--- title: WebSocket source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/uygulama-protokolleri/websocket' course: 'Uygulama Katmanı Protokolleri' language: tr updated: '2026-08-17T18:07:02+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # WebSocket Yükseltme el sıkışmasının bir rejim değişimi olması: 101'den sonra aracının tünele düşmesi, iki yüz kararın tamamının uçlara taşınması, çerçevenin taşıdığı alanların hiçbirinden karar çıkmaması ve gizlemenin bayt cinsinden bedeli. Önceki ders taşıma zarfını kapattı ve aracının kaybını saydı: iki yüz kararın yüz altmışı ortadan uçlara taşındı, geriye yalnız konak adından çıkarılan kırk karar kaldı. Kaybın büyüklüğüne karşın bir şey yerinde durmuştu. Bağlantı hâlâ **istek–yanıt** biçimindeydi: istemci bir ileti gönderiyor, sunucu bir ileti döndürüyor, sıra yeniden istemciye geçiyordu. Aracı iletinin içini göremese de kaç ileti olduğunu, her birinin nerede başlayıp nerede bittiğini biliyordu. Bu dersin sorusu şudur: bağlantının **biçimi** de değişirse ne kalır? **WebSocket** tam bunu yapar. Olağan bir HTTP isteğiyle başlar, tek bir yanıtla kendi çerçeve biçimine geçer ve o noktadan sonra bağlantı üzerinde ne istek satırı, ne başlık alanı, ne de durum kodu vardır. Aynı bağlantı üzerinde iki uç da birbirine istediği anda yazabilir. ## Yükseltme El Sıkışması Bağlantı, aracının okuyabildiği tek bir alışverişle açılır. İstemci olağan bir GET isteği gönderir; isteği ayıran şey, bağlantının **yükseltileceğini** bildiren başlık alanlarıdır. Buna **yükseltme el sıkışması (upgrade handshake)** denir. ```text GET /akis HTTP/1.1 Host: istasyon.ornek Upgrade: websocket Connection: Upgrade Sec-WebSocket-Key: Sec-WebSocket-Version: 13 HTTP/1.1 101 Switching Protocols Upgrade: websocket Connection: Upgrade Sec-WebSocket-Accept: ``` `Sec-WebSocket-Accept` değeri, istemcinin gönderdiği anahtardan belirtimde sabitlenmiş bir dizgeyle birlikte türetilir. Bu türetmenin **hiçbir gizlilik işlevi yoktur**; yalnız yanıtı gerçekten yükseltmeyi anlamış bir uçtan geldiğine bağlar ve aradaki bir önbelleğin eski bir yanıtı yeniden oynatmasını ayırt eder. Kabul değerinin hesabı ve sunucu tarafındaki kurulumu **Önbellekleme, Kuyruklar ve Eşzamansız İşleme** kursunda yazıldı; orada ölçülen şey sunucunun her bağlantı için tuttuğu durumdu. **Burada ölçülen, aradaki aracının iletiden alabildiği karardır.** Belirleyici satır `101 Switching Protocols`'tür. 100 sınıfı bir ara yanıttır: istek sürüyor, sonuç henüz yok. 101 ise sürecin sonucunu değil, **artık başka bir protokol konuşulacağını** bildirir. Bu satırdan sonra bağlantı üzerinde HTTP yoktur. ## Aracının Ölçüsü Kursun kurgusu bu derste de aynıdır. Kuzey Yamaç ölçüm istasyonu bir istemciye ölçüm sunar; arada uygulamayı bilmeyen bir aracı durur ve yalnız iletide yazana bakarak karar verir. - **DG1.** Kırk alışveriş ve alışveriş başına beş karar ölçülür: `saklanabilir`, `paylasilabilir`, `taze`, `yinelenebilir`, `yonlendirilebilir`. Küme iki yüz karardır. - **DG2.