--- title: 'Kalite ve Test Temelleri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri' language: tr updated: '2026-08-17T04:42:59+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' lessons: 12 outcomes: - 'Doğrulama ve geçerleme kavramlarını ayırır' - 'Test seviyelerini ve türlerini sınıflandırır' - 'İyi bir test senaryosu ve hata kaydı yazar' --- # Kalite ve Test Temelleri Süreç ve ürün kalitesinin ayrılması, doğrulama ile geçerlemenin farkı, işlevsel olmayan beklentilerin ölçülebilir ölçütlere çevrilmesi, test seviyeleri ve türleri, denklik sınıfı ile sınır değer teknikleri, test senaryosu yazımı, beklenen sonucun kaynağı ve hata yaşam döngüsü. ## Kalite Kavramı Kalite güvencesinin süreç ve ürün yüzleri, doğrulama ile geçerlemenin ayrımı, işlevsel olmayan beklentilerin ölçülebilir ölçütlere çevrilmesi, kanıt arayan test zihniyeti ve teslimat modelinin geri bildirim süresine etkisi. ### Kalite Güvencesi Nedir Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/kalite-guvencesi-nedir Kalitenin belirtilmiş ve örtük beklentilere uygunluk olarak tanımı, ürün kalitesi ile süreç kalitesinin ayrı ölçülmesi ve denetimsiz kalan kuralın gizlediği kusur. Bir program çalışıyor olabilir ve yine de yanlış olabilir. Testleri geçiyor olabilir ve yine de kimsenin istemediği bir şeyi yapıyor olabilir. Doğru çalışıyor olabilir ve on saniyede yanıt verdiği için kullanılamaz olabilir. Bu üç cümlenin ortak yanı, "çalışıyor" sözcüğünün tek başına bir yargı taşımamasıdır. Bu müfredat o yargıyı kurar: bir yazılımın istenen şey olduğuna nasıl karar verilir ve bu karar hangi kanıtlara dayanır? Frontend Kalitesi kursundaki Test ve İzleme konusu birim, bileşen, tümleşim ve uçtan uca testleri tarayıcı bağlamında tanıttı. Orada test, belirli bir alanın — tarayıcıda çalışan arayüzün — kalite aracıydı. Burada konu tersine döner: test disiplininin kendisi, alandan bağımsız olarak ele alınır. Örnekler JavaScript ve Node.js Çalışma Zamanı kurslarında kurulan araçlarla yazılır, ama sorular dile ve platforma bağlı değildir. #### Kalite Bir Uygunluk Yargısıdır Kalite, bir ürünün **belirtilmiş** (stated) ve **örtük** (implied) beklentileri karşılama derecesidir. Bu tanımın iki yarısı da gereklidir. Belirtilmiş beklenti yazılıdır: "öğrenci üyeler kitabı 28 gün ödünç alır". Örtük beklenti yazılı değildir ama ihlal edildiğinde herkes fark eder: bir üyenin borcunun başka bir üyeye görünmemesi, iade işleminin iki kez işlenmemesi, sayfanın açılmasının dakikalar sürmemesi. Belirtim ne kadar dikkatli yazılırsa yazılsın, örtük beklentilerin tamamını içermez. Bu yüzden kalite mutlak bir nitelik değil, bir **uygunluk yargısıdır**: neye uygunluk sorusunun yanıtı verilmeden ölçülemez. Kurs boyunca kullanılacak alan küçük bir kütüphane ödünç kitaplığıdır. Bu alan Backend müfredatındaki kütüphane sistemiyle aynıdır; burada o sistemin kodu varsayılmaz, kurallar sıfırdan kurulur ve dersler boyunca aynı kitaplık geliştirilir. ```js // kitaplik.mjs — odunc kurallari export const KURALLAR = { ogrenci: { oduncGun: 28, enCokOdunc: 10 }, uye: { oduncGun: 14, enCokOdunc: 5 }, }; export function oduncSuresi(uyeTuru) { const kural = KURALLAR[uyeTuru]; if (kural === undefined) throw new Error(`bilinmeyen uye turu: ${uyeTuru}`); return kural.oduncGun; } export function enCokOdunc(uyeTuru) { return KURALLAR[uyeTuru]?.enCokOdunc ?? 5; } export function sonTarih(alisGunu, uyeTuru) { return alisGunu + oduncSuresi(uyeTuru); } ``` Tarihler gün numarasıyla temsil edilir: `sonTarih(1000, 'uye')` bin numaralı günde alınan kitabın bin on dördüncü günde iade edileceğini söyler. Takvim aritmetiği ve saat dilimi sorunları kalite tartışmasının konusu değildir; sabit bir gün sayacı örnekleri belirlenimci (deterministic) tutar. #### Ürün Kalitesi ve Süreç Kalitesi **Ürün kalitesi** (product quality) elde duran şeyin niteliğidir: kitaplık kuralları doğru uyguluyor mu, hızlı mı, güvenli mi? **Süreç kalitesi** (process quality) o şeyi üreten çalışma biçiminin niteliğidir: her kural bir denetime bağlanmış mı, değişiklikler gözden geçiriliyor mu, kusurlar nereden geldiğiyle birlikte kaydediliyor mu? Aradaki bağ tek yönlü ve olasılıksaldır. İyi bir süreç iyi bir ürünü garanti etmez, ama kötü bir süreç iyi ürünü **tekrarlanamaz** kılar: bir sürüm iyi çıkar, sonraki çıkmaz ve farkın nereden geldiği bilinemez. Kalite güvencesinin ilgi alanı asıl budur. İki niteliği ayrı ayrı ölçmek için önce kuralların makine okunur bir listesi gerekir. ```js // belirtim.mjs — yazili kurallarin makine okunur listesi export const BELIRTIM = [ { no: 'K1', metin: 'Ogrenci odunc suresi 28 gundur' }, { no: 'K2', metin: 'Uye odunc suresi 14 gundur' }, { no: 'K3', metin: 'Ogrenci en cok 10 kitap odunc alabilir' }, { no: 'K4', metin: 'Uye en cok 5 kitap odunc alabilir' }, { no: 'K5', metin: 'Bilinmeyen uye turu reddedilir' }, { no: 'K6', metin: 'Son tarih, alis gunu ile odunc suresinin toplamidir' }, ]; ``` #### İki Ölçümü Ayırmak Ürün kalitesi ölçümü "yazılmış denetimlerin kaçı geçiyor" sorusunu yanıtlar. Süreç kalitesi ölçümü bambaşka bir soru sorar: "belirtimdeki kuralların kaçının bir denetimi var?" İkinci soruya **izlenebilirlik** (traceability) denir ve yanıtı ürünün kendisine değil, ürünle belirtim arasındaki bağa bakar. ```js // denetim.mjs — iki ayri olcum: urun kalitesi ve surec kalitesi import assert from 'node:assert/strict'; import { BELIRTIM } from './belirtim.mjs'; import { oduncSuresi, enCokOdunc, sonTarih } from './kitaplik.mjs'; const DENETIMLER = { K1: () => assert.equal(oduncSuresi('ogrenci'), 28), K2: () => assert.equal(oduncSuresi('uye'), 14), K3: () => assert.equal(enCokOdunc('ogrenci'), 10), K6: () => assert.equal(sonTarih(1000, 'uye'), 1014), }; let gecen = 0; const dusen = []; for (const [no, denetim] of Object.entries(DENETIMLER)) { try { denetim(); gecen += 1; } catch { dusen.push(no); } } const denetimsiz = BELIRTIM.filter((k) => DENETIMLER[k.no] === undefined).map((k) => k.no); console.log(`urun kalitesi : ${gecen}/${gecen + dusen.length} denetim gecti`); console.log(`surec kalitesi: ${BELIRTIM.length} kuraldan ${BELIRTIM.length - denetimsiz.length} tanesi denetleniyor`); console.log(`denetimsiz kural: ${denetimsiz.join(', ')}`); ``` ``` urun kalitesi : 4/4 denetim gecti surec kalitesi: 6 kuraldan 4 tanesi denetleniyor denetimsiz kural: K4, K5 ``` Birinci satır kusursuz görünür. İkinci satır, birinci satırın neyi kapsamadığını söyler. Ürün kalitesi ölçümü yalnız **sorulmuş sorular** hakkında bilgi verir; sorulmamış sorular o ölçümün içinde görünmez. Süreç kalitesi ölçümü tam olarak bu boşluğu adlandırır. #### Denetimsiz Kalan Kuralın Bedeli İki eksik denetim yazıldığında ne olduğu görülür. ```js // denetim-tam.mjs — denetimsiz kalan iki kural da yazildi import assert from 'node:assert/strict'; import { oduncSuresi, enCokOdunc, sonTarih } from './kitaplik.mjs'; const DENETIMLER = { K1: () => assert.equal(oduncSuresi('ogrenci'), 28), K2: () => assert.equal(oduncSuresi('uye'), 14), K3: () => assert.equal(enCokOdunc('ogrenci'), 10), K4: () => assert.equal(enCokOdunc('uye'), 5), K5: () => { assert.throws(() => oduncSuresi('konuk')); assert.throws(() => enCokOdunc('konuk')); }, K6: () => assert.equal(sonTarih(1000, 'uye'), 1014), }; for (const [no, denetim] of Object.entries(DENETIMLER)) { try { denetim(); console.log(`${no} gecti`); } catch (hata) { console.log(`${no} dustu: ${hata.message.split('\n')[0]}`); } } ``` ``` K1 gecti K2 gecti K3 gecti K4 gecti K5 dustu: Missing expected exception. K6 gecti ``` Kusur `enCokOdunc` işlevindedir: bilinmeyen bir üye türü geldiğinde hata vermek yerine sessizce beş döndürür. Kayıtlı olmayan bir kişi kitap alabilir ve sistem bunu bir üye davranışı sanır. Kusur her zaman oradaydı; ürün kalitesi ölçümü onu göremiyordu, çünkü kimse o soruyu sormamıştı. Buradaki ders, dördüncü satırın çıkmasından daha geneldir. Ürün ölçümü yalnız kendi kapsamı içinde konuşur; kapsamın nerede bittiğini söyleyen şey süreç ölçümüdür. "Bütün testler geçiyor" cümlesi, hangi soruların hiç sorulmadığı bilinmeden bir kalite iddiası değildir. #### Güvence, Kontrol ve Test Üç terim sık sık birbirinin yerine kullanılır; sınırları farklıdır. **Kalite güvencesi** (quality assurance) sürece yöneliktir ve önleyicidir. Kuralların yazılı olması, her kuralın bir denetime bağlanması, değişikliklerin gözden geçirilmesi, kusurların kaydedilmesi bu başlığa girer. Sorusu şudur: kusurun ortaya çıkmasını ne engelliyor? **Kalite kontrolü** (quality control) ürüne yöneliktir ve tespit edicidir. Elde duran sürümün beklentileri karşılayıp karşılamadığına bakar. Sorusu şudur: bu sürümde kusur var mı? **Test** kalite kontrolünün başlıca yöntemidir, ama tek yöntemi değildir. Gözden geçirme, biçimsel çözümleme ve statik denetim de kusur bulur. Test, programı **çalıştırarak** kanıt üretmesiyle ayrılır: gözlenen davranışı beklenenle karşılaştırır. Üçünün ilişkisi hiyerarşiktir: test, kalite kontrolünün bir aracıdır; kalite kontrolü, kalite güvencesinin bir parçasıdır. Bu kurs ağırlıklı olarak test hakkındadır, ama testin neyi kanıtladığı ve neyi kanıtlayamadığı sorusu güvence düzeyinde yanıtlanır. Testin kanıtlayamadığı şeyin adı da bellidir: bir test yalnız kusurun **varlığını** gösterebilir, yokluğunu gösteremez. Sonlu sayıda girdiyle sonsuz girdi kümesi denenemez. Bu yüzden testin işi "kusursuzluğu kanıtlamak" değil, "kusur bulma olasılığı en yüksek girdileri seçmektir". Test tasarımının bütün teknikleri bu seçim probleminin yanıtıdır. #### Özet - Kalite, belirtilmiş ve örtük beklentilere uygunluk derecesidir; neye uygunluk sorusu yanıtlanmadan ölçülemez. - Ürün kalitesi elde duran şeyin, süreç kalitesi onu üreten çalışma biçiminin niteliğidir; iyi süreç iyi ürünü garanti etmez ama kötü süreç iyi ürünü tekrarlanamaz kılar. - İzlenebilirlik ölçümü "kuralların kaçının denetimi var" sorusunu sorar; ürün ölçümü yalnız sorulmuş sorular hakkında bilgi verir. - Örnekte dört denetimin dördü geçiyordu; denetimsiz iki kuraldan biri yazıldığında bilinmeyen üye türünün sessizce kabul edildiği kusur ortaya çıktı. - Kalite güvencesi önleyici ve sürece, kalite kontrolü tespit edici ve ürüne yöneliktir; test kalite kontrolünün programı çalıştırarak kanıt üreten yöntemidir. - Test kusurun varlığını gösterebilir, yokluğunu gösteremez. #### Sonraki Adım Bu derste denetimler belirtimden türetildi: yazılı kural neyse, denetim onu sordu. Bu, "kitaplık belirtime uyuyor mu" sorusudur. Ama belirtimin kendisi yanlışsa ne olur? Kurallar eksiksiz uygulanmış, her denetim yeşil ve sonuç yine de hatalı olabilir — çünkü yazılı kural, kütüphanenin gerçekten uyguladığı kural değildir. Sonraki ders bu iki soruyu ayırır: doğru inşa etmek ile doğru şeyi inşa etmek. ### Doğrulama ve Geçerleme Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/dogrulama-ve-gecerleme Ürünün belirtime uygunluğunu sınayan doğrulama ile belirtimin gerçek ihtiyaca uygunluğunu sınayan geçerlemenin ayrılması ve her denetimi geçtiği hâlde yanlış ücret hesaplayan bir örnek. Önceki ders denetimleri belirtimden türetti: yazılı kural neyse, denetim onu sordu. Denetimlerin tamamı geçtiğinde varılan sonuç şudur — kitaplık, yazılı kurala uyuyor. Bu sonuç sanıldığı kadar geniş değildir. Yazılı kuralın kendisi kütüphanenin gerçekten uyguladığı kural olmayabilir. O durumda program kusursuz biçimde yanlış bir şey yapar. Bu ders o iki soruyu ayırır. Birincisi ürünün belirtime uygunluğunu, ikincisi belirtimin ihtiyaca uygunluğunu sorar. Aynı kitaplığa yeni bir kural ekleyerek ikisinin bağımsız olduğu gösterilecek: gecikme ücreti hesabı. #### İki Ayrı Soru **Doğrulama** (verification) şunu sorar: ürünü doğru mu inşa ediyoruz? Ölçüt üründen bir adım geridedir — belirtim, tasarım kararı, kabul ölçütü. Yanıtı üretmek için ürünle o yazılı ölçüt karşılaştırılır. **Geçerleme** (validation) şunu sorar: doğru şeyi mi inşa ediyoruz? Ölçüt belirtimin kendisinden bir adım geridedir — kullanıcının işi, kurumun kuralı, hizmetin amacı. Yanıtı üretmek için belirtim gerçek kullanımla karşılaştırılır. İki soru arasındaki fark ölçütün nereden geldiğidir. Doğrulama ölçütü belgedir; geçerleme ölçütü belgenin dışındaki dünyadır. Bu yüzden yalnız doğrulama yapan bir çalışma kendi içine kapalıdır: belge ne diyorsa onu onaylar, belgenin yanlış olma ihtimalini hiç gündeme getirmez. #### Belirtime Uyan Yanlış Program Kütüphaneye gecikme ücreti kuralı eklenir. Çözümleme sırasında yazılan madde şudur: - **K7** — Gecikme ücreti gün başına 2 birimdir. - **K8** — Negatif gecikme reddedilir. Uygulaması maddeyi birebir izler. ```js // ucret.mjs — belirtimdeki K7 kuralinin birebir uygulanmasi export const GUNLUK_UCRET = 2; export function gecikmeUcreti(gecikmeGun) { if (gecikmeGun < 0) throw new Error('gecikme gun sayisi negatif olamaz'); return gecikmeGun * GUNLUK_UCRET; } ``` Denetimler de aynı maddeden türetilir. Önceki dersteki düzenin aynısı kullanılır: her denetim bir kural numarasına bağlıdır. ```js // dogrulama.mjs — yazili belirtimden turetilmis denetimler import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; const DENETIMLER = { 'K7 gun basina 2 birim': () => assert.equal(gecikmeUcreti(5), 10), 'K7 gecikme yoksa ucret yok': () => assert.equal(gecikmeUcreti(0), 0), 'K7 ucret gecikmeyle dogru orantili': () => { assert.equal(gecikmeUcreti(10), 2 * gecikmeUcreti(5)); }, 'K8 negatif gecikme reddedilir': () => assert.throws(() => gecikmeUcreti(-1)), }; let gecen = 0; for (const [ad, denetim] of Object.entries(DENETIMLER)) { try { denetim(); gecen += 1; } catch (hata) { console.log(`dustu: ${ad} — ${hata.message.split('\n')[0]}`); } } console.log(`dogrulama: ${gecen}/${Object.keys(DENETIMLER).length} denetim gecti`); ``` ``` dogrulama: 4/4 denetim gecti ``` Doğrulama tamdır. Kural iki maddeden ibaretti, iki madde de denetlendi, ikisi de geçti. İzlenebilirlik ölçümü de kusursuz çıkardı: yazılı her kuralın bir denetimi var. Bu noktada elde, belirtimine tam uyduğu kanıtlanmış bir program vardır. #### Gerçeğe Karşı Sınamak Kütüphanenin gişesinde yıllardır ücret tahsil ediliyordu. Geçerlemenin ölçütü budur: belge değil, gerçekten yapılmış işlemler. Program o işlemleri yeniden hesaplar ve tahsil edilmiş tutarla karşılaştırır. ```js // gecerleme.mjs — gisede gercekten tahsil edilmis ucretlerle karsilastirma import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; const GISE_KAYITLARI = [ { islem: 'A-101', gecikmeGun: 0, tahsil: 0 }, { islem: 'A-102', gecikmeGun: 