--- title: 'Teslim Garantileri' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/veri-hatlari/teslim-garantileri' course: 'Veri Hatları ve Orkestrasyon' language: tr updated: '2026-08-17T18:08:49+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Teslim Garantileri Üç teslim kipinin aynı hat üzerinde sayıya çevrilmesi: en çok bir kez teslimde 2026-07 döneminin 19 satırı kayboluyor, tüketim 2200'den 2162'ye iniyor, 55 özet hücresinin 10'u kirleniyor ve sunum her bölgede kayıyor (−9,18 … −28,36); en az bir kez teslimde 19 satır iki kez varıyor ama tüketim 2200'de kalıyor ve sunum farkı boş çıkıyor, çünkü tekilleştirme aşaması yinelenmeyi yutuyor; tam bir kez teslimde anahtarlı yazım ikisini de sıfırlıyor. Asıl bulgu denetim sütunundadır: yinelenmeyi tekillik denetimi aşama 0'da yakalıyor, kayıp ise hiçbir denetime takılmıyor — satır oranı 0,0079 ile 0,05 eşiğinin, en büyük hücre sapması 0,2488 ile 0,25 eşiğinin altında kalıyor. Kayıp sessiz, yinelenme onarılabilirdir. Önceki ders kaybın bir biçimini ölçtü, ama orada kayıt hatta **ulaşmıştı**: yalnız kapanmış bir pencereye geç ulaşmış ve bir kararla düşürülmüştü. Bu ders varsayımı kaldırır: satır gönderiliyor ve **hiç varmıyor**, ya da bir kez gönderiliyor ve **iki kez varıyor**. Bu iki olay taşımanın kaçınılmaz iki ucudur. Gönderen onay almadığında ya vazgeçer ya tekrar dener; vazgeçerse kayıp, tekrar denerse yinelenme olur. Taşımanın bu konuda verdiği söze **teslim garantisi** (delivery guarantee) denir: **en çok bir kez** (at-most-once) satırın kaybolabildiği, **en az bir kez** (at-least-once) iki kez varabildiği, **tam bir kez** (exactly-once) ikisinin de olmadığı kiptir. Üçüncüsü çoğu zaman taşımada değil **yazmada** durur: satır bir anahtarla yazılır, aynı anahtar ikinci kez geldiğinde yazım yapılmaz. Ders üç kipi aynı hat üzerinde koşturur ve sorar: hangisi sunulan sayıyı bozar, hangisi bir denetime takılır. - **VA49.** Kod **kurgudur**; hiçbir mesaj sistemi, akış işleyici ya da orkestratör çağrılmaz. Kaynak M29'un kurgu sayaç okumalarıdır: 200 abone, 12 dönem, 2400 satır, tohum 20260218. - **VA50. Teslim semantiğinin yordamı tekrarlanmaz**; M16'nın Önbellekleme, Kuyruklar ve Eşzamansız İşleme kursunda ölçüldü. Eklenen tek şey kipin **hattın sunumuna** ne yaptığıdır. - **VA51.** Kayıp ve yinelenme tek bir dönemde, 2026-07'de, satır başına 0,10 payla modellenir. Üreteç tohumludur; o dönemin 200 satırından 19'u etkilenir. - **VA52.** Teslim kipi **taşımanın** özelliğidir; hattın beş aşaması üç kipte de aynıdır. - **VA53. Tam bir kez** burada bir taşıma özelliği değil, **anahtarlı yazım** olarak modellenir: (abone, dönem) çifti daha önce yazılmışsa ikinci yazım hiç yapılmaz. - **VA54.** Denetim kümesi ortak tanımdan alınır; satır sayısı payı 0,05, dağılım payı 0,25'tir. - **VA55.** Hattın tekilleştirme aşaması bu derste bir **seçenektir**; kapatılınca yinelenmenin nereye gittiği ölçülür. - **VA56.