** Kâhin — kararın gerçeği — kurguyu biz ürettiğimiz için bilinir. Aracının verdiği yanıt bu gerçekle karşılaştırılır; sormak zorunda kaldığı her alışveriş bir **tur borcudur**. - **DG3.** `açık` rejimde aracı yöntem, yol, konak adı, kişiye özel imi ve doğrulayıcıyı okur. `tünel` rejimde hiçbirini okumaz. - **DG4.** Bir WebSocket bağlantısının üzerinde kırk alışverişin tamamı taşınır; bağlantı bir kez açılır ve kapanmaz. - **DG5.** Dökümler ve çerçeve boyları kurgudur; ders içinde hiçbir bağlantı açılmaz. ```python TOHUM = 20260809 GUVENLI = {"GET", "HEAD"} ETKISIZ = {"GET", "HEAD", "PUT", "DELETE"} YONTEMLER = ["GET", "GET", "GET", "HEAD", "POST", "PUT", "DELETE"] YOLLAR = ["/olcum/kuzey", "/olcum/yamac", "/ozet", "/kayit", "/oturum"] KARARLAR = ("saklanabilir", "paylasilabilir", "taze", "yinelenebilir", "yonlendirilebilir") GORUNUR = {"açık": ("yontem", "yol", "konak", "ozel_imi", "dogrulayici"), "tünel": ()} def uretec(tohum: int): d = tohum % 2147483646 + 1 def r(n: int) -> int: nonlocal d d = (d * 48271) % 2147483647 return d % n return r def alisverisler(sayi: int = 40) -> list[dict]: r, liste = uretec(TOHUM), [] for i in range(sayi): yontem, yol = YONTEMLER[r(7)], YOLLAR[r(5)] ozel = yol == "/oturum" or r(5) == 0 degisti = r(3) == 0 liste.append({"no": i + 1, "yontem": yontem, "yol": yol, "ozel": ozel, "degisti": degisti, "ozel_imi": ozel and r(4) != 0, "damga_atladi": degisti and r(6) == 0}) return liste def kahin(a: dict) -> dict: return {"saklanabilir": a["yontem"] in GUVENLI and not a["ozel"], "paylasilabilir": not a["ozel"], "taze": not a["degisti"], "yinelenebilir": a["yontem"] in ETKISIZ, "yonlendirilebilir": True} def ileti(a: dict, gorunur: tuple) -> dict: tam = {"yontem": a["yontem"], "yol": a["yol"], "konak": "istasyon.ornek", "ozel_imi": a["ozel_imi"], "dogrulayici": a["degisti"] and not a["damga_atladi"]} return {k: v for k, v in tam.items() if k in gorunur} def araci(i: dict) -> dict: k = {} if "yontem" in i: k["yinelenebilir"] = i["yontem"] in ETKISIZ if "ozel_imi" in i: k["paylasilabilir"] = not i["ozel_imi"] if "yontem" in i: k["saklanabilir"] = i["yontem"] in GUVENLI and not i["ozel_imi"] if "dogrulayici" in i: k["taze"] = not i["dogrulayici"] if "konak" in i: k["yonlendirilebilir"] = True return k def olc(ad: str) -> tuple: dogru = yanlis = alinamayan = tur = bayt = 0 for a in alisverisler(): gercek, verilen = kahin(a), araci(ileti(a, GORUNUR[ad])) eksik = False for karar in KARARLAR: if karar not in verilen: alinamayan, eksik = alinamayan + 1, True elif verilen[karar] == gercek[karar]: dogru += 1 else: yanlis += 1 tur += 1 if eksik else 0 bayt += sum(len(k) + len(str(v)) + 4 for k, v in ileti(a, GORUNUR[ad]).items()) return dogru, yanlis, alinamayan, tur, bayt print(f"{'rejim':<7s} {'doğru':>6s} {'yanlış':>7s} {'alınamayan':>11s} " f"{'tur borcu':>10s} {'bayt':>6s}") for ad in ("açık", "tünel"): d, y, e, t, b = olc(ad) print(f"{ad:<7s} {d:6d} {y:7d} {e:11d} {t:10d} {b:6d}") ``` ``` rejim doğru yanlış alınamayan tur borcu bayt açık 195 5 0 0 3524 tünel 0 0 200 40 0 ``` Yükseltme öncesinde aracı kırk alışverişin tamamını okuyordu ve iki yüz kararın iki yüzünü kendi başına