2, tahsil: 0 }, { islem: 'A-103', gecikmeGun: 3, tahsil: 0 }, { islem: 'A-104', gecikmeGun: 4, tahsil: 2 }, { islem: 'A-105', gecikmeGun: 10, tahsil: 14 }, { islem: 'A-106', gecikmeGun: 40, tahsil: 20 }, ]; let uyusan = 0; for (const k of GISE_KAYITLARI) { const hesap = gecikmeUcreti(k.gecikmeGun); if (hesap === k.tahsil) uyusan += 1; else console.log(`${k.islem}: ${k.gecikmeGun} gun — program ${hesap}, gise ${k.tahsil}`); } console.log(`gecerleme: ${uyusan}/${GISE_KAYITLARI.length} kayit uyustu`); ``` ``` A-102: 2 gun — program 4, gise 0 A-103: 3 gun — program 6, gise 0 A-104: 4 gun — program 8, gise 2 A-105: 10 gun — program 20, gise 14 A-106: 40 gun — program 80, gise 20 gecerleme: 1/6 kayit uyustu ``` Altı kayıttan biri uyuşuyor. Uyuşan kayıt gecikmesi olmayan işlemdir; ücret hesabının hiç çalışmadığı durumdur. Uyuşmayan beş kaydın örüntüsü iki eksik kuralı ele verir: ilk üç gün ücretsizdir ve ücret bir üst sınırda durur. Bu iki kural gişede uygulanıyordu ama belirtime girmemişti. Kusur kodda değildir. Kod, kendisinden istenen şeyi doğru yapmıştır. Kusur çözümleme aşamasındadır ve doğrulamanın hiçbir miktarı onu bulamaz — çünkü doğrulama, ölçütü olarak tam da kusurlu belgeyi kullanır. #### Düzeltilen Belirtim Geçerlemenin çıktısı bir kod düzeltmesi değil, bir belirtim düzeltmesidir. K7 üç maddeye ayrılır: **ücretsiz gün payı** (grace period) üç gündür, sonraki her gün 2 birimdir, ücret 20 birimi aşmaz. ```js // ucret2.mjs — gecerlemeden sonra duzeltilen belirtimin uygulanmasi export const UCRETSIZ_GUN = 3; export const GUNLUK_UCRET = 2; export const UST_SINIR = 20; export function gecikmeUcreti(gecikmeGun) { if (gecikmeGun < 0) throw new Error('gecikme gun sayisi negatif olamaz'); const ucretli = Math.max(gecikmeGun - UCRETSIZ_GUN, 0); return Math.min(ucretli * GUNLUK_UCRET, UST_SINIR); } ``` Artık iki sınav da aynı anda uygulanabilir. Doğrulama yeni maddelerden türetilir, geçerleme aynı gişe kayıtlarını kullanır. ```js // iki-sinav.mjs — duzeltilmis belirtim hem dogrulanir hem gecerlenir import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti } from './ucret2.mjs'; const DENETIMLER = { 'K7a ilk 3 gun ucretsiz': () => assert.equal(gecikmeUcreti(3), 0), 'K7b sonraki her gun 2 birim': () => assert.equal(gecikmeUcreti(6), 6), 'K7c ucret 20 birimi asmaz': () => assert.equal(gecikmeUcreti(100), 20), 'K8 negatif gecikme reddedilir': () => assert.throws(() => gecikmeUcreti(-1)), }; let gecen = 0; for (const [ad, denetim] of Object.entries(DENETIMLER)) { try { denetim(); gecen += 1; } catch { console.log(`dustu: ${ad}`); } } const GISE_KAYITLARI = [ { gecikmeGun: 0, tahsil: 0 }, { gecikmeGun: 2, tahsil: 0 }, { gecikmeGun: 3, tahsil: 0 }, { gecikmeGun: 4, tahsil: 2 }, { gecikmeGun: 10, tahsil: 14 }, { gecikmeGun: 40, tahsil: 20 }, ]; const uyusan = GISE_KAYITLARI.filter((k) => gecikmeUcreti(k.gecikmeGun) === k.tahsil).length; console.log(`dogrulama : ${gecen}/${Object.keys(DENETIMLER).length} denetim gecti`); console.log(`gecerleme : ${uyusan}/${GISE_KAYITLARI.length} kayit uyustu`); ``` ``` dogrulama : 4/4 denetim gecti gecerleme : 6/6 kayit uyustu ``` İlk sürümde birinci satır da doluydu. Ayıran şey ikinci satırdır. Bir kalite iddiası kurulurken hangi satırın gösterildiği sorulmalıdır. #### Her Aşamanın Kendi Sınavı Doğrulama tek bir etkinlik değildir; her ara ürünün kendi doğrulaması vardır. Tasarım belirtime karşı, kod tasarıma karşı, yapılandırma koda karşı doğrulanır. Bu eşleşme geliştirme aşamalarıyla sınama aşamalarını karşılıklı dizen **V modeli** (V-model) olarak bilinir: soldaki her ayrıştırma adımının sağda bir birleştirme ve sınama adımı vardır. Model bir süreç önerisi olarak tartışmalıdır, ama kurduğu eşleştirme kalıcıdır — her karar düzeyinin kendi ölçütü ve kendi sınavı olur. Doğrulamanın yöntemleri programı çalıştırmayı gerektirmez. **Gözden geçirme** (review), **statik çözümleme** (static analysis) ve tür denetimi de üründe belirtimden sapma arar. Test bunların programı çalıştıran türüdür. Geçerlemenin yöntemleri ise ürünü kullanacak kişiyi ya da onun işini gerektirir: kabul testi, gerçek işlem kayıtlarıyla karşılaştırma, kullanıcı denemesi, **örnekle belirtim** (specification by example) — kuralın soyut cümlesi yerine üzerinde anlaşılmış somut örneklerin yazılması. Yukarıdaki gişe kayıtları bu son yöntemin ham hâlidir. Geçerlemenin geç kalmasının bedeli doğrulamanınkinden büyüktür. Yanlış kod düzeltilir; yanlış belirtim üzerine kurulmuş tasarım, veri şeması, arayüz ve eğitim malzemesinin tamamı yeniden yapılır. Ücret hesabı örneğinde tek bir işlev değişti, ama tahsil edilmiş tutarlar yanlış olsaydı geriye dönük düzeltme de gerekirdi. Bu yüzden geçerleme sorusu belirtim yazılırken sorulur — birkaç somut örnek üzerinde anlaşmak, sonradan yapılacak düzeltmenin küçük bir kesridir. #### Özet - Doğrulama ürünün belirtime, geçerleme belirtimin gerçek ihtiyaca uygunluğunu sorar; ikisinin ölçütü ayrı yerlerden gelir. - Yalnız doğrulama yapan bir çalışma kendi içine kapalıdır: belgeyi ölçüt aldığı için belgenin yanlış olma ihtimalini gündeme getirmez. - Örnekte dört denetimin dördü geçti, ama altı gişe kaydından yalnız biri uyuştu; kusur kodda değil çözümleme aşamasındaydı. - Geçerlemenin çıktısı çoğu zaman bir kod düzeltmesi değil, bir belirtim düzeltmesidir. - Doğrulama gözden geçirme ve statik çözümlemeyle de yapılabilir; geçerleme ürünü kullanacak kişinin işini gerektirir. - Yanlış belirtimin bedeli yanlış kodunkinden büyüktür, çünkü üzerine kurulan her şeyi birlikte götürür. #### Sonraki Adım Bu derste ücret hesabının doğru sonucu vermesi tartışıldı. Doğru sonuç, beklentilerin yalnız bir bölümüdür. Kitaplık doğru ücreti hesaplasa bile yanıt vermesi bir dakika sürüyorsa, on bin kayıtta belleğe sığmıyorsa ya da başka bir üyenin borcunu gösteriyorsa kullanılamaz. Bu beklentiler belirtimde çoğu zaman yazılı değildir ve yazılı olduklarında da "hızlı olsun" gibi ölçülemez cümlelerle geçer. Sonraki ders bu beklentileri adlandırır ve ölçülebilir ölçütlere çevirir. ### Kalite Nitelikleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/kalite-nitelikleri İşlevsel beklentiler ile kalite niteliklerinin ayrılması, nitelik ailelerinin sınıflandırılması ve ölçülemez bir beklentinin uyaran-ortam-yanıt-ölçüt biçiminde ölçülebilir bir ölçüte çevrilmesi. Önceki ders ücret hesabının doğru sonucu vermesini konu aldı. Doğru sonuç, beklentilerin yalnız bir bölümüdür. Kitaplık doğru ücreti hesaplayıp da raporu dakikalarca ürettiğinde, bir üyenin borcunu başka bir üyeye gösterdiğinde ya da bozuk tek bir kayıt yüzünden hiç çalışmadığında kullanılamaz. Bu beklentiler belirtimde çoğu zaman yazılı değildir; yazılı olduklarında da "hızlı olsun", "sağlam olsun" gibi sınanamaz cümlelerle geçer. Bu ders o cümleleri adlandırır ve sınanabilir hâle getirir. Sınanabilir olmanın ölçütü tektir: bir beklenti, geçip geçmediğine bakılabilen bir ölçüte çevrilebiliyorsa sınanabilir. #### İşlevsel Beklenti ve Kalite Niteliği **İşlevsel beklenti** (functional requirement) sistemin **ne yaptığını** söyler: dört gün geciken kitaptan 2 birim ücret alınır, bilinmeyen üye türü reddedilir. Doğru ya da yanlış biçiminde yanıtlanır; ara değeri yoktur. **Kalite niteliği** (quality attribute) sistemin o işi **nasıl yaptığını** söyler: ne kadar hızlı, ne kadar dayanıklı, ne kadar güvenli, ne kadar değiştirilebilir. Yanıtı derecelidir ve bir eşikle birlikte anlam kazanır. Bu yüzden nitelikler için doğruluk değil, **bütçe** konuşulur. Ayrım tek başına bir sınıflandırma alıştırması değildir; iki beklenti türü farklı biçimde sınanır. İşlevsel beklenti tek bir girdi–çıktı çiftiyle sınanabilir. Nitelik ise ancak bir ölçüm düzeneği, bir yük ve bir eşikle sınanır. #### Nitelik Aileleri Nitelikler adlandırılmadığında konuşulamaz. Sık kullanılan aileler ve kitaplık bağlamındaki karşılıkları şunlardır: | Nitelik ailesi | İngilizce | Kitaplıktaki sorusu | |---|---|---| | işlevsel uygunluk | functional suitability | Ücret hesabı kurala uyuyor mu? | | başarım verimliliği | performance efficiency | Rapor ne kadar sürede çıkıyor? | | güvenilirlik | reliability | Bozuk kayıt geldiğinde ne oluyor? | | kullanılabilirlik | usability | Görevli borcu kaç adımda görüyor? | | güvenlik | security | Bir üyenin borcu başkasına görünüyor mu? | | sürdürülebilirlik | maintainability | Ücret kuralı kaç yerden değişiyor? | | taşınabilirlik | portability | Başka bir çalışma zamanında kuruluyor mu? | | uyumluluk | compatibility | Eski kayıt biçimi okunabiliyor mu? | Liste kapalı değildir; her alanın kendi ekleri olur. Önemli olan, bir beklentinin hangi aileye girdiğinin sorulmasıdır — çünkü aile, ölçünün nasıl kurulacağını belirler. #### Ölçülemez Beklentiyi Ölçüte Çevirmek "Rapor hızlı olsun" cümlesi sınanamaz, çünkü ne kadar hızlı, hangi yükte, hangi ortamda sorularının yanıtı yoktur. Bu boşluğu dolduran biçim dört parçalıdır ve **nitelik senaryosu** (quality attribute scenario) olarak bilinir: - **Uyaran** (stimulus): görevli borçlu üye raporunu ister. - **Ortam** (environment): kitaplıkta 8.000 üye ve 80.000 ödünç kaydı vardır, sistem olağan yükte çalışmaktadır. - **Yanıt** (response): rapor her üyenin toplam gecikme borcunu üretir. - **Yanıt ölçütü** (response measure): beş koşunun ortancası 100 milisaniyeyi geçmez. Dördüncü parça beklentiyi sınanabilir kılan parçadır. Frontend Kalitesi kursundaki Başarım Bütçesi dersinde kurulan bütçe düşüncesi burada alan bağımsız hâliyle kullanılır: ölçüt bir sayı, bir yük ve bir ölçüm yöntemiyle birlikte yazılır. #### Ölçütü Ölçmek Ölçüt yazıldıysa ölçülebilir. Rapor iki biçimde yazılır: her üye için bütün ödünç kayıtlarını tarayan sürüm ve kayıtları bir kez gezip üye numarasına göre toplayan sürüm. ```js // rapor.mjs — borclu uye raporunun iki uygulamasi export function veriUret(uyeSayisi, oduncSayisi) { const uyeler = Array.from({ length: uyeSayisi }, (_, i) => ({ no: i, tur: i % 3 === 0 ? 'ogrenci' : 'uye' })); const oduncler = Array.from({ length: oduncSayisi }, (_, i) => ({ uyeNo: (i * 7919) % uyeSayisi, gecikmeGun: i % 47, })); return { uyeler, oduncler }; } function ucret(gecikmeGun) { return Math.min(Math.max(gecikmeGun - 3, 0) * 2, 20); } export function raporTaramali(uyeler, oduncler) { return uyeler.map((u) => { let borc = 0; for (const o of oduncler) if (o.uyeNo === u.no) borc += ucret(o.gecikmeGun); return { no: u.no, borc }; }); } export function raporDizinli(uyeler, oduncler) { const borclar = new Map(); for (const o of oduncler) borclar.set(o.uyeNo, (borclar.get(o.uyeNo) ?? 0) + ucret(o.gecikmeGun)); return uyeler.map((u) => ({ no: u.no, borc: borclar.get(u.no) ?? 0 })); } ``` İki sürüm de aynı işlevsel gereksinimi karşılar; ürettikleri rapor birebir aynıdır. Ayrıldıkları yer nitelik ölçütüdür. ```js // olcum.mjs — yanit suresi olcutunun olculmesi import { veriUret, raporTaramali, raporDizinli } from './rapor.mjs'; const BUTCE_MS = 100; const { uyeler, oduncler } = veriUret(8000, 80000); function ortancaSure(islev, kosu = 5) { const sureler = []; for (let i = 0; i < kosu; i += 1) { const bas = performance.now(); islev(uyeler, oduncler); sureler.push(performance.now() - bas); } sureler.sort((a, b) => a - b); return sureler[Math.floor(kosu / 2)]; } for (const [ad, islev] of [['taramali', raporTaramali], ['dizinli', raporDizinli]]) { const ortanca = ortancaSure(islev); const yargi = ortanca < BUTCE_MS ? 'gecti' : 'kaldi'; console.log(`${ad.padEnd(9)}: ${BUTCE_MS} ms butcesi — ${yargi}`); } ``` ``` taramali : 100 ms butcesi — kaldi dizinli : 100 ms butcesi — gecti ``` Çıktı ham süreyi değil yargıyı yazar; ham süre makineye bağlıdır ve bir dersten diğerine taşınamaz. Bu metni hazırlarken kullanılan makinede tarama sürümünün ortancası 548,6 ms, dizinli sürümünkü 2,7 ms ölçüldü — iki sayı da çalıştırıldığı donanıma ve çalışma zamanı sürümüne göre değişir. Değişmeyen şey, ölçütün iki sürümü ayırmasıdır: bütçe belirlendikten sonra "hızlı mı" sorusunun yanıtı tartışma konusu olmaktan çıkar. Ölçümün tek koşuya değil beş koşunun ortancasına dayanması bilinçlidir. İlk koşu çalışma zamanının ısınma etkisini taşır; ortanca bu sıçramayı dışarıda bırakır. #### İkinci Bir Nitelik: Güvenilirlik Başarım tek nitelik değildir ve her nitelik kendi ölçüsünü ister. Güvenilirlik senaryosu şöyle yazılır: kayıtların bir bölümü bozuk geldiğinde rapor durmaz, bozuk kaydı atlar ve atlanan oranı bildirir; oran yüzde beşi aşarsa rapor geçersiz sayılır. ```js // dayaniklilik.mjs — guvenilirlik olcutunun olculmesi import { veriUret } from './rapor.mjs'; const ESIK = 0.05; const { oduncler } = veriUret(8000, 80000); for (let i = 0; i < oduncler.length; i += 33) oduncler[i].gecikmeGun = -1; let islenen = 0; let atlanan = 0; for (const o of oduncler) { if (!Number.isInteger(o.gecikmeGun) || o.gecikmeGun < 0) atlanan += 1; else islenen += 1; } const oran = atlanan / oduncler.length; console.log(`islenen kayit: ${islenen}`); console.log(`atlanan kayit: ${atlanan}`); console.log(`atlanan orani: ${(oran * 100).toFixed(2)} (esik ${ESIK * 100})`); console.log(`rapor durumu : ${oran <= ESIK ? 