** Sayılan birimler satır, kayıp satır, yinelenen satır, kirli hücre ve sunum sapmasıdır. Satır oranının adımı 1/2400, yani 0,0004; sunum üzerinde oran basılmaz. ## Üç Kip, Tek Hat Aşağıdaki blok ortak tanımı kurar, üzerine `teslim` işlevini ve ortak denetim kümesini ekler. `teslim` yalnız 2026-07 dönemine dokunur: satırı düşürür, kopyasını ekler ya da anahtarı görülmüş satırı hiç yazmaz. ```python # KURGUDUR. Gercek bir mesaj sistemi , akis isleyici ya da orkestrator cagrilmaz; # olcum aginin sayac okumalari kurgudur , tohum 20260218. TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"] TIP = ["mesken", "isyeri"] DONEM = [f"2026-{a:02d}" for a in range(1, 13)] ABONE = {} for i in range(200): r = uretec(TOHUM + 37 * i) ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)], "baslangic": 10000 + int(r() * 60000)} def kaynak_uret(): # her donem her abone icin bir okuma kayit = [] for i, (ab, a) in enumerate(ABONE.items()): e = a["baslangic"] for d in DONEM: r = uretec(TOHUM + 101 * i + 7 * DONEM.index(d)) e += 4 + int(r() * 46) kayit.append({"abone": ab, "donem": d, "bolge": a["bolge"], "tip": a["tip"], "endeks": e, "birim": "m3"}) return kayit def a1_ayikla(kayit): ZOR = ("abone", "donem", "bolge", "endeks", "birim") tut = [k for k in kayit if all(a in k for a in ZOR)] return tut, len(kayit) - len(tut) def a2_tekille(kayit): gor, tut = set(), [] for k in kayit: ad = (k["abone"], k["donem"]) if ad in gor: continue gor.add(ad) tut.append(k) return tut, len(kayit) - len(tut) def a3_tuketim(kayit): # donem farkindan tuketim tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in kayit} cikti, dusen = [], 0 for k in kayit: i = DONEM.index(k["donem"]) if i == 0: continue onceki = tablo.get((k["abone"], DONEM[i - 1])) if onceki is None: dusen += 1 continue cikti.append(dict(k, m3=int(k["endeks"]) - int(onceki["endeks"]))) return cikti, dusen def a4_ozet(kayit): top = {} for k in kayit: ad = (k["bolge"], k["donem"]) top[ad] = top.get(ad, 0) + k["m3"] return top, 0 def a5_sun(ozet): # bolge basina donem ortalamasi bolge = {} for (b, d), v in ozet.items(): bolge.setdefault(b, []).append(v) return {b: round(sum(v) / len(v), 2) for b, v in bolge.items()}, 0 def teslim(kayitlar, kip, donem="2026-07", pay=0.10): """En cok bir kez: kayip. En az bir kez: yinelenme. Tam bir kez: anahtarli yazim.""" r = uretec(TOHUM + 7) cikti, kayip, yineleme = [], 0, 0 gorulen = set() for k in kayitlar: if k["donem"] != donem: cikti.append(k) continue if kip == "en_cok_bir": if r() < pay: kayip += 1 continue cikti.append(k) elif kip == "en_az_bir": cikti.append(k) if r() < pay: cikti.append(dict(k)) yineleme += 1 else: # tam_bir: anahtarli yazim ad = (k["abone"], k["donem"]) if r() < pay and ad in gorulen: yineleme += 0 continue gorulen.add(ad) cikti.append(k) return cikti, kayip, yineleme def d_sema(veri, alanlar=("abone", "donem", "bolge", "endeks", "birim")): return any(any(a not in k for a in alanlar) for k in veri) def d_tekillik(veri): ad = [(k["abone"], k["donem"]) for k in veri] return len(ad) != len(set(ad)) def d_satir_sayisi(veri, beklenen, pay=0.05): return abs(len(veri) - beklenen) / beklenen > pay def d_bolum_tamligi_donem(veri): gor = set((k["bolge"], k["donem"]) for k in veri) return gor != set((b, d) for b in BOLGE for d in DONEM) def d_dagilim(ozet, taban, pay=0.25): for ad, v in ozet.items(): t = taban.get(ad) if t and abs(v - t) / max(abs(t), 1) > pay: return True return False ham = kaynak_uret() def kos(kayit, tekille=True): v, _ = a1_ayikla(kayit) if tekille: v, _ = a2_tekille(v) v, _ = a3_tuketim(v) oz, _ = a4_ozet(v) sun, _ = a5_sun(oz) return len(v), oz, sun