yazıldığı andaki hâliyle** ölçüldü: okur tanımı yazılmış mı, başlıklar kaç adım kısaltıyor, terim tek mi, örnek çalışır mı, resim neye bağlı. Beş ölçümün hepsi yazma masasında verilen kararlardı ve hepsi bir kez veriliyordu. Oysa bütün ölçümlerin ikinci ekseni sürümdü. Doküman yazıldığı anda **0/56** bayat, on ikinci sürümde **56/56**; aradaki fark yazma kararlarıyla değil, geçen zamanla geliyor. Öyleyse doküman yazılıp bitirilen bir şey değil, **yaşayan** bir şeydir. Sonraki konu bunu kurar: doküman kodun yanında nasıl sürümlenir, incelemeye nasıl girer, bayatlaması nasıl denetlenir ve sessiz kalan o iddialar hangi döngüyle görünür hâle gelir.