'gecerli' : 'gecersiz'}`); ``` ``` islenen kayit: 77575 atlanan kayit: 2425 atlanan orani: 3.03 (esik 5) rapor durumu : gecerli ``` Bu ölçüm süre içermediği için her makinede aynı sonucu verir. Nitelik ölçütlerinin hepsi zamana bağlı değildir: oran, sayı, boyut ve adım sayısı da ölçüttür ve belirlenimci oldukları için sınanmaları daha ucuzdur. #### Nitelikler Birbiriyle Yarışır Dizinli sürüm süreyi kısalttı, ama bunu üye sayısı kadar girdi tutan bir eşleme kurarak yaptı. Bellek tüketimi arttı. Bozuk kayıtları atlayan sürüm raporu ayakta tuttu, ama sessizce eksik bir toplam üretti; doğruluk pahasına süreklilik satın alındı. Bu genel bir durumdur: nitelikler birbirinden bağımsız artırılamaz. Başarım ile bellek, güvenlik ile kullanılabilirlik, esneklik ile yalınlık çoğu zaman ters yönde çeker. Bu yüzden nitelik kararları **ödünleşimdir** (trade-off) ve gerekçesiyle birlikte yazılmalıdır: hangi nitelik hangi nitelik uğruna ne kadar bırakıldı? Bütçe yazmanın asıl işlevi burada görünür. Bütçe, ödünleşimi bir kez tartışıp karara bağlar; sonraki her ölçüm o karara karşı yapılır. #### Özet - İşlevsel beklenti sistemin ne yaptığını, kalite niteliği bunu nasıl yaptığını söyler; birincisi doğru-yanlış, ikincisi dereceli yanıtlanır. - Bir nitelik beklentisi uyaran, ortam, yanıt ve yanıt ölçütü olarak yazıldığında sınanabilir hâle gelir; ölçütü olmayan beklenti sınanamaz. - Aynı işlevi karşılayan iki uygulama aynı bütçeye karşı farklı sonuç verebilir; örnekte tarama sürümü 100 ms bütçesinde kaldı, dizinli sürüm geçti. - Ölçüm süre içeriyorsa çıktıya ham süre değil yargı yazılır; ham süre makineye bağlıdır. - Oran, sayı ve boyut ölçütleri belirlenimcidir ve süre ölçütlerinden ucuza sınanır. - Nitelikler birbiriyle yarışır; bütçe, ödünleşimi bir kez karara bağlayıp sonraki ölçümlere ortak ölçüt verir. #### Sonraki Adım İki derste de kusur, birinin onu araması sayesinde ortaya çıktı: gişe kayıtları karşılaştırıldığı için, bütçe ölçüldüğü için. Kimse o karşılaştırmayı yapmasaydı iki kusur da görünmeyecekti. Buradan bir soru doğar — kusuru arayan kişi neyi farklı yapar? Sonraki ders testin bir teknikler kümesi olmadan önce bir tutum olduğunu ele alır: programın çalıştığını göstermeye çalışan bakış ile kırıldığı yeri arayan bakış aynı koda bakıp farklı şeyler bulur. ### Test Zihniyeti Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/test-zihniyeti Programın çalıştığını gösteren bakış ile kırıldığı yeri arayan bakışın aynı kod üzerinde farklı sonuç vermesi, doğrulama yanlılığı ve tekrarlanan soruların getirisinin azalması. Önceki iki derste kusur, birinin onu araması sayesinde ortaya çıktı: gişe kayıtları karşılaştırıldığı için, bütçe ölçüldüğü için. Kimse o karşılaştırmayı yapmasaydı iki kusur da görünmeyecekti. Testin teknikleri buradan sonra gelir; önce arayan kişinin ne aradığı sorusu gelir. Bu ders iki bakışı aynı işlev üzerinde karşılaştırır. Birincisi programın çalıştığını göstermek ister, ikincisi kırıldığı yeri arar. İkisi de test yazar, ikisi de dürüsttür ve buldukları farklıdır. #### İki Bakış Aynı Koda Bakar Kitaplığa ödünç verme kararı eklenir. Yazılı kural üç maddedir: aktif ödünç sayısı üye türünün sınırına ulaşmışsa ödünç verilmez, borcu 20 birime ulaşmış üyeye ödünç verilmez, bilinmeyen üye türü reddedilir. ```js // odunc.mjs — odunc verme kararinin ilk uygulamasi const KURALLAR = { ogrenci: { enCokOdunc: 10 }, uye: { enCokOdunc: 5 } }; export const BORC_SINIRI = 20; export function oduncAlabilirMi(uyeTuru, aktifOdunc, borc) { const sinir = KURALLAR[uyeTuru]?.enCokOdunc ?? 5; if (aktifOdunc > sinir) return false; if (borc > BORC_SINIRI) return false; return true; } ``` Denetimleri koşturmak için önceki derslerde tekrarlanan döngü ayrı bir dosyaya alınır. ```js // kosucu.mjs — bir denetim listesini kosturan ortak surucu export function kostur(baslik, denetimler) { let gecen = 0; const dusen = []; for (const [ad, denetim] of Object.entries(denetimler)) { try { denetim(); gecen += 1; } catch { dusen.push(ad); } } console.log(`${baslik}: ${gecen}/${Object.keys(denetimler).length} gecti`); for (const ad of dusen) console.log(` dusen: ${ad}`); } ``` İki denetim kümesi yazılır. Birincisi kuralın anlatıldığı gibi çalıştığını gösterir: üç kitabı olan öğrenci alır, on kitabı olan üye alamaz. İkincisi aynı kuralın kenarlarını yoklar. ```js // iki-bakis.mjs — mutlu yol denetimleri ile sorgulayici denetimlerin karsilastirilmasi import assert from 'node:assert/strict'; import { oduncAlabilirMi } from './odunc.mjs'; import { kostur } from './kosucu.mjs'; const MUTLU_YOL = { 'ogrenci uc kitapla yeni kitap alir': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('ogrenci', 3, 0), true), 'uye bir kitapla yeni kitap alir': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 1, 0), true), 'ogrenci yirmi kitapla alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('ogrenci', 20, 0), false), 'uye on kitapla alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 10, 0), false), 'borcu elli olan alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 0, 50), false), }; const SORGULAYICI = { 'uye tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 5, 0), false), 'ogrenci tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('ogrenci', 10, 0), false), 'borc tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 0, 20), false), 'bilinmeyen uye turu reddedilir': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('konuk', 0, 0)), 'negatif odunc sayisi reddedilir': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('uye', -1, 0)), }; kostur('mutlu yol ', MUTLU_YOL); kostur('sorgulayici', SORGULAYICI); ``` ``` mutlu yol : 5/5 gecti sorgulayici: 0/5 gecti dusen: uye tam sinirdayken alamaz dusen: ogrenci tam sinirdayken alamaz dusen: borc tam sinirdayken alamaz dusen: bilinmeyen uye turu reddedilir dusen: negatif odunc sayisi reddedilir ``` İlk küme kusursuz bir tablo çizer. İkinci küme aynı on satırlık işlevde beş ayrı kusur gösterir: iki karşılaştırma operatörü sınırı bir birim kaydırmış, borç sınırı da aynı kaymayı taşımış, bilinmeyen üye türü sessizce üye sayılmış, geçersiz sayı hiç denetlenmemiş. Kusurların tamamı ilk kümenin kapsamı dışında kaldı. Sebep, ilk kümenin kötü yazılmış olması değildir; sorduğu soruların hepsi sınırdan uzak noktalardan seçilmiştir. #### Doğrulama Yanlılığı İlk kümeyi yazan kişi kuralı okudu ve kuralın çalıştığını gösteren örnekleri seçti. Bu, **doğrulama yanlılığının** (confirmation bias) test yazımındaki hâlidir: bir iddiayı sınamak yerine iddiayla uyumlu kanıt aramak. Yanlılığın kaynağı, sorunun kurulma biçimidir. "Öğrenci kitap alabiliyor mu?" sorusu alabilen bir örnek arar. "Öğrenci hangi durumda alamaz ve o durumların sınırı nerededir?" sorusu ise sınırın iki yanını da yoklamayı gerektirir. İkinci soru daha çok iş çıkarır ve daha çok kusur bulur. Zihniyetin tanımı buradadır: test yazan kişi, programın doğru olduğunu varsaymaz; doğru olduğu iddiasını sınayacak kanıtı arar. Bulamazsa iddia bir süreliğine ayakta kalır. #### Sorgulayıcı Soruların Kaynağı Sorgulayıcı denetimler rastgele üretilmedi. Her biri bir soru sınıfından geldi: - **Sınır**: bir eşik geçiliyorsa eşiğin kendisi, bir altı ve bir üstü denenir. Beş kusurun üçü bu sınıftan çıktı. - **Boşluk**: değer yoksa, bulunamadıysa, hesaplanamadıysa ne olur? Bilinmeyen üye türü bu sınıftandır. - **Tür ve alan**: sayı beklenen yere negatif sayı, ondalıklı sayı ya da sayı olmayan bir değer gelirse ne olur? - **Sıra**: işlemler beklenmedik sırada gelirse? İade edilmemiş kitabın yeniden ödünç verilmesi bu sınıftandır. - **Yineleme**: aynı işlem iki kez gelirse toplam iki kat mı artar? - **Ölçek**: girdi bin kat büyürse davranış aynı kalır mı? - **Yetki**: işlemi yapan kişinin buna hakkı var mı? Bu liste bir sağlama listesi (checklist) olarak kullanılır. Sağlama listesinin işlevi, kusuru bulmak değil, sormayı unutulan soruyu hatırlatmaktır. #### Aynı Soruların Getirisi Azalır Beş kusur giderilir. Karşılaştırmalar sınıra eşitliği de kapsayacak biçimde düzeltilir, bilinmeyen tür hata verir, geçersiz sayı reddedilir. ```js // odunc2.mjs — sorgulayici denetimlerin bulduklari giderildikten sonra const KURALLAR = { ogrenci: { enCokOdunc: 10 }, uye: { enCokOdunc: 5 } }; export const BORC_SINIRI = 20; export function oduncAlabilirMi(uyeTuru, aktifOdunc, borc) { const kural = KURALLAR[uyeTuru]; if (kural === undefined) throw new Error(`bilinmeyen uye turu: ${uyeTuru}`); if (!Number.isInteger(aktifOdunc) || aktifOdunc < 0) throw new Error('aktif odunc sayisi gecersiz'); if (aktifOdunc >= kural.enCokOdunc) return false; if (borc >= BORC_SINIRI) return false; return true; } ``` Aynı sorgulayıcı küme yeniden koşturulur ve yanına yeni bir soru sınıfı eklenir: girdi sayı olmadığında ne olur? ```js // yeni-sinif.mjs — ayni sorularin tekrari ile yeni bir soru sinifinin karsilastirilmasi import assert from 'node:assert/strict'; import { oduncAlabilirMi } from './odunc2.mjs'; import { kostur } from './kosucu.mjs'; const SORGULAYICI = { 'uye tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 5, 0), false), 'ogrenci tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('ogrenci', 10, 0), false), 'borc tam sinirdayken alamaz': () => assert.equal(oduncAlabilirMi('uye', 0, 20), false), 'bilinmeyen uye turu reddedilir': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('konuk', 0, 0)), 'negatif odunc sayisi reddedilir': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('uye', -1, 0)), }; const YENI_SORU_SINIFI = { 'ondalikli odunc sayisi reddedilir': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('uye', 2.5, 0)), 'borc hesaplanamadiysa odunc verilmez': () => assert.throws(() => oduncAlabilirMi('uye', 0, Number.NaN)), }; kostur('eski sorular', SORGULAYICI); kostur('yeni sorular', YENI_SORU_SINIFI); ``` ``` eski sorular: 5/5 gecti yeni sorular: 1/2 gecti dusen: borc hesaplanamadiysa odunc verilmez ``` Eski sorular artık hiçbir şey bulmuyor. Bu beklenen bir sonuçtur: bir kusur giderildikten sonra onu bulan test, o kusurun geri gelmesini bekleyen bir nöbetçiye dönüşür — değerlidir ama yeni bilgi üretmez. Bir test kümesinin kusur bulma getirisi tekrarlandıkça azalır; buna **böcek ilacı yanılgısı** (pesticide paradox) denir. Yeni kusurlar ancak yeni soru sınıflarıyla bulunur. Bulunan altıncı kusur da öğreticidir: borç hesaplanamadığında değer sayı olmadığı için her karşılaştırma yanlış çıkar ve üye ödünç alır. Kusurların aynı bölgede kümelenmesi de sıradışı değildir; kusur bir yerde yoğunlaşıyorsa aramanın orada derinleştirilmesi verimlidir. Buna **kusur kümelenmesi** (defect clustering) denir. #### Zihniyetin Sınırları Sorgulayıcı tutum, her düşen testin bir kusur olduğu anlamına gelmez. Testin kendisi yanlış yazıldığında ya da beklenen değer eskidiğinde çıkan uyarı **yanlış alarmdır** (false positive) ve güveni aşındırır. Ters yönde, geçen bir test kusuru **kaçırmış** olabilir. İki hata türü de test kümesinin bilgi değerini düşürür. Bütün testlerin geçmesi de tek başına bir teslim gerekçesi değildir. Ürün kusursuz çalışıp yanlış işi yapıyorsa test sonucu bir şey söylemez; ikinci derste ayrılan geçerleme sorusu buradadır. Bu duruma **hatasızlık yanılgısı** (absence-of-errors fallacy) denir. Son sınır kişiseldir. Kendi yazdığı kodu sınayan kişi, kodu yazarken kurduğu varsayımların içinden bakar; aklına gelmeyen girdi, testte de aklına gelmez. Bunun çaresi tutumu terk etmek değil, bakışı çoğaltmaktır: gözden geçirme, ikinci bir kişinin senaryo yazması, tekniğin sistemli uygulanması. Sonraki konu bu tekniklere ayrılmıştır. #### Özet - Aynı işlev üzerinde mutlu yol denetimleri beşte beş geçerken sınır ve boşluk sorularını soran denetimler beş ayrı kusur gösterdi. - Doğrulama yanlılığı, iddiayı sınamak yerine iddiayla uyumlu kanıt aramaktır; sorunun kurulma biçimi hangi kanıtın aranacağını belirler. - Sorgulayıcı sorular sınır, boşluk, tür, sıra, yineleme, ölçek ve yetki sınıflarından sistemli olarak üretilir. - Bir kusur giderildikten sonra onu bulan test nöbetçiye dönüşür; tekrarlanan kümenin kusur bulma getirisi azalır, yeni kusur yeni soru sınıfı ister. - Yanlış alarm ve kaçırılan kusur test kümesinin bilgi değerini iki yönde düşürür; bütün testlerin geçmesi yanlış işin yapılmadığını göstermez. #### Sonraki Adım Buraya kadar test, tek bir kişinin bir işlevle baş başa kaldığı bir etkinlik gibi ele alındı. Gerçekte testin ne zaman yazıldığı, kimin yazdığı ve sonucunun kime ne kadar sürede ulaştığı çalışma biçimine bağlıdır. Aynı denetim kümesi, sürümün sonunda tek seferde koşturulduğunda ile her değişiklikte koşturulduğunda farklı değer taşır. Sonraki ders teslimat modelinin test pratiğini nasıl belirlediğini ve geri bildirim noktasının neyi değiştirdiğini ele alır. ### Teslimat Modelleri ve Test Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/teslimat-modelleri-ve-test Testin ayrı bir aşama mı yoksa süreç boyunca süren bir etkinlik mi olduğu sorusu, geri bildirim noktasının gecikme ve aday değişiklik sayısına etkisi ve kümenin süresinin yerleşimini belirlemesi. Buraya kadar test, tek bir kişinin bir işlevle baş başa kaldığı bir etkinlik gibi ele alındı. Gerçekte testin ne zaman yazıldığı, kimin yazdığı ve sonucunun kime ne kadar sürede ulaştığı çalışma biçimine bağlıdır. Aynı denetim kümesi sürümün sonunda tek seferde koşturulduğunda ile her değişiklikte koşturulduğunda farklı değer taşır. Bu ders o farkı ölçülebilir kılar. Ölçülen şey testin kendisi değil, bir kusurun ortaya çıkmasıyla fark edilmesi arasındaki mesafedir. #### Teslimat Modeli Testin Yerini Belirler **Şelale modelinde** (waterfall) çalışma aşamalara bölünür ve her aşama bir sonrakine belge devreder: çözümleme, tasarım, geliştirme, test, teslim. Test burada bir **aşamadır** — önceden bitmiş bir ürünün üzerinde, sonda yapılır. Modelin gücü, her aşamanın kendi çıktısını yazılı bırakmasıdır; zayıflığı, geçerleme sorusunun en sona ertelenmesidir. **Artımlı ve yinelemeli modelde** (incremental and iterative) ürün çalışan parçalar hâlinde büyür. Her yineleme kendi içinde çözümleme, geliştirme ve testi barındırır. Test bir aşamadan çok, her yinelemenin içine dağılmış bir etkinliğe dönüşür. **Sürekli teslimde** (continuous delivery) her değişiklik teslim edilebilir bir aday sayılır; teslimin önündeki tek engel, otomatik denetim kümesinin sonucudur. Test burada etkinlik olmaktan da çıkıp bir **kapıya** dönüşür: kümesi geçmeyen değişiklik ilerlemez. İkinci derste anılan V modelinin eşleştirmesi üç modelde de geçerlidir — her karar düzeyinin karşılık gelen bir sınama düzeyi vardır. Değişen şey eşleştirme değil, iki ucun arasındaki süredir. #### Geri Bildirim Noktası Bir kusur, kodun yazıldığı anda doğar. Fark edilmesi ise kümesinin koşturulduğu ilk noktada olur. Aradaki mesafenin iki ölçüsü vardır: **gecikme**, kusurun doğmasıyla haberin gelmesi arasındaki süre; **aday değişiklik sayısı**, o sürede biriken ve kusurun kaynağı olabilecek değişikliklerin sayısı. ```js // geri-bildirim.mjs — ayni denetim kumesinin farkli noktalarda verdigi geri bildirim const NOKTALAR = [ { ad: 'kaydetmede', gecikmeDk: 0.5, biriken: 1 }, { ad: 'gonderim oncesi', gecikmeDk: 3, biriken: 4 }, { ad: 'tumlestirme', gecikmeDk: 20, biriken: 12 }, { ad: 'gece kosusu', gecikmeDk: 720, biriken: 40 }, { ad: 'surum oncesi', gecikmeDk: 20160, biriken: 380 }, ]; for (const n of NOKTALAR) { console.log(`${n.ad.padEnd(16)}: ${String(n.gecikmeDk).padStart(7)} dk gecikme, ${String(n.biriken).padStart(3)} degisiklik aday`); } const ilk = NOKTALAR[0]; const son = NOKTALAR[NOKTALAR.length - 1]; console.log(`oran: gecikme ${son.gecikmeDk / ilk.gecikmeDk} kat, aday ${son.biriken / ilk.biriken} kat`); ``` ``` kaydetmede : 0.5 dk gecikme, 1 degisiklik aday gonderim oncesi : 3 dk gecikme, 4 degisiklik aday tumlestirme : 20 