N, TABAN, TSUN = kos(ham) def kirli(oz): return sum(1 for ad in set(oz) | set(TABAN) if oz.get(ad) != TABAN.get(ad)) def fark(sun): d = {b: round(sun[b] - TSUN[b], 2) for b in TSUN if round(sun.get(b, 0) - TSUN[b], 2)} return d if d else "bos" DENETIM = [("sema", lambda c, o: d_sema(c)), ("tekillik", lambda c, o: d_tekillik(c)), ("satir", lambda c, o: d_satir_sayisi(c, 2400)), ("bolum_donem", lambda c, o: d_bolum_tamligi_donem(c)), ("dagilim", lambda c, o: d_dagilim(o, TABAN))] print("taban: satir 2400 , tuketim", N, ", ozet hucresi", len(TABAN)) print("taban sunum", TSUN) print() print("kip satir kayip yineleme tuketim kirli/55 atesleyen denetim") for kip in ("en_cok_bir", "en_az_bir", "tam_bir"): c, kayip, yin = teslim(ham, kip) n, oz, sun = kos(c) at = [ad for ad, f in DENETIM if f(c, oz)] or ["yok"] print(f"{kip:<11} {len(c):>5} {kayip:>6} {yin:>9} {n:>8} {kirli(oz):>9} {','.join(at)}") print(" sunum farki", fark(sun)) print() print("anahtarli yazimin tuttugu anahtar: donem basina", len({(k["abone"], k["donem"]) for k in ham if k["donem"] == "2026-07"}), ", tum kosum icin", len({(k["abone"], k["donem"]) for k in ham})) ``` ``` taban: satir 2400 , tuketim 2200 , ozet hucresi 55 taban sunum {'merkez': 1321.45, 'kuzey': 1212.55, 'dogu': 881.36, 'bati': 833.09, 'guney': 1065.55} kip satir kayip yineleme tuketim kirli/55 atesleyen denetim en_cok_bir 2381 19 0 2162 10 yok sunum farki {'merkez': -9.18, 'kuzey': -22.64, 'dogu': -9.81, 'bati': -28.36, 'guney': -20.28} en_az_bir 2419 0 19 2200 0 tekillik sunum farki bos tam_bir 2400 0 0 2200 0 yok sunum farki bos anahtarli yazimin tuttugu anahtar: donem basina 200 , tum kosum icin 2400 ``` ## Kaybın ve Yinelenmenin Simetrisizliği Tablonun iki satırı birbirinin aynadaki görüntüsü: biri 19 satır eksiltiyor, öbürü 19 satır çoğaltıyor. Sonuçları hiç benzemiyor. **En çok bir kez** teslimde 2026-07 dönemine ait 19 satır hiç varmıyor. Tüketim satırı 2200'den **2162'ye** iniyor, yani kayıp **38** satıra mal oluyor: eksik okuma kendi döneminin tüketimini düşürdüğü gibi, önceki endeksi ortadan kaldırdığı için bir sonraki dönemin tüketimini de hesaplanamaz kılıyor. 55 özet hücresinin **10'u** kirleniyor ve sunulan beş bölge değerinin **hepsi** kayıyor: batıda −28,36, merkezde −9,18. Önceki derste de tam 10 hücre kirlenmiş ama sunum hiç oynamamıştı; fark, orada temmuzda eksilenin ağustosta fazlalanması, burada **iki dönemin de eksilmesidir**. **En az bir kez** teslimde aynı 19 satır iki kez varıyor. Hattın tekilleştirme aşaması ikinci kopyayı düşürüyor; tüketim **2200'de** kalıyor, kirli hücre **0**, sunum farkı **boş**. **Tam bir kez** kipinde anahtarlı yazım aynı anahtarın ikinci yazımını hiç yapmıyor. Kaynakta her (abone, dönem) çifti bir kez bulunduğu için çıktı 2400 satırda kalıyor ve sayılacak bir yinelenme oluşmuyor — kipin yinelenme sayacı bu yüzden sıfırdır. Bu kip taşımanın değil **yazmanın** özelliğidir; taşıma yine iki kez getirebilir, yazım bunu görünmez kılar. Bedava olmadığı son satırda yazılı. Yazımın aynı anahtarı ikinci kez tanıyabilmesi için onu **hatırlaması** gerekir: bir dönem için **200**, koşumun tamamı için **2400** anahtar. Tam bir kez bir taşıma güvencesi değil, **durum tutmanın satın aldığı** bir güvencedir; tutulmayan anahtar için garanti yoktur. ## Kayıp