alıyordu; sunucuya fazladan hiçbir tur atmıyordu. Yükseltmeden sonra elinde kalan karar sayısı **sıfırdır** ve kırk alışverişin kırkı birer tur borcuna dönüşür. İki satır arasındaki fark, taşıma zarfının farkından da büyüktür. Zarf rejiminde aracı konak adını görüyor ve `yonlendirilebilir` kararını kırk kez alabiliyordu; tünelde onu da kaybeder. Bunun tek nedeni şifreleme değildir: **101'den sonra bağlantı üzerinde `yonlendirilebilir` kararını besleyecek bir alan yeniden görünmez.** Yönlendirme kararı bağlantının kurulduğu anda bir kez alınmış, sonrasında dondurulmuştur. ## El Sıkışma, Aracının Okuduğu Son İletidir Yükseltme el sıkışması bir istisna değil, bir **sınırdır**. Bağlantı üzerinde taşınan iletileri tek tek aynı karar işlevinden geçirmek bunu gösterir. ```python GUVENLI = {"GET", "HEAD"} ETKISIZ = {"GET", "HEAD", "PUT", "DELETE"} def araci(i: dict) -> dict: # önceki bloktaki karar işlevinin aynısı k = {} if "yontem" in i: k["yinelenebilir"] = i["yontem"] in ETKISIZ if "ozel_imi" in i: k["paylasilabilir"] = not i["ozel_imi"] if "yontem" in i: k["saklanabilir"] = i["yontem"] in GUVENLI and not i["ozel_imi"] if "dogrulayici" in i: k["taze"] = not i["dogrulayici"] if "konak" in i: k["yonlendirilebilir"] = True return k BAGLANTI = [ ("yükseltme isteği", {"yontem": "GET", "yol": "/akis", "konak": "istasyon.ornek", "yukseltme": "websocket"}), ("101 yanıtı", {"yukseltme": "websocket", "kabul": "kurgu-deger"}), ("metin çerçevesi", {"fin": 1, "opkod": 1, "maskeli": True, "uzunluk": 88}), ("kapat çerçevesi", {"fin": 1, "opkod": 8, "maskeli": True, "uzunluk": 2}), ] print(f"{'ileti':<18s} {'alan':>5s} {'karar':>6s} alınan kararlar") for ad, m in BAGLANTI: k = araci(m) print(f"{ad:<18s} {len(m):5d} {len(k):6d} {', '.join(k) or '-'}") ``` ``` ileti alan karar alınan kararlar yükseltme isteği 4 2 yinelenebilir, yonlendirilebilir 101 yanıtı 2 0 - metin çerçevesi 4 0 - kapat çerçevesi 4 0 - ``` Yükseltme isteği beş kararın **ikisini** verir: yöntem alanından `yinelenebilir`, konak alanından `yonlendirilebilir`. Kalan üçü yanıtın alanlarını gerektirir ve o yanıt hiç gelmez — gelen yanıt 101'dir ve kişiye özel imi de doğrulayıcı da taşımaz. Bu iki karar, bağlantının ömrü boyunca aracının elindeki tek karardır. ## Çerçeve Görünse de Karar Çıkmazdı Yukarıdaki tabloda çerçeveler **dört alan** taşıyor ve yine de sıfır karar üretiyor. Bu, kaybın tek başına gizlemeden gelmediğini söyler. Çerçevenin yerleşimi belirtimde sabitlenmiştir ve taşıdığı alanların hepsi **taşıma hakkındadır**, ileti hakkında değil. ```text 0 1 2 3 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 +-+-+-+-+-------+-+-------------+-------------------------------+ |F|R|R|R| işlem |M| uzunluk | genişletilmiş uzunluk (16 bit)| |I|S|S|S| kodu |A| (7 bit) | uzunluk alanı 126 ise | |N|V|V|V| (4bit)|S| | | | |1|2|3| |K| | | +-+-+-+-+-------+-+-------------+-------------------------------+ | maske anahtarı (32 bit, maske biti 1 ise) | +---------------------------------------------------------------+ | yük verisi | +---------------------------------------------------------------+ ``` **Çerçeveleme (framing)**, bayt akışını ileti sınırlarına bölmenin kuralıdır. Uzunluk alanı yedi bittir; 125'e kadar olan yükler doğrudan yazılır, 126 değeri iki baytlık, 127 değeri sekiz baytlık bir uzunluk alanının izlediğini bildirir. Maske biti kurulduğunda dört baytlık bir anahtar eklenir ve yük bu anahtarla katlanır. Maske istemci yönünde zorunludur. ```python ISLEM = {0: "sürdürme", 1: "metin", 2: "ikili", 8: "kapat", 9: "yokla", 10: "karşılık"} def basluk_boyu(yuk: int, maskeli: bool) -> int: n = 2 # FIN, RSV, işlem kodu, maske biti, uzunluk n += 8 if yuk > 65535 else 2 if yuk > 125 else 0 # genişletilmiş uzunluk n += 4 if maskeli else 0 # maske anahtarı yalnız istemci yönünde return n print("işlem kodları:", ", ".join(f"{k}={v}" for k, v in ISLEM.items())) print() print(f"{'yük':>6s} {'yön':<15s} {'başlık':>7s} {'toplam':>7s} {'başlık payı':>12s}") for yuk, maskeli in ((2, True), (88, True), (125, True), (126, True), (88, False), (70000, False)): b = basluk_boyu(yuk, maskeli) yon = "istemci→sunucu" if maskeli else "sunucu→istemci" print(f"{yuk:6d} {yon:<15s} {b:7d} {b + yuk:7d} {b / (b + yuk):12.3%}") ``` ``` işlem kodları: 0=sürdürme, 1=metin, 2=ikili, 8=kapat, 9=yokla, 10=karşılık yük yön başlık toplam başlık payı 2 istemci→sunucu 6 8 75.000% 88 istemci→sunucu 6 94 6.383% 125 istemci→sunucu 6 131 4.580% 126 istemci→sunucu 8 134 5.970% 88 sunucu→istemci 2 90 2.222% 70000 sunucu→istemci 10 70010 0.014% ``` Açık rejimde aracının okuduğu 3524 bayt kırk alışverişe bölündüğünde alışveriş başına 88 bayt düşer; çerçeve başlığı aynı yükü sunucu yönünde **iki bayta** sarar. Kazanç gerçektir ve küçük iletilerde belirgindir. Ama karşılığı da tam olarak ölçülmüştür: 88 baytın iki yüz kararı, iki baytın sıfır kararıdır. Bu, kursun ikinci iddiasının tersten okunuşudur. Orada alan eklemenin karar kazandırmadığını görmüştük: üç alan daha, bayt artışı, sıfır yeni karar. Burada aynı şey öbür yönde çıkıyor — **baytı kısmak da karar kaybettirmez; kararı kaybettiren, alanın kendisinin ortadan kalkmasıdır.** Bayt ile karar arasında bir bağ yoktur; bağ, alan ile karar arasındadır. ## Aracının Elinde Kalan Tek Kol Aracı karar alamaz ama bağlantıyı taşımaya devam eder ve taşıdığı şey üzerinde tek bir yetkisi kalır: **onu kapatmak.** Boşta duran bir bağlantıyı belirli bir süre sonra kesmek — **boşta bekleme süresi (idle timeout)** — bir aracının açık tuttuğu bağlantı sayısını sınırlamak için başvurduğu olağan kuraldır. Açık rejimde bu kural zararsızdır; istek–yanıt biçiminde bağlantı zaten iletiler arasında boşalır ve yeniden kurulabilir. Tünelde ise bağlantının kendisi durumun taşıyıcısıdır: kesilen bağlantı, iki ucun üzerinde anlaştığı ne varsa onu da götürür. Belirtim buna iki **denetim çerçevesi** ile karşılık verir. **Yokla (ping)** ve **karşılık (pong)** işlem kodları veri taşımaz; tek işlevleri bağlantı üzerinde bayt akıtmak ve iki ucun ayakta olduğunu doğrulamaktır. Bunlar aracıya bir şey **anlatmaz** — tabloda ölçüldüğü gibi karar üretmezler — yalnız aracının boşta sayacını sıfırlar. Aracının iletiden alabildiği