dk gecikme, 12 degisiklik aday gece kosusu : 720 dk gecikme, 40 degisiklik aday surum oncesi : 20160 dk gecikme, 380 degisiklik aday oran: gecikme 40320 kat, aday 380 kat ``` Tablodaki sayılar bir kitaplık ekibinin çalışma temposunu temsil eden varsayımlardır; ölçülmüş değerler değil, model girdileridir. Modelden çıkan sonuç ise sayılara pek bağlı değildir: geri bildirim noktası geriye kaydıkça gecikme ve aday sayısı birlikte büyür. İki büyümenin etkisi ayrıdır. Gecikme, kusuru yazan kişinin bağlamını kaybetmesine yol açar; iki hafta önceki kararın gerekçesi hatırlanmaz. Aday sayısı ise ayıklama işini büyütür: tek bir değişiklik varken sorun onda, üç yüz seksen değişiklik varken sorun aralarında bir yerdedir ve bulunması ayrı bir arama problemidir. Şelale modelinin pratikteki maliyeti buradadır. Test aşaması sürüm sonunda tek noktada toplandığında, bütün kusurlar en pahalı geri bildirim noktasında ortaya çıkar. #### Kümenin Süresi Yerleşimini Belirler Geri bildirim noktası özgürce seçilemez. Bir denetim kümesi her kaydetmede koşturulabiliyorsa süresi saniyenin altında olmalıdır; kümenin süresi arttıkça noktası geriye kayar. Süre burada bir yerleşim ölçütüdür. ```js // bekleme.mjs — dis kaynaga erisimi taklit eden engelleyen bekleme export function bekle(ms) { Atomics.wait(new Int32Array(new SharedArrayBuffer(4)), 0, 0, ms); } ``` ```js // kume-suresi.mjs — iki denetim kumesinin suresi ve ait olduklari geri bildirim noktasi import assert from 'node:assert/strict'; import { bekle } from './bekleme.mjs'; const ucret = (gun) => Math.min(Math.max(gun - 3, 0) * 2, 20); const HIZLI = [ () => assert.equal(ucret(0), 0), () => assert.equal(ucret(3), 0), () => assert.equal(ucret(4), 2), () => assert.equal(ucret(13), 20), () => assert.equal(ucret(99), 20), ]; const YAVAS = [ () => { bekle(400); assert.equal(ucret(10), 14); }, () => { bekle(400); assert.equal(ucret(20), 20); }, () => { bekle(400); assert.equal(ucret(1), 0); }, ]; const ESIK_MS = 1000; for (const [ad, kume] of [['hizli', HIZLI], ['yavas', YAVAS]]) { const bas = performance.now(); for (const denetim of kume) denetim(); const sure = performance.now() - bas; const yer = sure < ESIK_MS ? 'her kaydetmede kosturulabilir' : 'gonderim oncesine tasinir'; console.log(`${ad} kume (${kume.length} denetim): ${ESIK_MS} ms esigi — ${yer}`); } ``` ``` hizli kume (5 denetim): 1000 ms esigi — her kaydetmede kosturulabilir yavas kume (3 denetim): 1000 ms esigi — gonderim oncesine tasinir ``` İki kümenin sınadığı kural aynıdır; ayrıldıkları yer, yavaş kümedeki her denetimin dış bir kaynağa erişimi taklit eden bir bekleme içermesidir. Beş denetimli küme üç denetimli kümeden hızlıdır, çünkü denetim sayısı değil dış bağımlılık belirleyicidir. Bu ölçüm engelli bekleme kullandığı için her makinede aynı yargıyı verir; yalnız ham süre ortama bağlıdır. Çıkan kural pratiktir: bir kümenin geri bildirim noktası, denetim sayısına değil, en yavaş bağımlılığına göre belirlenir. Kümenin bir bölümünü hızlı tutmak istiyorsa, dış bağımlılığın oradan çıkarılması gerekir. Sonraki kursun konusu tam olarak budur. #### Modelin Getirdiği Pratikler Teslimat modeli yalnız zamanlamayı değil, hangi test pratiklerinin gerekli olduğunu da belirler. Sürüm sonunda tek noktada test yapılan bir modelde **sürüm dondurma** (code freeze) dönemi kaçınılmazdır: kusurları bulmak ve gidermek için değişikliklerin durdurulduğu bir aralık gerekir. Değişiklik her an teslim edilebilir olduğunda böyle bir aralık yoktur; onun yerine her değişikliğin geçmesi gereken bir **kabul kapısı** (quality gate) tanımlanır. Geri bildirim noktası geride olduğunda kusur toplu hâlde bulunur ve önceliklendirme ayrı bir iş kalemi olur; ileride olduğunda kusur tek tek bulunur ve çoğu anında giderilir. Bu yüzden hata kaydı tutma disiplini de modele göre ağırlık değiştirir. Ortak nokta şudur: hiçbir model testi ucuzlatmaz. Modelin belirlediği şey, aynı sınamanın ne zaman ve hangi maliyetle yapılacağıdır. #### Özet - Şelalede test bir aşama, artımlı modelde her yinelemenin içine dağılmış bir etkinlik, sürekli teslimde ilerlemenin önündeki bir kapıdır. - Geri bildirim noktası iki büyüklükle ölçülür: gecikme ve aday değişiklik sayısı; nokta geriye kaydıkça ikisi birlikte büyür. - Gecikme bağlam kaybına, aday sayısının artması ayıklamanın ayrı bir arama problemine dönüşmesine yol açar. - Bir kümenin geri bildirim noktası denetim sayısına değil en yavaş bağımlılığına göre belirlenir; örnekte beş denetimli küme üç denetimli kümeden hızlı çıktı. - Model, testi ucuzlatmaz; aynı sınamanın ne zaman ve hangi maliyetle yapılacağını belirler. #### Sonraki Adım Bu konu kalitenin ne olduğunu, hangi sorularla sınandığını ve sürecin bu sınamayı nasıl konumlandırdığını kurdu. Eksik olan, sınamanın kendi iç düzenidir: bir denetim neyi kapsıyor, nereye kadar uzanıyor, hangi bilgiyle yazılıyor? Sonraki konu testleri sınıflandırır. İlk soru kapsamla ilgilidir — aynı kusur tek bir işlevi sınayan bir testle de, bütün sistemi ayağa kaldıran bir testle de yakalanabilir; ikisinin maliyeti ve söylediği şey aynı değildir. ## Test Sınıflandırması Test seviyeleri ve maliyetleri, kara–beyaz–gri kutu ayrımı, işlevsel test türleri, denklik sınıfı ile sınır değer ve karar tablosu teknikleri, senaryo yazımı, beklenen sonucun kaynağı olarak test kâhini ve hata yaşam döngüsü. ### Test Seviyeleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/test-seviyeleri Birim, tümleşim, sistem ve kabul seviyelerinin kapsadıkları sınıra göre ayrılması, aynı kusurun üç seviyede yakalanması ve teşhis mesafesinin seviyeyle birlikte büyümesi. Önceki konu kalitenin ne olduğunu, hangi sorularla sınandığını ve sürecin bu sınamayı nasıl konumlandırdığını kurdu. Eksik olan, sınamanın kendi iç düzenidir. Aynı kusur, tek bir işlevi sınayan bir testle de bütün sistemi ayağa kaldıran bir testle de yakalanabilir; ikisinin maliyeti ve söylediği şey aynı değildir. Bu ders testleri **kapsadıkları sınıra** göre ayırır. Sınıf adları — birim, tümleşim, sistem, kabul — bu tek ölçütün adlarıdır. #### Seviyeyi Belirleyen Şey Kapsamdır **Birim testi** (unit test) tek bir işlevi ya da modülü, başka hiçbir parçaya dokunmadan sınar. Girdisi doğrudan işlevin girdisidir, çıktısı doğrudan dönüş değeridir. **Tümleşim testi** (integration test) iki ya da daha çok parçanın birlikte çalışmasını sınar. Kusur artık parçaların içinde değil, aralarındaki sözleşmede olabilir: yanlış sıralanan bağımsız değişken, uyuşmayan birim, beklenmedik boş değer. **Sistem testi** (system test) bütün parçaları bir arada, gerçek giriş noktasından sınar. Sorusu, kullanıcının gördüğü sonucun doğru olup olmadığıdır. **Kabul testi** (acceptance test) kapsam olarak sistem testiyle örtüşür; ayrıldığı yer ölçütün kaynağıdır. Kabul testinin beklenen sonucu ürünü kullanacak tarafın diliyle yazılır ve teslimin koşulunu oluşturur. İkinci derste ayrılan geçerleme sorusu bu seviyede sorulur. Frontend Kalitesi kursundaki Test ve İzleme konusu aynı ayrımı tarayıcı bağlamında kurmuştu; burada seviyeler alandan bağımsız olarak ele alınır. #### Aynı Kusur Üç Seviyede Kitaplık üç dosyaya ayrılır. Kural katmanı tek bir gecikmenin ücretini hesaplar, toplama katmanı bir üyenin borcunu çıkarır, işlem katmanı iade fişini üretir. ```js // ucret.mjs — kural katmani: tek bir gecikmenin ucreti export const UCRETSIZ_GUN = 3; export const GUNLUK_UCRET = 2; export const UST_SINIR = 20; export function gecikmeUcreti(gecikmeGun) { return Math.max(gecikmeGun - UCRETSIZ_GUN, 0) * GUNLUK_UCRET; } ``` ```js // borc.mjs — toplama katmani: bir uyenin butun gecikmelerinin toplami import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; export function uyeBorcu(oduncler) { return oduncler.reduce((toplam, o) => toplam + gecikmeUcreti(o.gecikmeGun), 0); } ``` ```js // iade.mjs — islem katmani: iade fisinin uretilmesi import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; import { uyeBorcu } from './borc.mjs'; export function iadeFisi(uye, oduncler) { return { uyeNo: uye.no, kalemler: oduncler.map((o) => ({ kitap: o.kitap, ucret: gecikmeUcreti(o.gecikmeGun) })), toplam: uyeBorcu(oduncler), }; } ``` Kural katmanında bir kusur vardır: `UST_SINIR` tanımlı olduğu hâlde hesapta kullanılmaz. Üç seviyede de aynı kusur aranır. Aşağıdaki blok üç test dosyasını üretir ve her birini Node'un yerleşik test koşucusuyla ayrı ayrı çalıştırır. Çıktıdaki süre alanları ortama bağlı olduğu için yalnız sonuç sayısı ve iddia iletisi süzülür. ```bash cat > birim.test.mjs <<'EOF' import test from 'node:test'; import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; test('tek gecikmenin ucreti ust siniri asmaz', () => { const ucret = gecikmeUcreti(100); assert.ok(ucret <= 20, `ucret ${ucret} birim`); }); EOF cat > tumlesim.test.mjs <<'EOF' import test from 'node:test'; import assert from 'node:assert/strict'; import { uyeBorcu } from './borc.mjs'; test('uyenin toplam borcu ust siniri asmaz', () => { const borc = uyeBorcu([{ gecikmeGun: 100 }, { gecikmeGun: 30 }]); assert.ok(borc <= 20, `borc ${borc} birim`); }); EOF cat > sistem.test.mjs <<'EOF' import test from 'node:test'; import assert from 'node:assert/strict'; import { iadeFisi } from './iade.mjs'; test('iade fisinin toplami ust siniri asmaz', () => { const fis = iadeFisi({ no: 7 }, [{ kitap: 'K-1', gecikmeGun: 100 }]); assert.ok(fis.toplam <= 20, `fis toplami ${fis.toplam} birim`); }); EOF for kume in birim tumlesim sistem; do node --test "$kume.test.mjs" > "$kume.log" 2>&1 printf '%-9s %s | %s\n' "$kume" "$(grep -E '^ℹ fail ' "$kume.log")" \ "$(grep -m1 AssertionError "$kume.log" | sed 's/.*: //')" done ``` ``` birim ℹ fail 1 | ucret 194 birim tumlesim ℹ fail 1 | borc 248 birim sistem ℹ fail 1 | fis toplami 194 birim ``` Üç seviye de kusuru yakaladı. Bu, seviyelerin gereksiz olduğu anlamına gelmez; yakalamanın maliyeti farklıdır. #### Teşhis Mesafesi Bir testin düşmesi, kusurun nerede olduğunu doğrudan söylemez; yalnız kapsamı içinde bir yerde olduğunu söyler. Kapsam ne kadar genişse, kusurun aranacağı alan o kadar büyüktür. ```js // seviyeler.mjs — ayni kusurun uc seviyede yakalanmasi ve kapsadigi dosya sayisi import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti } from './ucret.mjs'; import { uyeBorcu } from './borc.mjs'; import { iadeFisi } from './iade.mjs'; const SEVIYELER = [ { ad: 'birim', dosya: ['ucret.mjs'], denetim: () => assert.equal(gecikmeUcreti(100), 20), }, { ad: 'tumlesim', dosya: ['ucret.mjs', 'borc.mjs'], denetim: () => assert.equal(uyeBorcu([{ gecikmeGun: 100 }, { gecikmeGun: 2 }]), 20), }, { ad: 'sistem', dosya: ['ucret.mjs', 'borc.mjs', 'iade.mjs'], denetim: () => { const fis = iadeFisi({ no: 7 }, [{ kitap: 'K-1', gecikmeGun: 100 }]); assert.equal(fis.toplam, 20); }, }, ]; for (const s of SEVIYELER) { let sonuc = 'gecti'; try { s.denetim(); } catch { sonuc = 'dustu'; } console.log(`${s.ad.padEnd(9)}: ${sonuc} — ${s.dosya.length} dosya kapsaminda`); } ``` ``` birim : dustu — 1 dosya kapsaminda tumlesim : dustu — 2 dosya kapsaminda sistem : dustu — 3 dosya kapsaminda ``` Birim testi düştüğünde bakılacak tek bir dosya vardır. Sistem testi düştüğünde kusur üç dosyadan herhangi birinde olabilir ve hangisi olduğunu bulmak ayrı bir çalışmadır. Buna **teşhis mesafesi** denebilir: testin düşmesiyle kusurun bulunması arasındaki iş. Kapsamla birlikte büyüyen üç maliyet daha vardır. **Kurulum maliyeti**: sistem testi veri, yapılandırma ve giriş noktası ister. **Süre**: kapsam genişledikçe koşu süresi artar ve önceki dersteki geri bildirim noktası geriye kayar. **Kırılganlık**: kapsam içindeki her parça testi düşürebilir, bu yüzden geniş kapsamlı testler ilgisiz nedenlerle daha sık düşer — dördüncü derste anılan yanlış alarmın başlıca kaynağı budur. Buna karşılık dar kapsamın da bir bedeli vardır. Birim testi parçaların **arasındaki** kusuru göremez: her parça kendi başına doğru çalışıp bir araya geldiklerinde yanlış sonuç üretebilirler. Yukarıdaki kusur her seviyede görünürdü, çünkü tek bir katmandaydı; sözleşme uyuşmazlıkları böyle davranmaz. #### Seviyelerin Dağılımı Seviyelerin göreli sayısı bir tercihtir ve iki uçtan biriyle anılır. **Test piramidinde** (test pyramid) taban geniştir: çok sayıda hızlı birim testi, daha az tümleşim testi, en üstte az sayıda sistem testi. Gerekçesi maliyet dağılımıdır — kusurların çoğu ucuz seviyede yakalanır, pahalı seviye yalnız parçaların birleşimini sınar. Ters dizilime **dondurma külahı** (ice-cream cone) denir: az sayıda birim testi, çok sayıda sistem testi ve tepede el testi. Bu dizilimde her geri bildirim yavaş ve her düşen test pahalıdır. Piramit bir kural değil, bir maliyet gözlemidir. Alan değiştikçe oranlar değişir: kuralı ağır bir hesap katmanı tabanı büyütür, ince bir arayüz katmanı üst seviyeye ağırlık verir. Karar verilirken sorulacak soru sabittir — bu kusur, en ucuz hangi seviyede yakalanabilir? #### Özet - Test seviyeleri ne sınadıklarıyla değil, kapsadıkları sınırla ayrılır: birim tek parçayı, tümleşim parçaların birleşimini, sistem bütünü sınar. - Kabul testi kapsam olarak sistem testiyle örtüşür; ölçütünün ürünü kullanacak tarafın dilinden gelmesiyle ayrılır. - Örnekte tek bir katmandaki kusur üç seviyede de yakalandı; ayrım yakalamada değil, yakalamanın maliyetindeydi. - Kapsam genişledikçe teşhis mesafesi, kurulum maliyeti, süre ve kırılganlık birlikte büyür; dar kapsam ise parçalar arasındaki kusuru göremez. - Test piramidi bir kural değil maliyet gözlemidir; karar ölçütü, kusurun en ucuz hangi seviyede yakalanacağıdır. #### Sonraki Adım Seviye, testin nereye kadar uzandığını belirler. Bağımsız bir soru daha vardır: testi yazan kişi neye bakarak yazdı? Yukarıdaki üç test de belirtimden türetildi — üst sınır kuralını okuyup onu sordular. Kodun içine bakılarak yazılsalardı başka sorular çıkardı, çünkü kodda belirtimde hiç bulunmayan yollar olabilir. Sonraki ders bu bilgi düzeyi ayrımını ele alır ve iki yaklaşımın farklı kusur türleri bulduğunu gösterir. ### Kara, Beyaz ve Gri Kutu Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/kara-beyaz-ve-gri-kutu Testin hangi bilgiye dayanarak yazıldığı ayrımı; belirtim tabanlı testin eksik işlevi, yapı tabanlı testin belgelenmemiş dalı bulması ve iki yaklaşımın dal kapsamıyla karşılaştırılması. Önceki ders testin nereye kadar uzandığını sordu. Bağımsız ikinci bir soru daha vardır: testi yazan kişi neye bakarak yazdı? Oradaki üç test de belirtimden türetilmişti — üst sınır