Neden Sessiz Asıl bulgu son sütundadır. Sunulan beş değeri her bölgede kaydıran kip **hiçbir denetime takılmıyor**; hiçbir değeri değiştirmeyen kip **tekillik denetimini** ateşliyor. Aşağıdaki blok kaybın hangi eşiklerin altından geçtiğini yazıyor. ```python c, kayip, _ = teslim(ham, "en_cok_bir") n, oz, sun = kos(c) print("kayip", kayip, "satir ; satir orani", round(abs(len(c) - 2400) / 2400, 4), "< esik 0.05") print("en buyuk ozet hucresi sapmasi", round(max(abs(oz[a] - TABAN[a]) / abs(TABAN[a]) for a in TABAN if a in oz), 4), "< esik 0.25") print("bolge kumesi eksiksiz mi:", not d_bolum_tamligi_donem(c)) print("ayni denetim pay 0.005 ile:", d_satir_sayisi(c, 2400, pay=0.005)) print() print("kayip payi kayip tuketim en buyuk hucre sapmasi satir orani atesleyen") for p in (0.02, 0.05, 0.10, 0.20, 1.00): c, kayip, _ = teslim(ham, "en_cok_bir", pay=p) n, oz, sun = kos(c) enh = round(max(abs(oz[a] - TABAN[a]) / abs(TABAN[a]) for a in TABAN if a in oz), 4) at = [ad for ad, f in DENETIM if f(c, oz)] or ["yok"] print(f"{p:<11} {kayip:>5} {n:>8} {enh:>23} {round(abs(len(c) - 2400) / 2400, 4):>12}" f" {','.join(at)}") print() print("tekillestirme asamasi kapali:") print("kip tuketim kirli/55 sunum farki") for kip in ("en_cok_bir", "en_az_bir", "tam_bir"): c, _, _ = teslim(ham, kip) n, oz, sun = kos(c, tekille=False) print(f"{kip:<11} {n:>8} {kirli(oz):>9} {fark(sun)}") ``` ``` kayip 19 satir ; satir orani 0.0079 < esik 0.05 en buyuk ozet hucresi sapmasi 0.2488 < esik 0.25 bolge kumesi eksiksiz mi: True ayni denetim pay 0.005 ile: True kayip payi kayip tuketim en buyuk hucre sapmasi satir orani atesleyen 0.02 4 2192 0.1441 0.0017 yok 0.05 10 2180 0.2094 0.0042 yok 0.1 19 2162 0.2488 0.0079 yok 0.2 39 2122 0.3953 0.0163 dagilim 1.0 200 1800 0.0 0.0833 satir,bolum_donem tekillestirme asamasi kapali: kip tuketim kirli/55 sunum farki en_cok_bir 2162 10 {'merkez': -9.18, 'kuzey': -22.64, 'dogu': -9.81, 'bati': -28.36, 'guney': -20.28} en_az_bir 2219 5 {'merkez': 6.19, 'kuzey': 12.27, 'dogu': 3.64, 'bati': 18.36, 'guney': 6.45} tam_bir 2200 0 bos ``` İlk dört satır sessizliğin nasıl kurulduğunu gösteriyor. Satır sayısı denetimi 2400 beklerken 2381 buluyor; oran **0,0079**, eşik 0,05, yani denetim eşiğin altı kat altında kalıyor. Dağılım denetimi en çok bozulan hücrede **0,2488** sapma görüyor ve 0,25 eşiğini **kıl payı** geçiyor. Bölüm bütünlüğü hiçbir şey göremez, çünkü kayıp satırlar beş bölgeye dağılmıştır. Kayıp bir alan silmez, bir tür bozmaz, bir anahtar çoğaltmaz; yalnız **daha az** satır bırakır — denetimler ise satırın biçimine bakar. Kusur kodda değil **paydadır**: dördüncü satır aynı denetimin pay 0,005 ile ateşlediğini yazıyor. Kayıp ölçülemez değildir, ölçülmemiştir. İkinci tablo kayıp payını süpürüyor ve sessizliğin bir nokta değil bir **bant** olduğunu gösteriyor. Pay 0,02'den 0,20'ye çıkarken kaybolan satır 4'ten 39'a, en büyük hücre sapması 0,1441'den 0,3953'e tırmanıyor: etki payla düzenli büyüyor, ama dağılım denetimi onu ancak **0,20'de** görüyor. Satır sayısı denetimi bandın **hiçbir yerinde** ateşlemiyor; sebebi aritmetiktir, kayıp tek bir döneme sıkışmıştır ve o dönem kaynağın 200/2400'ü, yani 0,0833'üdür. Son satır dersin en aykırı bulgusudur. 