karar sıfırken bile bağlantı üzerinde bir tasarım kısıtı doğurması, bu dersin sessiz sonucudur. Bir alan daha yükseltme isteğinde taşınabilir: `Sec-WebSocket-Protocol` başlığı, çerçevelerin hangi kurala göre yorumlanacağını adlandırır ve sunucu seçtiği adı yanıtta yineler. Bu ad, aracının bağlantı üzerinde göreceği **anlamla ilgili tek işarettir** ve o da yalnız açılış alışverişinde bir kez geçer. Sonrasında aracı, adı bildiği ama içeriğini okuyamadığı bir akışı iletir. ## Kararların Taşındığı Yer İki yüz karar yok olmaz, taşınır. Tünel rejiminde her biri artık bir uçta alınmak zorundadır ve bu, uygulamaya yazılacak iş demektir. | Karar | Açık rejimde kimin | Tünelde kimin | Uçta ne gerektirir | |---|---|---|---| | `yinelenebilir` | aracı | gönderen uç | ileti kimliği ve yineleme kuralı | | `saklanabilir` | aracı | alan uç | uygulama içi kopya ve geçersizleştirme | | `paylasilabilir` | aracı | sunucu | kapsamı çerçevenin içine yazmak | | `taze` | aracı | alan uç | sürüm ya da sayaç alanı | | `yonlendirilebilir` | aracı | bağlantı kurulumu | açılışta bir kez, sonra sabit | Tablonun sağ sütunu, WebSocket kullanan bir uygulamanın **yeniden yazmak zorunda kaldığı** şeydir. HTTP'de bu kararların hepsi belirtimin içinde tanımlıydı ve yolun üzerindeki herhangi bir aracı onları uygulayabiliyordu. Çerçeve biçiminde tanımlı olan tek şey taşımadır; anlamı taşıyan alanları iki uç kendi aralarında kararlaştırır. Bunun bir kusur olmadığını da kayda geçirmek gerekir. Ölçüm tablosunda tünel satırının `yanlış` sütunu **sıfırdır**. Aracı hiçbir yanlış karar almaz, çünkü hiç karar almaz. Açık rejimin beş yanlışı, bildirime inanmanın bedeliydi; tünel o bedeli de ödemez. Seçim, kararı yolun üzerinde ucuza almakla, kararı uçta pahalıya ama tam almak arasındadır. ## Özet - Yükseltme el sıkışması olağan bir HTTP alışverişidir; `101 Switching Protocols` satırı bir sonucu değil, bağlantı üzerinde artık başka bir protokol konuşulacağını bildirir. - Aynı kırk alışveriş açık rejimde 195 doğru ve 5 yanlış kararla, hiç tur borcu doğurmadan ölçülürken tünel rejiminde 200 kararın 200'ü alınamaz ve kırk tur borcu doğar. - Aracının bağlantı boyunca okuyabildiği tek ileti yükseltme isteğidir ve o da beş kararın yalnız ikisini verir; 101 yanıtı ile çerçevelerin hiçbiri karar üretmez. - Çerçeve başlığı iki ile on dört bayt arasındadır ve taşıdığı alanlar — FIN, işlem kodu, maske, uzunluk — taşıma hakkındadır; bayt kısmak karar kaybettirmez, alanın yok olması kaybettirir. - Taşınan iki yüz karar uçların işine dönüşür; buna karşılık tünel rejiminde alınan yanlış karar sayısı sıfırdır. ## Sonraki Adım Tünel, aracıyı iletiden tümüyle kopardığı için iki yüz kararın tamamını uçlara taşıdı. Ama sunucunun istemciye kendiliğinden veri göndermesi için bağlantının biçimini değiştirmek zorunlu mudur? Yanıtın gövdesi bir kerede yazılmak zorunda değildir: açık tutulup üzerine parça parça yazılabilir ve bu, HTTP'nin kendi kuralları içinde kalır. Sonraki ders bu seçeneği ölçer — aracı iletiyi hâlâ okuyabildiğinde elinde kaç karar kalır ve okuyabilmenin kendisi ne getirir.