kuralı okunup sorulmuştu. Kodun içine bakılarak yazılsalardı başka sorular çıkardı, çünkü kodda belirtimde hiç bulunmayan yollar olabilir. Bu ders o bilgi düzeyi ayrımını kurar ve iki yaklaşımın **farklı türde** kusur bulduğunu aynı işlev üzerinde gösterir. #### Bilgi Düzeyi Ayrımı **Kara kutu testi** (black-box testing) yalnız dışarıdan görüneni kullanır: belirtim, arayüz, girdi ve çıktı. Kodun nasıl yazıldığı bilinmez. Bu yüzden **belirtim tabanlı test** (specification-based testing) olarak da anılır. **Beyaz kutu testi** (white-box testing) kaynak koda bakarak yazılır: hangi koşullar var, hangi dallar var, hangi döngü sınırları var? **Yapı tabanlı test** (structure-based testing) adı bu bakışı daha iyi anlatır — ölçütü programın yapısıdır. **Gri kutu testi** (grey-box testing) ikisinin arasındadır. Kaynak kod okunmaz, ama iç yapının bir bölümü bilinir: veri şeması, kayıt biçimi, günlük kayıtları, hata kodları. Bu kısmi bilgi girdi seçimini yönlendirir. Ayrım seviyeden bağımsızdır. Bir birim testi kara kutu da yazılabilir beyaz kutu da; bir sistem testi için de aynısı geçerlidir. #### İzli Ücret Hesabı Karşılaştırmanın ölçülebilir olması için ücret hesabı, hangi dalların çalıştığını kaydeden bir biçimde yazılır. `IZ` kümesi çalışan dalların numarasını tutar. ```js // ucret-izli.mjs — hangi dallarin calistigini kaydeden ucret hesabi export const DALLAR = ['D1', 'D2', 'D3', 'D4']; export const IZ = new Set(); export function gecikmeUcreti(gecikmeGun, uyeNo, subeDisi = false) { if (uyeNo === 0) { IZ.add('D1'); return 0; } IZ.add('D2'); let ucret = Math.max(gecikmeGun - 3, 0) * 2; if (ucret > 20) { IZ.add('D3'); ucret = 20; } else { IZ.add('D4'); } return ucret; } ``` Belirtim dört madde içerir: ilk üç gün ücretsizdir, sonraki her gün 2 birimdir, ücret 20 birimi aşmaz ve şube dışı iadede 5 birim ek ücret alınır. Son madde kütüphanenin yeni kararıdır ve K12 numarasını taşır. #### Kara Kutu Ne Bulur Kara kutu denetimleri yalnız bu dört maddeden türetilir. Kodun içindeki `uyeNo` koşulu bilinmediği için hiçbir denetim onu hedeflemez. ```js // kara-kutu.mjs — yalnizca belirtimden turetilen denetimler import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti, DALLAR, IZ } from './ucret-izli.mjs'; const DENETIMLER = { 'K7a ilk 3 gun ucretsiz': () => assert.equal(gecikmeUcreti(3, 41), 0), 'K7b gun basina 2 birim': () => assert.equal(gecikmeUcreti(6, 41), 6), 'K7c ucret 20 birimi asmaz': () => assert.equal(gecikmeUcreti(100, 41), 20), 'K12 sube disi iadede 5 birim ek ucret': () => assert.equal(gecikmeUcreti(4, 41, true), 7), }; let gecen = 0; const dusen = []; for (const [ad, denetim] of Object.entries(DENETIMLER)) { try { denetim(); gecen += 1; } catch { dusen.push(ad); } } console.log(`kara kutu : ${gecen}/${Object.keys(DENETIMLER).length} denetim gecti`); for (const ad of dusen) console.log(` dusen: ${ad}`); console.log(`dal kapsami: ${IZ.size}/${DALLAR.length} dal calisti`); console.log(` ulasilmayan: ${DALLAR.filter((d) => !IZ.has(d)).join(', ')}`); ``` ``` kara kutu : 3/4 denetim gecti dusen: K12 sube disi iadede 5 birim ek ucret dal kapsami: 3/4 dal calisti ulasilmayan: D1 ``` Kara kutu, kodda **hiç bulunmayan** bir işlevi buldu: şube dışı iade kuralı belirtimde vardır, uygulamada yoktur. Beyaz kutu bu kusuru yapısı gereği bulamaz — var olmayan bir dala test yazılamaz. Eksik işlev yalnız belirtimle karşılaştırarak görülür. Çıktının son satırı ise kara kutunun körlüğünü gösterir: dört daldan biri hiç çalışmadı. Belirtimde karşılığı olmayan bir dal, belirtimden türetilen hiçbir denetimin hedefi değildir. **Dal kapsamı** (branch coverage) ölçümünün buradaki işlevi, kusuru bulmak değil, kimsenin bakmadığı bölgeyi adlandırmaktır. #### Beyaz Kutu Ne Bulur Kaynak koda bakan kişi `D1` dalını görür ve doğrudan onu hedefleyen bir denetim yazar. ```js // beyaz-kutu.mjs — kaynak koddan gorulen ulasilmayan dali hedefleyen denetim import assert from 'node:assert/strict'; import { gecikmeUcreti, DALLAR, IZ } from './ucret-izli.mjs'; const ucret = gecikmeUcreti(100, 0); try { assert.ok(ucret === 20, `uye numarasi 0 icin ucret ${ucret}, beklenen 20`); console.log('D1 denetimi: gecti'); } catch (hata) { console.log(`D1 denetimi: dustu — ${hata.message}`); } console.log(`dal kapsami: ${IZ.size}/${DALLAR.length} dal calisti`); ``` ``` D1 denetimi: dustu — uye numarasi 0 icin ucret 0, beklenen 20 dal kapsami: 1/4 dal calisti ``` Bulunan şey bir işlem kısayoludur: sıfır numaralı üyeye hiç ücret yansıtılmaz. Böyle bir dal genellikle bir deneme sırasında eklenip kaldırılmayı unutan koddur; belirtimde bulunmadığı için hiçbir kara kutu denetimi onu sormaz ve ürüne sessizce yerleşir. Aynı çıktının ikinci satırı beyaz kutunun kendi körlüğünü gösterir. Tek bir dalı hedefleyen küme yalnız o dalı çalıştırır; yapıya bakarak yazılan testler kodun **var olan** yollarını kapsar, kodun **eksik** yollarını değil. Yapıyı ölçüt alan bir çalışma, hiç yazılmamış bir kuralı hiçbir zaman aramaz. #### Gri Kutu Aradaki Bilgiyi Kullanır Gri kutu yaklaşımında kaynak kod okunmaz, ama üye kayıtlarının şeması bilinir: üye numarası sıfırdan başlayan bir tam sayıdır. Bu bilgi, girdi seçimini yönlendirmeye yeter. ```js // gri-kutu.mjs — veri semasi bilgisinden turetilen yoklamalar import { gecikmeUcreti, DALLAR, IZ } from './ucret-izli.mjs'; const UYE_NO_ARALIGI = { enKucuk: 0, enBuyuk: 9999 }; const GECIKME_ORNEKLERI = [0, 4, 100]; const kusurlu = []; for (const uyeNo of [UYE_NO_ARALIGI.enKucuk, UYE_NO_ARALIGI.enBuyuk]) { for (const gun of GECIKME_ORNEKLERI) { const beklenen = Math.min(Math.max(gun - 3, 0) * 2, 20); const gozlenen = gecikmeUcreti(gun, uyeNo); if (gozlenen !== beklenen) kusurlu.push(`uyeNo=${uyeNo} gun=${gun}: ${gozlenen} (beklenen ${beklenen})`); } } console.log(`gri kutu : ${kusurlu.length} sapma bulundu`); for (const s of kusurlu) console.log(` ${s}`); console.log(`dal kapsami: ${IZ.size}/${DALLAR.length} dal calisti`); ``` ``` gri kutu : 2 sapma bulundu uyeNo=0 gun=4: 0 (beklenen 2) uyeNo=0 gun=100: 0 (beklenen 20) dal kapsami: 4/4 dal calisti ``` Şema bilgisi kaynak koda erişim vermez; yalnız hangi girdilerin sınır olduğunu söyler. Sıfırın bir üye numarası aralığının alt ucu olduğunu bilmek, o değeri denemeye yeter ve belgelenmemiş dal kaynak koda hiç bakılmadan ortaya çıkar. Dört dalın dördü de çalıştı. #### Hangi Yaklaşım Ne Zaman Üç yaklaşım birbirinin yerine geçmez, farklı boşlukları kapatır. Kara kutu, belirtimle ürün arasındaki farkı bulur ve kodun değişmesinden etkilenmez; kod yeniden düzenlendiğinde bu testler ayakta kalır. Kabul seviyesinde ve dış arayüzlerde tek geçerli yaklaşım budur, çünkü ölçüt kullanıcının gördüğüdür. Beyaz kutu, belirtimde karşılığı olmayan yolları bulur ve kapsam boşluklarını adlandırır. Bedeli, kodun yapısına bağlanmasıdır: yapı değiştiğinde testin kendisi de değişir. Gri kutu, dış arayüzden çalışırken iç bilgiyi girdi seçiminde kullanır. Uygulamada en sık karşılaşılan durum budur; testi yazan kişi çoğu zaman şemayı, hata kodlarını ve günlük kayıtlarını bilir. Pratik ölçüt şudur: denetimlerin gövdesi belirtimden yazılır, kapsam ölçümü yapıdan okunur. Kapsam boşluğu görüldüğünde sorulacak soru "buraya test yazayım mı" değil, "bu dalın belirtimde karşılığı var mı" olmalıdır. Karşılığı yoksa yazılacak şey test değil, o dalın kaldırılmasıdır. #### Özet - Kara kutu belirtime, beyaz kutu kaynak kodun yapısına, gri kutu şema ve kayıt biçimi gibi kısmi iç bilgiye dayanır; ayrım test seviyesinden bağımsızdır. - Kara kutu kodda hiç bulunmayan işlevi bulur; beyaz kutu var olmayan dala test yazamadığı için bu kusuru göremez. - Beyaz kutu belirtimde karşılığı olmayan dalları bulur; örnekte sıfır numaralı üyeye ücret yansıtmayan belgelenmemiş kısayol böyle ortaya çıktı. - Dal kapsamı ölçümü kusur bulmaz; kimsenin bakmadığı bölgeyi adlandırır. - Kapsam boşluğunun doğru sorusu "test yazayım mı" değil, "bu dalın belirtimde karşılığı var mı" sorusudur. #### Sonraki Adım Seviye ve bilgi düzeyi bir testin yerini belirler, amacını belirlemez. Aynı kara kutu birim testi, sürümün ayakta olup olmadığını anlamak için de koşturulabilir, giderilmiş bir kusurun geri gelip gelmediğini denetlemek için de. İkisinde de test aynıdır; değişen şey neden koşturulduğu ve sonucundan ne yapılacağıdır. Sonraki ders testleri bu amaca göre adlandırır: duman, sağlık, gerileme ve kabul. ### İşlevsel Test Türleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/islevsel-test-turleri Duman, sağlık, gerileme, yeniden test ve kabul testinin amaçlarına göre ayrılması, aynı sürümde farklı kusurları yakalamaları ve gerileme kümesinin bakım maliyeti. Seviye ve bilgi düzeyi bir testin yerini belirler, amacını belirlemez. Aynı kara kutu birim testi, sürümün ayakta olup olmadığını anlamak için de koşturulabilir, giderilmiş bir kusurun geri gelip gelmediğini denetlemek için de. İkisinde de test aynıdır; değişen şey neden koşturulduğu ve sonucundan ne yapılacağıdır. Bu ders testleri amaçlarına göre adlandırır. Adların işlevi, bir kümenin ne zaman koşturulacağı ve düştüğünde ne yapılacağı konusunda ortak bir anlayış kurmaktır. #### Amaç Testi Adlandırır **Duman testi** (smoke test) geniş ve sığdır: her ana yolu bir kez dener, hiçbirini derinlemesine sınamaz. Sorusu tek cümledir — bu sürüm üzerinde çalışmaya değer mi? Düştüğünde verilecek karar da tektir: sürüm geri çevrilir, ayrıntılı sınamaya girilmez. **Sağlık testi** (sanity test) dar ve derindir: belirli bir değişikliğin dokunduğu bölgeyi birkaç dakikada yoklar. Sorusu şudur — bu düzeltme makul görünüyor mu? Tam kümeyi koşturmadan önce yapılan bir ön elemedir. **Gerileme testi** (regression test) daha önce çalışan bir davranışın bozulup bozulmadığını sınar. Kümesi zamanla birikir: her giderilen kusur, geri geldiğinde uyaracak bir nöbetçi bırakır. **Yeniden test** (confirmation test) giderildiği bildirilen tek bir kusurun gerçekten giderildiğini sınar. Hata kaydındaki adımların birebir tekrarıdır ve kapsamı o kayıttan ibarettir. **Kabul testi** teslimin koşuludur ve ölçütü ürünü kullanacak taraftan gelir; önceki iki derste tanımlanan yeri budur. #### Duman ve Gerileme Aynı Sürümde Kitaplığın üç sürümü kurulur: sağlam sürüm, çekirdek bir işlemi bozulmuş sürüm ve daha önce giderilmiş bir kusuru geri gelmiş sürüm. ```js // surum.mjs — kitapligin saglam surumu ve iki bozuk surumu export function temelKitaplik() { return { uyeBul: (no) => (no >= 0 ? { no, tur: no % 3 === 0 ? 'ogrenci' : 'uye' } : null), gecikmeUcreti: (gun) => Math.min(Math.max(gun - 3, 0) * 2, 20), oduncVer: (uye, kitap) => ({ uyeNo: uye.no, kitap, durum: 'verildi' }), }; } export const SURUMLER = { 'S0 saglam': temelKitaplik(), 'S1 cekirdek bozuk': { ...temelKitaplik(), oduncVer: () => { throw new Error('kayit acilamadi'); } }, 'S2 eski kusur geri geldi': { ...temelKitaplik(), gecikmeUcreti: (gun) => Math.max(gun - 3, 0) * 2 }, }; ``` Duman kümesi üç ana yolu birer kez dener. Gerileme kümesi ise üç hata kaydının nöbetçisidir; her denetimin adı geldiği kaydın numarasını taşır. ```js // turler.mjs — duman ve gerileme kumelerinin uc surumde karsilastirilmasi import assert from 'node:assert/strict'; import { SURUMLER } from './surum.mjs'; const DUMAN = { 'uye kaydi acilir': (k) => assert.ok(k.uyeBul(41)), 'odunc verilir': (k) => assert.equal(k.oduncVer(k.uyeBul(41), 'K-1').durum, 'verildi'), 'ucret hesaplanir': (k) => assert.equal(typeof k.gecikmeUcreti(5), 'number'), }; const GERILEME = { 'H-14 ucret ust siniri asmaz': (k) => assert.equal(k.gecikmeUcreti(100), 20), 'H-22 ucretsiz gun payi uc gundur': (k) => assert.equal(k.gecikmeUcreti(3), 0), 'H-31 gecersiz uye numarasi bos doner': (k) => assert.equal(k.uyeBul(-1), null), }; function kostur(kume, kitaplik) { const dusen = []; for (const [ad, denetim] of Object.entries(kume)) { try { denetim(kitaplik); } catch { dusen.push(ad); } } return dusen; } for (const [surumAdi, kitaplik] of Object.entries(SURUMLER)) { const satir = []; for (const [kumeAdi, kume] of [['duman', DUMAN], ['gerileme', GERILEME]]) { const dusen = kostur(kume, kitaplik); satir.push(`${kumeAdi} ${Object.keys(kume).length - dusen.length}/${Object.keys(kume).length}${dusen.length ? ` (${dusen[0]})` : ''}`); } console.log(`${surumAdi.padEnd(24)}: ${satir.join(' | ')}`); } ``` ``` S0 saglam : duman 3/3 | gerileme 3/3 S1 cekirdek bozuk : duman 2/3 (odunc verilir) | gerileme 3/3 S2 eski kusur geri geldi: duman 3/3 | gerileme 2/3 (H-14 ucret ust siniri asmaz) ``` İki kusur, iki ayrı küme tarafından yakalandı. Çekirdek işlem bozulduğunda gerileme kümesi susuyor, çünkü nöbetçileri geçmiş kusurların bölgesine yerleşmiştir; ödünç verme hiç kusur çıkarmadığı için orada nöbetçi yoktur. Eski kusur geri geldiğinde duman kümesi susuyor, çünkü ücret hesabına yalnız bir sayı dönüp dönmediğini soruyordu. İki kümenin de amacı doğrudur ve ikisi de eksiktir. Bu eksiklik bir kusur değil, tanımın sonucudur: sığ küme derinliği, dar küme genişliği bilmez. #### Yeniden Test Tek Başına Yetmez Ücret kusuru için düzeltme yapılır. Düzeltmeyi yazan kişi üst sınırı geri koyar, ama ücretsiz gün payını düşürür. ```js // saglik.mjs — yeniden test, saglik testi ve gerileme kumesinin ayni duzeltmede verdigi sonuc import assert from 'node:assert/strict'; import { temelKitaplik } from './surum.mjs'; const duzeltilmis = { ...temelKitaplik(), gecikmeUcreti: (gun) => Math.min(gun * 2, 20) }; const YENIDEN_TEST = { 'H-14 kayittaki durum': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(100), 20), }; const SAGLIK = { 'ucret 0 gunde 0': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(0), 0), 'ucret 3 gunde 0': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(3), 0), 'ucret 4 gunde 2': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(4), 2), 'ucret 13 gunde 20': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(13), 20), 'ucret 14 gunde 20': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(14), 20), }; const GERILEME = { 'H-14 ucret ust siniri asmaz': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(100), 20), 'H-22 ucretsiz gun payi uc gundur': () => assert.equal(duzeltilmis.gecikmeUcreti(3), 0), 'H-31 gecersiz uye numarasi bos doner': () => assert.equal(duzeltilmis.uyeBul(-1), null), }; for (const [ad, kume] of [['yeniden test', YENIDEN_TEST], ['saglik testi', SAGLIK], ['gerileme ', GERILEME]]) { const dusen = Object.entries(kume).filter(([, d]) => { try { d(); return false; } catch { return