2026-07 hiç varmadığında iki denetim **birden** ateşliyor ve kalan hücrelerin sapması **0,00**'dır: 2026-07 ile 2026-08 hücreleri yanlış hesaplanmamış, hiç yazılmamıştır ve geriye kalan 45 hücre kusursuzdur. **Tam kayıp kısmi kayıptan gürültülüdür.** ## Onarımın Yeri ve Bedeli Üçüncü tablo yinelenmenin neden zararsız kaldığını açıklıyor. Tekilleştirme kapatıldığında en az bir kez teslim artık soğurulmuyor: tüketim **2219'a** çıkıyor, 5 hücre kirleniyor ve sunum her bölgede **yukarı** kayıyor. Yinelenme kendiliğinden zararsız değildir; onu zararsız kılan aşamadır ve bedeli yine bir anahtar kümesidir. Aynı tablonun ilk satırı simetrisizliği tamamlıyor. Tekilleştirme kapalıyken en çok bir kez teslimin sonucu **hiç değişmiyor**: 2162 satır, 10 kirli hücre, aynı sapmalar. Hattın hiçbir aşaması kaybı onarmıyor, çünkü onaracak bir şey yok — kaybolan satır hiçbir yerde iz bırakmıyor. Yinelenmiş satır ise iz bırakır: fazladan bir kayıttır, anahtarı vardır, sayılabilir ve silinebilir. Dersin omurgası bu cümledir: **kayıp sessiz, yinelenme onarılabilirdir**. Yinelenme gürültülüdür; hem bir denetimi ateşler hem de bir aşama tarafından geri alınabilir. Kayıp gürültüsüzdür ve geri alınamaz; onu görmenin tek yolu **gönderilen satır sayısını bilmek**, yani hattın dışında bir sayaç tutmaktır. En az bir kezin tercih edilme sebebi budur: yinelenmeyi kabul edip yazımı yinelemeye dayanıklı kılmak, kaybı kabul edip onu aramaktan ucuzdur. ## Özet - En çok bir kez teslimde 2026-07 döneminin 19 satırı kayboluyor, tüketim 2200'den 2162'ye iniyor, 55 hücrenin 10'u kirleniyor ve sunulan beş değerin hepsi kayıyor (−9,18 … −28,36). - En az bir kez teslimde 19 satır iki kez varıyor, tekilleştirme aşaması ikinci kopyayı düşürüyor ve tüketim, kirli hücre ile sunum farkı taban değerinde kalıyor. - Kaybı hiçbir denetim yakalamıyor: satır oranı 0,0079 ile 0,05 payının, en büyük hücre sapması 0,2488 ile 0,25 payının altında kalıyor. Yinelenmeyi tekillik denetimi hattın girişinde yakalıyor. - Kayıp payı süpürüldüğünde sessizlik bir bant çıkıyor: dağılım denetimi ancak 0,20'de ateşliyor, satır sayısı denetimi hiçbir payda ateşlemiyor, çünkü bir dönem kaynağın yalnız 0,0833'üdür. Dönemin tamamı kaybolduğunda iki denetim birden ateşliyor — tam kayıp kısmi kayıptan gürültülüdür. - Tekilleştirme kapatıldığında yinelenme zararsız olmaktan çıkıyor (tüketim 2219, sunum her bölgede yukarı); kaybın sonucu hiç değişmiyor. Tam bir kezin bedeli de aynı yerdedir: dönem başına 200, koşum başına 2400 anahtar. - Kayıp sessiz, yinelenme onarılabilirdir: yinelenmenin izi vardır ve silinebilir, kaybın izi yoktur ve ancak hattın dışında tutulan bir sayaçla görülebilir. ## Sonraki Adım Beş derste veri hep **tek yönde** aktı: kaynak sistemden hatta, hattan özete, özetten sunuma. Her ölçü bu yönü varsayıyordu — alma yöntemi kaynağı okuyor, teslim kipi satırı taşıyor, pencere kararı onu bir dönemde topluyordu. Bir soru sorulmadı: hattın ürettiği değer **geri döndüğünde** ne olur. Sunum katmanındaki bir sayı çoğu kez orada kalmaz; operasyonel bir sisteme ya da sahada okuma yapan bir uygulamaya yazılır, çünkü asıl işini orada yapar. O yazım hattın kendi girdisine dokunduğu anda ok bir çembere kapanır. Sonraki ders çemberi ölçer: geri yazılan değer kaç aşama sonra kendi girdisine döner ve bir sonraki koşumda sayıyı ne yapar.