true; } }); console.log(`${ad}: ${Object.keys(kume).length - dusen.length}/${Object.keys(kume).length} gecti${dusen.length ? ` — ilk dusen: ${dusen[0][0]}` : ''}`); } ``` ``` yeniden test: 1/1 gecti saglik testi: 3/5 gecti — ilk dusen: ucret 3 gunde 0 gerileme : 2/3 gecti — ilk dusen: H-22 ucretsiz gun payi uc gundur ``` Yeniden test geçti: hata kaydındaki durum artık doğru sonucu veriyor. Kayıt kapatılabilirdi. Sağlık testi ise aynı bölgede birkaç saniye içinde ikinci bir bozulma gösterdi — düzeltme kendi çevresine zarar vermiş. Buradan iki kural çıkar. Bir kusur giderildiğinde yalnız kayıttaki durum değil, o kuralın sınır değerleri de sınanır. Ve yeniden testin geçmesi kaydı kapatmaya yetmez; giderilen kusurun bölgesi ayrıca yoklanır. #### Kümelerin Bakım Maliyeti Gerileme kümesi tek yönlü büyür: her yeni kusur bir nöbetçi ekler, hiçbiri kendiliğinden çıkmaz. Zamanla küme, geri bildirim noktasını geriye itecek kadar yavaşlar. Üç tutamak vardır. **Seçmeli gerileme** (regression test selection) yalnız değişen bölgeye dokunan denetimleri koşturur; tam küme daha geride bir noktaya bırakılır. **Ayıklama**, karşılığı kalmamış kuralın nöbetçisini kaldırır — kural yoksa nöbetçi de yoktur. **Kırılgan testlerin** ayıklanması ise güveni korur: ilgisiz nedenlerle düşen bir denetim, düştüğünde kimsenin bakmadığı bir gürültüye dönüşür ve kümenin tamamının değerini düşürür. Duman kümesinin bakımı ters yöndedir: küçük kalmalıdır. Bir duman kümesi büyüdükçe kendi işini yapamaz hâle gelir, çünkü hızlı yanıt vermek onun tek işidir. #### Özet - Test türleri amaçlarına göre ayrılır: duman geniş ve sığ, sağlık dar ve derin, gerileme geçmiş kusurların nöbetçisi, yeniden test tek bir kaydın tekrarıdır. - Örnekte çekirdek bozulmayı yalnız duman kümesi, geri gelen kusuru yalnız gerileme kümesi yakaladı; iki kümenin de eksikliği tanımlarının sonucudur. - Yeniden testin geçmesi kusurun giderildiğini gösterir, düzeltmenin çevresine zarar vermediğini göstermez; örnekte sağlık testi ikinci bozulmayı ortaya çıkardı. - Gerileme kümesi tek yönlü büyür; seçmeli koşturma, karşılığı kalmamış denetimlerin ayıklanması ve kırılgan testlerin giderilmesi bakımının parçalarıdır. - Duman kümesinin bakımı küçük kalmasıdır; büyüdüğünde hızlı yanıt verme işlevini yitirir. #### Sonraki Adım Buraya kadar denetimlerin girdileri örnek olarak seçildi: 3 gün, 4 gün, 100 gün. Seçimin gerekçesi sezgiydi. Sonsuz girdi kümesinden sonlu bir alt küme seçmenin sistemli yolları vardır ve bu yollar hangi girdilerin denendiğini gerekçelendirir. Sonraki ders bu teknikleri kurar: aynı davranan girdileri sınıflara ayırmak, sınıfların kenarlarını yoklamak ve koşul birleşimlerini eksiksiz saymak. ### Test Tasarım Teknikleri Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/test-tasarim-teknikleri Sonsuz girdi uzayından sonlu denetim kümesi seçmenin sistemli yolları: denklik sınıfları, sınır değer analizi ve koşul birleşimlerini eksiksiz sayan karar tablosu. Buraya kadar denetimlerin girdileri örnek olarak seçildi: 3 gün, 4 gün, 100 gün. Seçimin gerekçesi sezgiydi ve sezgi tekrarlanabilir değildir — aynı işlevi iki kişi sınadığında iki farklı küme çıkar, ikisinin de neyi kapsadığı belirsiz kalır. Bu ders girdi seçimini gerekçelendirilebilir bir işleme dönüştürür. Üç teknik ele alınır: aynı davranan girdileri sınıflara ayırmak, sınıfların kenarlarını yoklamak ve koşul birleşimlerini eksiksiz saymak. #### Girdi Uzayı Sonsuz, Denetim Sayısı Sonlu Birinci derste kurulan sınır burada işlerlik kazanır: test kusurun varlığını gösterebilir, yokluğunu gösteremez, çünkü sonlu sayıda girdiyle sonsuz girdi kümesi denenemez. O hâlde sorulacak soru "hepsi denendi mi" değil, "denenenler neyi temsil ediyor" olmalıdır. Test tasarım teknikleri bu temsil ilişkisini kurar. Her teknik, girdi uzayını bir ölçüte göre böler ve bölümlerden seçim yapmayı gerekçelendirir. Ölçüt yazılı olduğu için hangi girdilerin **neden** seçildiği ve neyin dışarıda kaldığı da yazılı olur. Örnek olarak ödünç verme kararı kullanılır. Karar üç kurala bağlıdır: kitap başkası adına rezerve edilmişse verilmez, üyenin borcu sınıra ulaşmışsa verilmez, üyenin aktif ödünç sayısı türünün sınırına ulaşmışsa verilmez. ```js // karar.mjs — odunc kararinin uc kuralli uygulamasi export const ODUNC_SINIRI = { ogrenci: 10, uye: 5 }; export const BORC_SINIRI = 20; export function oduncKarari({ uyeTuru, aktifOdunc, borc, baskasinaRezerve }) { if (!(uyeTuru in ODUNC_SINIRI)) throw new Error(`bilinmeyen uye turu: ${uyeTuru}`); if (!Number.isInteger(aktifOdunc) || aktifOdunc < 0) throw new Error('aktif odunc gecersiz'); if (baskasinaRezerve) return 'rezerve'; if (borc > BORC_SINIRI) return 'borc'; if (aktifOdunc >= ODUNC_SINIRI[uyeTuru]) return 'sinir'; return 'verildi'; } ``` #### Denklik Sınıfları **Denklik sınıfı** (equivalence class), programın aynı biçimde işlediği girdilerden oluşan kümedir. Varsayım şudur: bir sınıfın bir üyesi kusuru ortaya çıkarıyorsa, aynı sınıfın diğer üyeleri de çıkarır. Bu varsayım doğruysa sınıf başına bir temsilci yeterlidir. Borç değeri iki sınıfa ayrılır: sınırın altındakiler ve sınıra ulaşanlar. Aktif ödünç sayısı da aynı biçimde ikiye ayrılır. Rezerve durumu zaten iki değerlidir. ```js // siniflar.mjs — her denklik sinifindan bir temsilci import { oduncKarari } from './karar.mjs'; const temel = { uyeTuru: 'uye', aktifOdunc: 2, borc: 8, baskasinaRezerve: false }; const TEMSILCILER = [ ['borc sinifi: sinir alti', { borc: 8 }, 'verildi'], ['borc sinifi: sinir ustu', { borc: 35 }, 'borc'], ['odunc sinifi: sinir alti', { aktifOdunc: 2 }, 'verildi'], ['odunc sinifi: sinir ustu', { aktifOdunc: 7 }, 'sinir'], ['rezerve: yok', { baskasinaRezerve: false }, 'verildi'], ['rezerve: var', { baskasinaRezerve: true }, 'rezerve'], ]; let gecen = 0; for (const [ad, degisiklik, beklenen] of TEMSILCILER) { const gozlenen = oduncKarari({ ...temel, ...degisiklik }); if (gozlenen === beklenen) gecen += 1; else console.log(` sapma: ${ad} — beklenen ${beklenen}, gozlenen ${gozlenen}`); } console.log(`denklik siniflari: ${gecen}/${TEMSILCILER.length} temsilci uyustu`); ``` ``` denklik siniflari: 6/6 temsilci uyustu ``` Altı temsilcinin altısı da uyuştu. Tekniğin getirisi burada görülür: on binlerce olası borç değeri yerine iki değer denendi ve her sınıfın kapsandığı yazılı hâle geldi. Sınıflar ayrılırken iki tür ayrım yapılır. **Geçerli sınıf** (valid partition) programın kabul etmesi gereken girdileri, **geçersiz sınıf** (invalid partition) reddetmesi gerekenleri toplar — negatif ödünç sayısı ve bilinmeyen üye türü geçersiz sınıflardır. Geçersiz sınıflar tek tek denenir; iki geçersiz değer aynı denetimde birleştirilirse ilk reddin ikincisini gölgelemesi ve kusurun görünmez kalması olağandır. #### Sınır Değer Analizi Denklik sınıfının varsayımı bir yerde zayıflar: sınıfların **kenarında**. Kusurların büyük bölümü karşılaştırma operatörlerinde toplanır ve bir operatör hatası yalnız kenarda görünür — sınıfın ortasından seçilen temsilci onu göremez. **Sınır değer analizi** (boundary value analysis) her sınıf kenarı için üç değer üretir: eşiğin bir altı, eşiğin kendisi ve bir üstü. Değerler elle değil, bildirilen eşiklerden türetilir; eşik değiştiğinde denetimler de kendiliğinden değişir. ```js // sinir.mjs — siniflarin kenarlarindan turetilen degerler import { oduncKarari, ODUNC_SINIRI, BORC_SINIRI } from './karar.mjs'; const komsular = (esik) => [esik - 1, esik, esik + 1]; const temel = { uyeTuru: 'uye', aktifOdunc: 2, borc: 8, baskasinaRezerve: false }; const DENETIMLER = [ ...komsular(BORC_SINIRI).map((borc) => ({ ad: `borc=${borc}`, girdi: { borc }, beklenen: borc >= BORC_SINIRI ? 'borc' : 'verildi', })), ...komsular(ODUNC_SINIRI.uye).map((aktifOdunc) => ({ ad: `aktifOdunc=${aktifOdunc}`, girdi: { aktifOdunc }, beklenen: aktifOdunc >= ODUNC_SINIRI.uye ? 'sinir' : 'verildi', })), ]; let sapma = 0; for (const d of DENETIMLER) { const gozlenen = oduncKarari({ ...temel, ...d.girdi }); if (gozlenen !== d.beklenen) { sapma += 1; console.log(` sapma: ${d.ad} — beklenen ${d.beklenen}, gozlenen ${gozlenen}`); } } console.log(`sinir degerleri: ${DENETIMLER.length} denetim, ${sapma} sapma`); ``` ``` sapma: borc=20 — beklenen borc, gozlenen verildi sinir degerleri: 6 denetim, 1 sapma ``` Altı denetim, tek sapma. Borcu tam 20 birim olan üyeye ödünç veriliyor; kural "sınıra ulaşan" derken uygulama "sınırı aşan" diyor. Bu kusur, sınıfların ortasından seçilen hiçbir temsilciyle görünmezdi ve bir önceki kümede gerçekten de görünmedi. Kaç değer denenmelidir? Üç değerli sınır (bir altı, eşik, bir üstü) yukarıdaki gibi bütün operatör hatalarını yakalar. İki değerli sınır (eşik ve bir üstü) daha ucuzdur ve aynı kusurların çoğunu bulur. Seçim, eşiğin taşıdığı riske göre yapılır — para, yetki ve süre eşiklerinde üç değer tercih edilir. #### Karar Tablosu Denklik sınıfları ve sınır değerleri girdileri **tek tek** ele alır. Kurallar birbirini etkilediğinde bu yetmez: hangi koşul birleşimlerinin denendiği ve hangilerinin atlandığı görünmez kalır. **Karar tablosu** (decision table) koşulları satırlara, birleşimleri sütunlara yazar ve her birleşimin hangi eylemi ürettiğini belirtir. Üç koşul sekiz birleşim demektir; sayım programla yapıldığında hiçbiri atlanmaz. ```js // karar-tablosu.mjs — uc kosulun butun birlesimlerinin sayilmasi ve kural birlestirme const KOSULLAR = ['rezerve', 'borc', 'odunc']; function eylem([rezerve, borc, sinir]) { if (rezerve) return 'rezerve'; if (borc) return 'borc'; if (sinir) return 'sinir'; return 'verildi'; } const birlesimler = []; for (let i = 0; i < 2 ** KOSULLAR.length; i += 1) { const satir = KOSULLAR.map((_, j) => Boolean((i >> (KOSULLAR.length - 1 - j)) & 1)); birlesimler.push({ satir, eylem: eylem(satir) }); } console.log(`tam sayim: ${birlesimler.length} birlesim (${KOSULLAR.join(' / ')})`); for (const b of birlesimler) { console.log(` ${b.satir.map((v) => (v ? 'E' : 'H')).join(' ')} -> ${b.eylem}`); } const gruplar = new Map(); for (const b of birlesimler) { if (!gruplar.has(b.eylem)) gruplar.set(b.eylem, []); gruplar.get(b.eylem).push(b.satir); } console.log(`birlestirilmis kural sayisi: ${gruplar.size}`); for (const [ey, satirlar] of gruplar) { const kural = KOSULLAR.map((_, j) => { const degerler = new Set(satirlar.map((s) => s[j])); return degerler.size === 1 ? ([...degerler][0] ? 'E' : 'H') : '-'; }); const kapsam = kural.reduce((n, k) => n * (k === '-' ? 2 : 1), 1); console.log(` ${kural.join(' ')} -> ${ey.padEnd(7)} ${satirlar.length} birlesim, kural ${kapsam} birlesim kapsiyor`); } ``` ``` tam sayim: 8 birlesim (rezerve / borc / odunc) H H H -> verildi H H E -> sinir H E H -> borc H E E -> borc E H H -> rezerve E H E -> rezerve E E H -> rezerve E E E -> rezerve birlestirilmis kural sayisi: 4 H H H -> verildi 1 birlesim, kural 1 birlesim kapsiyor H H E -> sinir 1 birlesim, kural 1 birlesim kapsiyor H E - -> borc 2 birlesim, kural 2 birlesim kapsiyor E - - -> rezerve 4 birlesim, kural 4 birlesim kapsiyor ``` Sekiz birleşim dört kurala indi. `-` işareti **ilgisiz koşulu** (don't care) gösterir: kitap başkası adına rezerve edilmişse borç ve ödünç sayısı sonucu değiştirmez, çünkü rezerve denetimi diğerlerinden önce gelir. Birleştirmenin doğruluğu son sütunda sağlanır — kuralın kapsadığı birleşim sayısı, gruptaki birleşim sayısına eşit olmalıdır. Karar tablosunun asıl getirisi, kuralların **önceliğini** görünür kılmasıdır. Borcu sınırda ve kitabı rezerve olan bir üyeye hangi yanıt verilecek? Tablo bu soruyu sormaya zorlar; belirtim bunu yazmamışsa eksiklik tablo çizilirken ortaya çıkar. Denetim sayısı da kararlı biçimde belirlenir: dört kural için dört denetim yeterlidir, sekiz denetim gereksizdir. Koşul sayısı arttıkça birleşim sayısı iki katına çıkar; on koşul bin yirmi dört birleşim demektir. Bu noktada tam sayım bırakılır ve her koşulun sonucu tek başına belirlediği birleşimler seçilir. Seçim ölçütü değişir, tablonun kendisi değişmez. #### Tekniklerin İş Bölümü Üç teknik aynı soruyu farklı yerlerden yanıtlar ve birbirinin yerine geçmez. Denklik sınıfları girdi uzayını küçültür ve neyin temsil edildiğini yazılı kılar. Sınır değerleri sınıfların kenarındaki kusurları yakalar — örnekte tek kusuru yalnız bu teknik buldu. Karar tablosu koşul birleşimlerinin eksiksiz sayılmasını sağlar ve belirtimdeki öncelik boşluklarını görünür yapar. Sıralı davranışların kendi tekniği vardır: bir kaydın durumdan duruma geçişi söz konusuysa denenmesi gereken şey değerler değil geçişlerdir. Bu teknik son derste ele alınır. #### Özet - Test tasarım teknikleri girdi seçimini sezgiden çıkarıp gerekçelendirilebilir bir işleme çevirir; ölçüt yazılı olduğu için neyin dışarıda kaldığı da yazılı olur. - Denklik sınıfı, programın aynı biçimde işlediği girdilerin kümesidir; sınıf başına bir temsilci varsayımı sınıfın ortasında geçerli, kenarında zayıftır. - Geçersiz sınıflar tek tek denenir; birleştirildiklerinde ilk ret ikincisini gölgeler. - Sınır değer analizi eşiğin bir altını, eşiği ve bir üstünü dener; örnekte borcu tam sınırda olan üyeye ödünç verildiği kusuru yalnız bu teknik buldu. - Karar tablosu koşul birleşimlerini eksiksiz sayar, ilgisiz koşulları birleştirerek denetim sayısını düşürür ve belirtimdeki öncelik boşluklarını görünür kılar. #### Sonraki Adım Teknikler hangi girdilerin deneneceğini belirledi. Denenen şeyin bir başkasına anlatılabilmesi ayrı bir iştir: hangi durumda başlanacak, hangi adımlar izlenecek, ne gözlenecek? Otomatik denetim bu bilgiyi kodun içinde taşır ve yalnız kodu okuyan kişiye anlatır. Sonraki ders bu bilgiyi yazılı bir biçime kavuşturur ve o biçimden çalıştırılabilir teste geçişi gösterir. ### Test Senaryosu Yazımı Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/test-senaryosu-yazimi Bir test senaryosunun kimlik, ön koşul, adım ve beklenen sonuç parçaları, iyi senaryonun ölçütleri ve yazılı senaryodan çalıştırılabilir teste geçiş. Teknikler hangi girdilerin deneneceğini belirledi. Denenen şeyin bir başkasına anlatılabilmesi ayrı bir iştir: hangi durumda başlanacak, hangi adımlar izlenecek, ne gözlenecek? Otomatik denetim bu bilgiyi kodun içinde taşır ve yalnız kodu okuyan kişiye anlatır. Kütüphane görevlisinin, gözden geçiren kişinin ya da kuralı yazan çözümleyicinin okuyabileceği bir biçim gerekir. Bu ders o biçimi kurar ve biçimden çalıştırılabilir teste geçişi gösterir. #### Senaryonun Parçaları Bir **test senaryosu** (test case) altı parçadan oluşur. **Kimlik** senaryoya sabit bir numara verir; hata kaydı ve gerileme kümesi bu numaraya atıf yapar. **Başlık** senaryonun ne sınadığını tek cümlede söyler ve beklenen sonucu içerir — başlığı okuyan kişi testin niyetini anlar. **İzlenebilirlik bağı** senaryonun hangi kuraldan geldiğini gösterir. Birinci derste kurulan süreç kalitesi ölçümü tam olarak bu bağa dayanır: hangi kuralın senaryosu var, hangisinin yok? **Ön koşul** (precondition) senaryonun başlayabilmesi için sistemin hangi durumda olması gerektiğini yazar. Ön koşul eksikse senaryo tekrarlanabilir olmaz; iki koşuda iki farklı sonuç verir. **Adımlar** yapılacak işi sırayla verir. Bir senaryonun tek bir amacı olduğu için adım sayısı azdır; uzun adım listesi çoğu zaman birden çok senaryonun birbirine yapışmış hâlidir. **Beklenen sonuç** (expected result) gözlenecek şeyi yazar. Gözlenebilir olmalıdır: ekranda görünen, dönen değer, kaydedilen satır. "Sistem doğru davranır" gözlenebilir bir sonuç değildir. Bunlara **son koşul** eklenebilir: senaryo bittiğinde sistemin hangi durumda kalacağı. Son koşul yazılıysa senaryolar birbirinin kurduğu duruma bağımlı kalmaz. #### İyi Senaryonun Ölçütleri Aynı kuralı sınayan iki senaryo yazımı karşılaştırılabilir. Zayıf yazım şöyledir: "Borçlu üye ödünç almaya çalışır, sistem uygun tepkiyi verir." Bu cümlenin üç kusuru vardır. Borcun ne kadar olduğu yazılı değil, bu yüzden ön koşul belirsiz. Sınırın altında mı üstünde mi olduğu bilinmiyor, bu yüzden hangi denklik sınıfını temsil ettiği belirsiz. "Uygun tepki" gözlenebilir bir sonuç değil, bu yüzden senaryo geçti mi kaldı mı kararı okuyan kişiye kalıyor. Güçlü yazım aynı kuralı şöyle sorar: ön koşul "borcu tam 20 birim olan bir üye, bir aktif ödüncü var", adım "üye rafta duran bir kitabı ödünç almak ister", beklenen sonuç "istek reddedilir ve gerekçe olarak borç sınırı gösterilir". Ölçütler dört başlıkta toplanır. **Tek amaç**: bir senaryo bir kuralı sınar; iki kural iki senaryodur, çünkü düştüğünde hangisinin bozulduğu belli olmalıdır. **Belirlenimcilik**: aynı ön koşulla aynı sonucu verir; bugünün tarihine, rastgele değere ya da sıraya bağlı değildir. **Bağımsızlık**: başka bir senaryonun bıraktığı duruma dayanmaz. **Gözlenebilirlik**: sonuç bakılarak karar verilebilecek bir şeydir. #### Senaryolar Veri Olarak Senaryo yapısı düzenliyse veri olarak temsil edilebilir. Bu temsil iki kazanç sağlar: senaryolar okunabilir kalır ve aynı listeden hem rapor hem çalıştırılabilir test üretilir. ```js // karar.mjs — sinir kusuru giderilmis odunc karari export const ODUNC_SINIRI = { ogrenci: 10, uye: 5 }; export const BORC_SINIRI = 20; export function oduncKarari({ uyeTuru, aktifOdunc, borc, baskasinaRezerve }) { if (!(uyeTuru in ODUNC_SINIRI)) throw new Error(`bilinmeyen uye turu: ${uyeTuru}`); if (baskasinaRezerve) return 'rezerve'; if (borc >= BORC_SINIRI) return 'borc'; if (aktifOdunc >= ODUNC_SINIRI[uyeTuru]) return 'sinir'; return 'verildi'; } ``` ```js // senaryolar.mjs — yazili senaryolarin veri olarak temsili export const KURALLAR = ['K3', 'K4', 'K13', 'K14', 'K15']; export const SENARYOLAR = [ { no: 'TS-01', kural: 'K4', baslik: 'Odunc siniri dolan uyeye yeni kitap verilmez', onKosul: { uyeTuru: 'uye', aktifOdunc: 5, borc: 0, baskasinaRezerve: false }, adim: 'Uye rafta duran bir kitabi odunc almak ister', beklenen: 'sinir', }, { no: 'TS-02', kural: 'K13', baslik: 'Borcu sinira ulasan uyeye kitap verilmez', onKosul: { uyeTuru: 'uye', aktifOdunc: 1, borc: 20, baskasinaRezerve: false }, adim: 'Uye rafta duran bir kitabi odunc almak ister', beklenen: 'borc', }, { no: 'TS-03', kural: 'K14', baslik: 'Baskasi adina rezerve kitap verilmez', onKosul: { uyeTuru: 'ogrenci', aktifOdunc: 0, borc: 0, baskasinaRezerve: true }, adim: 'Ogrenci rezerve listesindeki kitabi odunc almak ister', beklenen: 'rezerve', }, { no: 'TS-04', kural: 'K3', baslik: 'Siniri dolmamis ogrenciye kitap verilir', onKosul: { uyeTuru: 'ogrenci', aktifOdunc: 9, borc: 0, baskasinaRezerve: false }, adim: 'Ogrenci rafta duran bir kitabi odunc almak ister', beklenen: 'verildi', }, { no: 'TS-05', kural: 'K3', baslik: 'Odunc siniri dolan ogrenciye yeni kitap verilmez', onKosul: { uyeTuru: 'ogrenci', aktifOdunc: 10, borc: 0, baskasinaRezerve: false }, adim: 'Ogrenci rafta duran bir kitabi odunc almak ister', beklenen: 'sinir', }, ]; ``` Listeyi koşturan sürücü aynı zamanda izlenebilirlik raporunu üretir. ```js // senaryo-kosucu.mjs — senaryolarin kosturulmasi ve izlenebilirlik raporu import { oduncKarari } from './karar.mjs'; import { SENARYOLAR, KURALLAR } from './senaryolar.mjs'; let uyusan = 0; for (const s of SENARYOLAR) { const gozlenen = oduncKarari(s.onKosul); const sonuc = gozlenen === s.beklenen ? 'uyustu' : `SAPMA (gozlenen ${gozlenen})`; console.log(`${s.no} [${s.kural}] ${sonuc}: ${s.baslik}`); if (gozlenen === s.beklenen) uyusan += 1; } const kapsanan = new Set(SENARYOLAR.map((s) => s.kural)); const senaryosuz = KURALLAR.filter((k) => !kapsanan.has(k)); console.log(`sonuc: ${uyusan}/${SENARYOLAR.length} senaryo uyustu`); console.log(`izlenebilirlik: ${KURALLAR.length} kuraldan ${kapsanan.size} tanesinin senaryosu var`); console.log(`senaryosuz kural: ${senaryosuz.join(', ')}`); ``` ``` TS-01 [K4] uyustu: Odunc siniri dolan uyeye yeni kitap verilmez TS-02 [K13] uyustu: Borcu sinira ulasan uyeye kitap verilmez TS-03 [K14] uyustu: Baskasi adina rezerve kitap verilmez TS-04 [K3] uyustu: Siniri dolmamis ogrenciye kitap verilir TS-05 [K3] uyustu: Odunc siniri dolan ogrenciye yeni kitap verilmez sonuc: 5/5 senaryo uyustu izlenebilirlik: 5 kuraldan 4 tanesinin senaryosu var senaryosuz kural: K15 ``` Beş senaryonun beşi de uyuştu, ama son satır kara kutu dersindeki uyarıyı tekrarlar: şube dışı iade kuralının hiçbir senaryosu yok. Senaryo listesi yazılı olduğu için bu boşluk sayılabilir bir büyüklüğe dönüşmüştür. #### Senaryodan Çalıştırılabilir Teste Aynı liste, koşucuya verilecek testleri de üretebilir. Aşağıdaki blok senaryo listesini gezerek her senaryo için bir test tanımlar ve Node'un yerleşik koşucusuyla çalıştırır. Çıktıdaki süre alanları ortama bağlı olduğu için yalnız sayım satırları süzülür. ```bash cat > senaryo.test.mjs <<'EOF' import test from 'node:test'; import assert from 'node:assert/strict'; import { oduncKarari } from './karar.mjs'; import { SENARYOLAR } from './senaryolar.mjs'; for (const s of SENARYOLAR) { test(`${s.no} ${s.baslik}`, () => { assert.equal(oduncKarari(s.onKosul), s.beklenen); }); } EOF node --test senaryo.test.mjs 2>&1 | grep -E '^ℹ (tests|pass|fail) ' ``` ``` ℹ tests 5 ℹ pass 5 ℹ fail 0 ``` Geçiş üç eşleştirmeden ibarettir: ön koşul kurulum verisine, adım çağrıya, beklenen sonuç iddiaya karşılık gelir. Senaryo bu üç parçayı taşımıyorsa çalıştırılabilir teste çevrilemiyor demektir — ve çevrilemiyorsa elle koşturulduğunda da aynı belirsizliği taşır. Test adının senaryo numarasıyla başlaması bilinçlidir. Bir test düştüğünde okunacak ilk şey hangi senaryonun bozulduğudur; numara, hata kaydından senaryoya ve senaryodan kurala giden yolu açık tutar. #### Elle Koşturulan Senaryonun Yeri Her senaryo otomatik teste çevrilmez. Kütüphane görevlisinin ekrandaki yerleşimi anlaşılır bulup bulmadığı, bir uyarı metninin yeterince açık olup olmadığı yazılı senaryoyla sınanır ama insan yargısı gerektirir. Ayrı bir tür daha vardır: **keşifsel test** (exploratory testing). Burada senaryo önceden yazılmaz; sınayan kişi ürünü kullanırken bir sonraki denemesini bir öncekinin sonucuna göre seçer. Keşif testi yazılı senaryonun yerine geçmez, onun boşluğunu doldurur — dördüncü derste anılan sormayı unutulan soru çoğu zaman böyle bulunur. Bulunduğunda ise yazılı bir senaryoya çevrilir ve gerileme kümesine katılır. #### Özet - Test senaryosu kimlik, başlık, izlenebilirlik bağı, ön koşul, adımlar ve beklenen sonuçtan oluşur; son koşul senaryoları birbirinden bağımsız kılar. - İyi senaryonun ölçütleri tek amaç, belirlenimcilik, bağımsızlık ve gözlenebilir sonuçtur; "sistem uygun tepkiyi verir" gözlenebilir bir sonuç değildir. - Senaryolar veri olarak temsil edildiğinde aynı listeden hem izlenebilirlik raporu hem çalıştırılabilir test üretilir. - Senaryodan teste geçiş üç eşleştirmedir: ön koşul kuruluma, adım çağrıya, beklenen sonuç iddiaya karşılık gelir. - Örnekte beş senaryonun beşi uyuştu, ama beş kuraldan birinin hiç senaryosu olmadığı sayılabilir biçimde ortaya çıktı. - Keşif testi yazılı senaryonun yerine geçmez; bulduğu şey yazılı senaryoya çevrilerek gerileme kümesine katılır. #### Sonraki Adım Senaryonun en kritik alanı sessizce geçildi: beklenen sonuç nereden geliyor? Yukarıdaki beş senaryoda değerler belirtimden okundu, çünkü kural yazılıydı. Kural yazılı değilse, hesap elle doğrulanamayacak kadar karmaşıksa ya da doğru sonucu kimse bilmiyorsa beklenen sonuç nasıl belirlenir? Sonraki ders bu soruyu ele alır ve beklenen sonucun kaynağını üç ayrı yöntemle kurup karşılaştırır. ### Test Kâhini Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/test-kahini Beklenen sonucun kaynağı sorunu ve üç yanıtın karşılaştırılması — bağımsız ikinci hesap, metamorfik ilişki ve altın dosya. Önceki dersin senaryolarında beklenen sonuç belirtimden okundu: kural yazılıydı, senaryo onu tekrarladı. Bu, en kolay durumdur. Kural yazılı değilse, hesap elle doğrulanamayacak kadar karmaşıksa ya da doğru sonucu kimse tam olarak bilmiyorsa beklenen sonuç nereden gelecek? Bu soruya **kâhin sorunu** (oracle problem) denir. Bir **test kâhini** (test oracle), gözlenen sonucun doğru olup olmadığına karar veren kaynaktır. Test kâhini olmadan test yoktur; yalnız program çalıştırılmış olur. #### Kâhin Sorunu Kâhinin bir maliyeti vardır ve maliyeti çoğu zaman testin kendisinden yüksektir. Bir işlevi çağırmak ucuzdur; dönen değerin doğru olduğunu **bağımsız olarak** bilmek pahalıdır. En yaygın kâhin **belirtilmiş kâhindir** (specified oracle): beklenen değer belirtimden okunur ve senaryoya yazılır. Sınırı ikinci derste görüldü — belirtim yanlışsa kâhin de yanlıştır ve bütün testler yanlış bir doğruyu onaylar. İkinci sınırı ölçektir. Yirmi girdi için beklenen değer elle yazılabilir; sekiz yüz girdi için yazılamaz. Girdi uzayı büyüdüğünde beklenen değerin **üretilmesi** gerekir. Karşılaştırma için ücret hesabına iki kural daha eklenir: şube dışı iade edilen kitap için 5 birim eklenir ve öğrenci üyelerden toplamın yarısı alınır, kuruş bulunmadığı için aşağı yuvarlanarak. ```js // ucret.mjs — uc kuralli toplam ucret hesabi export function toplamUcret({ gecikmeGun, uyeTuru, subeDisi = false }) { const temel = Math.min(Math.max(gecikmeGun - 3, 0) * 2, 20); const toplam = temel + (subeDisi ? 5 : 0); return uyeTuru === 'ogrenci' ? Math.round(toplam / 2) : toplam; } export function girdiler() { const liste = []; for (const uyeTuru of ['uye', 'ogrenci']) { for (const subeDisi of [false, true]) { for (let gecikmeGun = 0; gecikmeGun <= 20; gecikmeGun += 1) { liste.push({ gecikmeGun, uyeTuru, subeDisi }); } } } return liste; } ``` Seksen dört girdi için beklenen değeri elle yazmak makul değildir. Üç ayrı kâhin kurulur. #### Bağımsız İkinci Hesap Birinci yaklaşım aynı kuralı **başka bir yoldan** hesaplar. Asıl uygulama aritmetik bir kapalı biçim kullanıyorsa, ikinci hesap günleri tek tek toplar. İki yol farklı olduğu için aynı kusuru paylaşma olasılıkları düşüktür. ```js // kahin-ikinci-hesap.mjs — kuraldan bagimsiz bicimde turetilen ikinci hesap import { toplamUcret, girdiler } from './ucret.mjs'; function referans({ gecikmeGun, uyeTuru, subeDisi }) { let temel = 0; for (let gun = 1; gun <= gecikmeGun; gun += 1) { if (gun <= 3) continue; if (temel >= 20) break; temel += 2; } const toplam = temel + (subeDisi ? 5 : 0); return uyeTuru === 'ogrenci' ? Math.floor(toplam / 2) : toplam; } const sapmalar = girdiler().filter((g) => toplamUcret(g) !== referans(g)); console.log(`ikinci hesap: ${girdiler().length} girdi, ${sapmalar.length} sapma`); for (const g of sapmalar.slice(0, 3)) { console.log(` gun=${g.gecikmeGun} ${g.uyeTuru} subeDisi=${g.subeDisi}: hesap ${toplamUcret(g)}, referans ${referans(g)}`); } ``` ``` ikinci hesap: 84 girdi, 21 sapma gun=0 ogrenci subeDisi=true: hesap 3, referans 2 gun=1 ogrenci subeDisi=true: hesap 3, referans 2 gun=2 ogrenci subeDisi=true: hesap 3, referans 2 ``` Yirmi bir sapma bulundu. Kusur yuvarlamadadır: kural aşağı yuvarlamayı söylüyor, uygulama en yakına yuvarlıyor. Öğrenci ve şube dışı iade birleştiğinde toplam tek sayı oluyor ve iki yuvarlama ayrışıyor. Bu yaklaşıma **sözde kâhin** (pseudo-oracle) da denir. Bedeli açıktır: aynı işi iki kez yapmak. Bu yüzden yalnız hesap ağırlıklı ve yüksek riskli bölgelerde uygulanır. Bir de tuzağı vardır — ikinci hesap birinciye bakarak yazılırsa aynı yanlış anlamayı devralır ve iki taraf birlikte susar. #### Metamorfik İlişki İkinci yaklaşım beklenen değeri hiç bilmez. Bunun yerine, girdi belirli bir biçimde değiştiğinde çıktının nasıl değişmesi gerektiğini söyleyen bir **metamorfik ilişki** (metamorphic relation) kurar. İlişki sağlanmıyorsa bir kusur vardır; sağlanıyorsa yalnız o ilişki hakkında bilgi edinilmiştir. ```js // kahin-metamorfik.mjs — beklenen degeri bilmeden kurulan iliskiler import { toplamUcret, girdiler } from './ucret.mjs'; const ILISKILER = { 'MI1 gecikme arttikca ucret azalmaz': () => { for (const uyeTuru of ['uye', 'ogrenci']) { for (let gun = 1; gun <= 20; gun += 1) { const once = toplamUcret({ gecikmeGun: gun - 1, uyeTuru }); const sonra = toplamUcret({ gecikmeGun: gun, uyeTuru }); if (sonra < once) return `gun=${gun} ${uyeTuru}: ${once} -> ${sonra}`; } } return null; }, 'MI2 ucret 25 birimi asmaz': () => { for (const g of girdiler()) { if (toplamUcret(g) > 25) return `gun=${g.gecikmeGun} ${g.uyeTuru}: ${toplamUcret(g)}`; } return null; }, 'MI3 ogrenci ucretinin iki kati uye ucretini asmaz': () => { for (const g of girdiler().filter((x) => x.uyeTuru === 'uye')) { const uye = toplamUcret(g); const ogrenci = toplamUcret({ ...g, uyeTuru: 'ogrenci' }); if (ogrenci * 2 > uye) return `gun=${g.gecikmeGun} subeDisi=${g.subeDisi}: ogrenci ${ogrenci}, uye ${uye}`; } return null; }, }; for (const [ad, iliski] of Object.entries(ILISKILER)) { const ihlal = iliski(); console.log(`${ad}: ${ihlal === null ? 'saglandi' : `ihlal — ${ihlal}`}`); } ``` ``` MI1 gecikme arttikca ucret azalmaz: saglandi MI2 ucret 25 birimi asmaz: saglandi MI3 ogrenci ucretinin iki kati uye ucretini asmaz: ihlal — gun=0 subeDisi=true: ogrenci 3, uye 5 ``` Üç ilişkiden ikisi sağlandı, biri ihlal edildi ve aynı kusuru gösterdi — hiçbir yerde beklenen değer yazılmadığı hâlde. Metamorfik ilişkiler bu yüzden **kısmi kâhin** (partial oracle) sayılır: kusurun varlığını gösterebilir, doğruluğu onaylayamaz. İki ilişkinin sağlanması da bilgidir. Bir ilişkinin sağlanması, o ilişkinin tanımladığı kusur sınıfının bulunmadığını söyler; hepsinin sağlanması programın doğru olduğunu söylemez. İlişkiler girdi uzayının tamamında geçerli olduğu için üretilmiş girdilerle birlikte kullanılmaya elverişlidir. #### Altın Dosya Üçüncü yaklaşım beklenen değeri **kaydeder**. Programın bugünkü çıktısı bir dosyaya yazılır ve sonraki koşularda o dosyayla karşılaştırılır. Bu dosyaya **altın dosya** (golden file) denir. ```js // kahin-altin.mjs — kaydedilmis ciktinin kahin olarak kullanilmasi import { writeFileSync, readFileSync } from 'node:fs'; import { toplamUcret, girdiler } from './ucret.mjs'; const altin = girdiler().map((g) => ({ ...g, ucret: toplamUcret(g) })); writeFileSync('altin.json', JSON.stringify(altin)); console.log(`altin dosya: ${altin.length} kayit yazildi`); const kayitli = JSON.parse(readFileSync('altin.json', 'utf8')); const aynisi = kayitli.filter((k) => toplamUcret(k) !== k.ucret); console.log(`degismemis surum: ${aynisi.length} fark`); function ustSiniri25Yapan({ gecikmeGun, uyeTuru, subeDisi }) { const temel = Math.min(Math.max(gecikmeGun - 3, 0) * 2, 25); const toplam = temel + (subeDisi ? 5 : 0); return uyeTuru === 'ogrenci' ? Math.round(toplam / 2) : toplam; } const degisen = kayitli.filter((k) => ustSiniri25Yapan(k) !== k.ucret); console.log(`ust siniri degistiren surum: ${degisen.length} fark`); const kusurluKayit = kayitli.find((k) => k.uyeTuru === 'ogrenci' && k.subeDisi && k.gecikmeGun === 0); console.log(`altin dosyada gun=0 ogrenci subeDisi kaydi: ${kusurluKayit.ucret} (dogrusu 2)`); ``` ``` altin dosya: 84 kayit yazildi degismemis surum: 0 fark ust siniri degistiren surum: 28 fark altin dosyada gun=0 ogrenci subeDisi kaydi: 3 (dogrusu 2) ``` Altın dosya, üst sınırı sessizce değiştiren sürümü yirmi sekiz kayıtta yakaladı. Bu, güçlü olduğu yerdir: **istenmeyen değişikliği** ucuza tespit eder ve beklenen değer yazma işini tamamen ortadan kaldırır. Son satır zayıflığını gösterir. Dosya, yuvarlama kusurunu taşıyan çıktıdan üretildiği için kusuru da kaydetmiştir. Artık o kusur "beklenen davranış" sayılır ve düzeltilmesi altın dosyayı düşürür — düzeltmeyi yapan kişi dosyayı yenileyerek testi susturur. Altın dosya kusuru bulmaz; var olan davranışı dondurur. Bu yüzden altın dosya kabul edilirken içeriği okunmalıdır. Okunamayacak kadar büyük bir altın dosya, denetlenmemiş bir kâhindir. #### Kâhin Seçimi Üç yaklaşım aynı işi yapmaz ve birlikte kullanılırlar. Belirtilmiş kâhin az sayıda ve yüksek değerli senaryoda kullanılır: kuralın kendisini tanımlayan örnekler. Bağımsız ikinci hesap, hesap ağırlıklı bölgelerde ve girdi uzayı büyükken devreye girer. Metamorfik ilişkiler beklenen değerin bilinemediği yerde çalışır ve üretilmiş girdilerle birlikte en verimli hâlini alır. Altın dosya, çıktısı geniş ve yapısal olan yerlerde istenmeyen değişikliği yakalar. Bir de **insan kâhini** vardır: doğru sonucu bilen kişi. En pahalı ve en yavaş kâhindir, ama bazı sorularda tek kâhin odur — bir uyarı metninin anlaşılır olup olmadığına program karar veremez. Seçimde tek ölçüt vardır: kâhin, sınadığı programdan **bağımsız** olmalıdır. Programın kendi çıktısından türetilen bir kâhin, programın kendi kendini onaylamasıdır. #### Özet - Test kâhini, gözlenen sonucun doğru olup olmadığına karar veren kaynaktır; kâhin olmadan test değil yalnız çalıştırma vardır. - Belirtilmiş kâhin belirtim yanlışsa yanlış doğruyu onaylar ve girdi uzayı büyüdüğünde elle yazılamaz. - Bağımsız ikinci hesap aynı kuralı başka yoldan hesaplar; örnekte seksen dört girdide yirmi bir sapma buldu, ama birinciye bakılarak yazılırsa aynı yanlış anlamayı devralır. - Metamorfik ilişki beklenen değeri hiç bilmeden kusur gösterir; kısmi kâhindir, sağlanması doğruluğu onaylamaz. - Altın dosya istenmeyen değişikliği ucuza yakalar, ama üretildiği andaki kusuru beklenen davranış olarak dondurur. - Kâhinin tek ölçütü sınadığı programdan bağımsız olmasıdır. #### Sonraki Adım Bir kâhin sapma gösterdiğinde iş bitmez, başlar. Sapmanın kaydedilmesi, tekrarlanabilir biçimde anlatılması, önceliklendirilmesi, giderilmesi ve giderildiğinin doğrulanması gerekir. Bu adımların her biri bir durumdur ve aralarında yalnız belirli geçişler geçerlidir. Kursun son dersi bu döngüyü kurar. ### Hata Yaşam Döngüsü Source: https://academia.sh/tr/kurslar/test-temelleri/hata-yasam-dongusu Hata, kusur ve arıza ayrımı, hata kaydının alanları, önem ile önceliğin ayrılması ve kaydın yaşam döngüsünün durum makinesi olarak modellenip geçiş kapsamının ölçülmesi. Bir kâhin sapma gösterdiğinde iş bitmez, başlar. Sapmanın kaydedilmesi, tekrarlanabilir biçimde anlatılması, önceliklendirilmesi, giderilmesi ve giderildiğinin doğrulanması gerekir. Bu adımların her biri bir durumdur ve aralarında yalnız belirli geçişler geçerlidir. Bu ders o döngüyü kurar. Döngünün kendisi de bir sistemdir ve önceki derslerdeki tekniklerle sınanabilir; son bölümde bu yapılır. #### Hata, Kusur ve Arıza Türkçede de İngilizcede de birbirinin yerine kullanılan üç terim ayrı şeyleri adlandırır. **Hata** (error) insanın yaptığı yanlıştır: kuralın yanlış anlaşılması, bir sınırın yanlış okunması, bir operatörün yanlış yazılması. Hata bir üründe değil, bir kişide olur. **Kusur** (defect) hatanın üründe bıraktığı izdir: yanlış yazılmış koşul, eksik denetim, yanlış belirtim maddesi. Kusur üründe durur ve kimse çalıştırmasa da oradadır. **Arıza** (failure) kusurun dışa vurmasıdır: programın gözlenen davranışının beklenenden sapması. Her kusur arızaya dönüşmez — kusurun bulunduğu dal hiç çalışmıyorsa arıza görünmez. Ayrım pratikte işe yarar. Bir hata kaydı arızayı anlatır, çünkü gözlenen budur. Düzeltme kusuru hedefler. Kusurun tekrarlanmaması için yapılan iş ise hataya bakar: aynı yanlış anlama başka yerlerde de var mı? #### Hata Kaydının Alanları İyi bir hata kaydının ölçütü tektir: kaydı okuyan başka bir kişi, yazarına hiç soru sormadan arızayı yeniden üretebilmelidir. Kayıt şu alanları taşır. **Kimlik** ve **başlık**: başlık arızayı tek cümlede söyler, gerekçe değil gözlem içerir. **Ortam**: sürüm, yapılandırma, veri kümesi — arızanın yeniden üretilebilmesi için gereken bağlam. **Ön koşul ve adımlar**: senaryo yazımı dersindeki biçimin aynısı. **Gözlenen sonuç** ve **beklenen sonuç**: ikisi ayrı ayrı yazılır, çünkü farkı okuyan kişi görmelidir. **Kanıt**: günlük kaydı, çıktı, ekran görüntüsü. **İzlenebilirlik bağı**: hangi kural, hangi senaryo, hangi sürüm. En sık atlanan alan beklenen sonuçtur. "Ücret yanlış hesaplanıyor" cümlesi bir kayıt değil, bir şikâyettir; kayıt "gün=0, öğrenci, şube dışı iade için 3 birim hesaplandı, kural gereği 2 birim olmalıydı" der. #### Önem ve Öncelik İki alan sık sık karıştırılır ve karıştırıldığında yanlış iş sırası doğar. **Önem** (severity) arızanın etkisinin büyüklüğüdür: veri kaybı mı, yanlış tutar mı, yerleşim bozukluğu mu? Ürünün kendisine bakılarak belirlenir ve büyük ölçüde nesneldir. **Öncelik** (priority) düzeltmenin ne zaman yapılacağıdır. Etkiye ek olarak kaç kullanıcıyı etkilediğine, kaçınma yolu olup olmadığına, sürüm takvimine ve düzeltmenin riskine bakar. İkisi bağımsızdır. Yılda bir çalışan bir raporda veri kaybı yüksek önemli, düşük öncelikli olabilir. Açılış ekranındaki bir yazım yanlışı düşük önemli, yüksek öncelikli olabilir. İki alanı tek alana indiren bir kayıt biçimi, bu iki kararı birbirine karıştırmaya zorlar. #### Yaşam Döngüsü Bir Durum Makinesidir Kaydın izlediği yol serbest değildir. Doğrulanmamış bir kayıt kapatılamaz, kapatılmış bir kayda düzeltme iliştirilemez. Bu kısıtlar bir durum makinesidir. ```js // dongu.mjs — hata kaydinin durum makinesi export const GECISLER = { yeni: { ata: 'atandi', reddet: 'reddedildi' }, atandi: { duzelt: 'duzeltildi', reddet: 'reddedildi' }, duzeltildi: { dogrula: 'dogrulandi', yenidenAc: 'yenidenAcildi' }, dogrulandi: { kapat: 'kapandi' }, kapandi: { yenidenAc: 'yenidenAcildi' }, reddedildi: { yenidenAc: 'yenidenAcildi' }, yenidenAcildi: { ata: 'atandi' }, }; export const DURUMLAR = Object.keys(GECISLER); export const OLAYLAR = ['ata', 'duzelt', 'dogrula', 'kapat', 'reddet', 'yenidenAc']; export function uygula(durum, olay) { const sonraki = GECISLER[durum]?.[olay]; if (sonraki === undefined) throw new Error(`gecersiz gecis: ${durum} + ${olay}`); return sonraki; } ``` Makine yazılı olduğunda geçerli ve geçersiz geçişler sayılabilir. ```js // sayim.mjs — butun durum-olay ciftlerinin sayilmasi import { DURUMLAR, OLAYLAR, GECISLER, uygula } from './dongu.mjs'; let gecerli = 0; let reddedilen = 0; for (const durum of DURUMLAR) { for (const olay of OLAYLAR) { if (GECISLER[durum][olay] !== undefined) { gecerli += 1; continue; } try { uygula(durum, olay); } catch { reddedilen += 1; } } } const toplam = DURUMLAR.length * OLAYLAR.length; console.log(`durum sayisi : ${DURUMLAR.length}`); console.log(`olay sayisi : ${OLAYLAR.length}`); console.log(`tum ciftler : ${toplam}`); console.log(`gecerli gecis : ${gecerli}`); console.log(`gecersiz cift : ${toplam - gecerli}, reddedilen: ${reddedilen}`); ``` ``` durum sayisi : 7 olay sayisi : 6 tum ciftler : 42 gecerli gecis : 10 gecersiz cift : 32, reddedilen: 32 ``` Kırk iki çiftin yalnız onu geçerlidir; geri kalan otuz ikisi reddedilmelidir ve reddedilmiştir. Bu ikinci sayı çoğu zaman gözden kaçar. Kaydın "doğrulandı" durumuna gelmeden kapatılabilmesi bir kusurdur, ama hiçbir mutlu yol senaryosu bunu göstermez. **Doğrulandı** durumunun ayrı bir adım olması da bilinçlidir. Düzeltmeyi yapan kişi kaydı kapatamaz; kapatma yetkisi arızayı bildiren ya da doğrulayan taraftadır. Yeniden test bu adımda koşturulur. #### Durum Geçiş Testi Dördüncü derste ertelenen teknik burada uygulanır. **Durum geçiş testi** (state transition testing) denenmesi gereken şeyin değerler değil geçişler olduğu durumlarda kullanılır ve ölçüsü **geçiş kapsamıdır**: geçerli geçişlerin kaçı en az bir kez denendi? ```js // gecis-kapsami.mjs — iki senaryo kumesinin gecis kapsami import { GECISLER, uygula } from './dongu.mjs'; const TUM_GECISLER = Object.entries(GECISLER) .flatMap(([durum, olaylar]) => Object.keys(olaylar).map((olay) => `${durum}+${olay}`)); function kapsam(yollar) { const gorulen = new Set(); for (const yol of yollar) { let durum = 'yeni'; for (const olay of yol) { gorulen.add(`${durum}+${olay}`); durum = uygula(durum, olay); } } return gorulen; } const MUTLU_YOL = [['ata', 'duzelt', 'dogrula', 'kapat']]; const GENIS_KUME = [ ['ata', 'duzelt', 'dogrula', 'kapat', 'yenidenAc', 'ata'], ['ata', 'duzelt', 'yenidenAc', 'ata'], ['reddet', 'yenidenAc', 'ata', 'reddet'], ]; for (const [ad, yollar] of [['mutlu yol', MUTLU_YOL], ['genis kume', GENIS_KUME]]) { const gorulen = kapsam(yollar); const eksik = TUM_GECISLER.filter((g) => !gorulen.has(g)); console.log(`${ad.padEnd(10)}: ${gorulen.size}/${TUM_GECISLER.length} gecis denendi`); if (eksik.length) console.log(` denenmeyen: ${eksik.join(', ')}`); } ``` ``` mutlu yol : 4/10 gecis denendi denenmeyen: yeni+reddet, atandi+reddet, duzeltildi+yenidenAc, kapandi+yenidenAc, reddedildi+yenidenAc, yenidenAcildi+ata genis kume: 10/10 gecis denendi ``` Mutlu yol geçişlerin yüzde kırkını dener. Denenmeyen altı geçişin hepsi olağandışı akışlardır: reddetme, yeniden açma, doğrulamanın başarısız olması. Bunlar gerçek kullanımda en çok tartışma çıkaran akışlardır ve tam da bu yüzden en az sınananlardır. Üç yol ekleyerek kapsam tamamlandı. Ölçüm, hangi yolların eklenmesi gerektiğini de söylüyordu — eksik geçişlerin listesi doğrudan yazılacak senaryoların listesidir. #### Özet - Hata insanın yaptığı yanlış, kusur onun üründe bıraktığı iz, arıza kusurun gözlenen dışa vurumudur; her kusur arızaya dönüşmez. - Hata kaydının ölçütü, okuyan başka bir kişinin arızayı soru sormadan yeniden üretebilmesidir; gözlenen ve beklenen sonuç ayrı ayrı yazılır. - Önem arızanın etkisini, öncelik düzeltmenin ne zaman yapılacağını söyler; ikisi bağımsızdır ve tek alana indirildiğinde kararlar karışır. - Yaşam döngüsü bir durum makinesidir; örnekte kırk iki durum-olay çiftinden onu geçerli, otuz ikisi reddedilmesi gerekendir. - Durum geçiş testinin ölçüsü geçiş kapsamıdır; mutlu yol on geçişten dördünü denedi, denenmeyenlerin listesi yazılacak senaryoların listesini verdi. #### Kurs Kapanışı Kurs iki soruyu yanıtladı. Birincisi testin **ne** olduğuydu. Kalite bir uygunluk yargısı olarak tanımlandı; ürün kalitesiyle süreç kalitesi ayrıldı; doğrulama ile geçerleme birbirinden koparıldı ve belirtimine tam uyan bir programın yine de yanlış olabileceği gösterildi. İşlevsel olmayan beklentiler adlandırılıp ölçülebilir ölçütlere çevrildi. Testin bir teknikler kümesi olmadan önce bir tutum olduğu, aynı koda bakan iki bakışın farklı şeyler bulduğu ölçüldü. Teslimat modelinin testi ucuzlatmadığı, yalnız aynı sınamanın ne zaman yapılacağını belirlediği gösterildi. İkincisi **hangi** testin yazılacağıydı. Testler kapsadıkları sınıra, dayandıkları bilgiye ve amaçlarına göre sınıflandırıldı. Girdi seçimi sezgiden çıkarılıp denklik sınıfları, sınır değerleri ve karar tablosuyla gerekçelendirildi. Sınanacak şey bir senaryo biçimine kavuşturuldu ve o biçimden çalıştırılabilir teste geçildi. Beklenen sonucun nereden geldiği sorusu ayrı bir problem olarak ele alındı ve üç kâhin karşılaştırıldı. Son olarak bulunan sapmanın kayıttan kapanışa giden yolu bir durum makinesi olarak kuruldu. Yanıtlanmayan soru testin **nasıl** yazılacağıdır. Bir denetimin iç düzeni nedir; hazırlık, uygulama ve doğrulama nasıl ayrılır? İddia ne söylemeli, ne söylememeli? Bir birim, dış dünyaya dokunmadan nasıl sınanır — bağımlılıklar sahte bağımlılıklarla nasıl değiştirilir ve hangi türü nerede kullanılır? Kapsam ölçümü ne söyler, hangi soruya yanıt vermez? Testi koddan önce yazmak tasarımı nasıl değiştirir? Sonraki kurs, **Birim Testi ve Test Odaklı Geliştirme**, bu soruları ele alır. Hızlı ve bağımsız testlerin yazımı, iddiaların anlamlı kurulması, bağımlılıkların dışarıdan verilmesi, sahte bağımlılıkların doğru türde kullanılması, satır ve dal kapsamının okunması ve kırmızı–yeşil–yeniden düzenle döngüsü orada kurulur. Bu kursta seçilen testler, orada yazılacak testlerdir.