--- title: 'Yaşam Döngüsü' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/veri-muhendisligine-giris/yasam-dongusu' course: 'Veri Mühendisliğine Giriş' language: tr updated: '2026-08-17T18:08:52+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Yaşam Döngüsü Altı bozulma sınıfının aynı beş aşamalı hattan geçirilip her aşamanın kendi bozulmaya açıklığının sayılması: ayıklama yalnız alan adı değişimini, tekilleştirme yalnız çift kaydı görüyor, tüketim aşaması eksik satırın bedelini tam iki katına çıkarıyor (40 satır 80'e, 46 satır 92'ye, 200 satır 400'e), özet aşamasında hücre sayısı 55'ten 45 ve 53'e düşüyor, sunma aşaması ise altı sınıfın hiçbirinde beş değerden başka bir şey üretmiyor. Üç sınıf sunulan sayıyı birebir aynı bırakıyor: yinelenen tekilleştirmede yutuluyor, kayan_tip hattın kendi tür dönüşümüyle sessizce onarılıyor, birim_degisti ise özetin on hücresini yıktığı hâlde iki dönem birbirini götürdüğü için sunulan değeri değiştirmiyor. gec_gelen ve birim_degisti tam olarak aynı sayıda özet hücresini bozuyor, biri sunumu değiştiriyor öbürü değiştirmiyor. Önceki ders hattı sağlam bir kaynakla koşturdu ve iz tablosu her aşamada beklenen sayıyı verdi: 2400, 2400, 2200, 55, 5. Kaynağın sağlam gelmesi bir varsayımdı ve üretimde bu varsayım tutmaz. Bir dönemin kayıtları geç gelir, aynı kayıt iki kez yazılır, bir alanın adı değişir, bir okuma başka bir birimle gönderilir, bir bölgenin bölümü hiç yazılmaz, sayı alanı metne döner. Bu dersin sorusu şudur: bu kazalar aynı hattan geçtiğinde **hangi aşamada** iz bırakır. Beş aşamanın her biri belirli bir hataya karşı yapısal olarak duyarlı, geri kalanına yapısal olarak kördür ve bu körlük hattın tasarımından gelir, bir eksiklikten değil. Ölçülecek şey her aşamanın kendi **bozulmaya açıklığıdır**. - **YD9.** Hat, kaynak ve tohum önceki dersle aynıdır. Değişen tek şey **kaynağın kendisidir**: bozulma hatta değil, hatta girmeden önce uygulanır. - **YD10. Altı bozulma sınıfının hiçbiri saldırı değildir.** Hepsi üretici tarafında olan günlük kazalardır: bir toplama işi geç bitmiştir, bir yeniden gönderim iki kez yazmıştır, bir alan adı yeniden adlandırılmıştır, bir sahadaki dönüştürücü değişmiştir, bir bölümün yazımı atlanmıştır, bir dışa aktarım her alanı metin olarak vermiştir. - **YD11.** Her sınıf **tek bir dönemi** bozar (`2026-07`); kalan on bir dönem sağlam kalır. Bu, bozulmanın etkisini yalıtmak içindir: iz tablosundaki her fark tek dönemin farkıdır. - **YD12.** Sınıfların bozduğu satır sayısı tanım gereğidir: `gec_gelen` bu dönemde ilk kırk abonenin kaydını hiç getirmez (**40**), `yinelenen` ilk altmış abonenin kaydını iki kez yazar (**60** fazla satır), `sema_degisti` `endeks` alanının adını değiştirir (**200**), `birim_degisti` okumayı bine katlar ama **birim etiketini `m3` bırakır** (**200**), `eksik_bolum` bir bölgenin bölümünü hiç yazmaz (**46**), `kayan_tip` sayı alanını metne çevirir (**200**). - **YD13. Bu derste hiçbir denetim yoktur.** Taban çizgisi denetimsiz hattır: yakalanan bozulma **0**, yakalama gecikmesi **tanımsız**. Ölçülen tek şey hattın kendi izidir. - **YD14.** Ölçü birimi **satır** ve **özet hücresidir**. Süre yazılmaz. Hat belirlenimci olduğu için ikinci koşum aynı tabloyu verir; aşağıdaki her fark bozulmadan gelir, oynaklıktan değil. - **YD15.** Çözünürlük önceki dersteki gibidir: satır oranında **0,0004**, özet hücresinde **0,0182**, sunum değerinde **0,2000**. **Sunum üzerinde oran basılmaz.** ## Altı Sınıfın İzi Aşağıdaki blok önceki dersin hattını aynen kurar, üzerine altı bozulma sınıfını ekler ve her sınıfı ayrı ayrı aynı hattan geçirir. İki tablo basılır: aşamalardan **kaç satır çıktığı** ve her aşamanın **kaç satır düşürdüğü**. ```python # KURGU hat ve KURGU bozulma siniflari -- gercek bir depo ya da orkestrator cagrilmaz. TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"] TIP = ["mesken", "isyeri"] DONEM = [f"2026-{a:02d}" for a in range(1, 13)] ABONE = {} for i in range(200): r = uretec(TOHUM + 37 * i) ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)], "baslangic": 10000 + int(r() * 60000)} def kaynak_uret(): kayit = [] for i, (ab, a) in enumerate(ABONE.items()): e = a["baslangic"] for d in DONEM: r = uretec(TOHUM + 101 * i + 7 * DONEM.index(d)) e += 4 + int(r() * 46) kayit.append({"abone": ab, "donem": d, "bolge": a["bolge"], "tip": a["tip"], "endeks": e, "birim": "m3"}) return kayit # Hicbiri bir saldiri degildir; hepsi uretici tarafi kazalaridir. BOZULMA = ["gec_gelen", "yinelenen", "sema_degisti", "birim_degisti", "eksik_bolum", "kayan_tip"] def boz(kayit, sinif, donem="2026-07"): """Tek bir donemi bozar , kalan donemler saglam kalir.""" yeni, sayac = [], 0 for k in kayit: if k["donem"] != donem: yeni.append(k) continue if sinif == "gec_gelen": if k["abone"] <= "A040": # bu donemde 40 abone hic gelmedi sayac += 1 continue yeni.append(k) elif sinif == "yinelenen": yeni.append(k) if k["abone"] <= "A060": # 60 kayit iki kez geldi yeni.append(dict(k)) sayac += 1 elif sinif == "sema_degisti": y = dict(k) y["endeks_degeri"] = y.pop("endeks") # alan adi degisti sayac += 1 yeni.append(y) elif sinif == "birim_degisti": y = dict(k) y["endeks"] = k["endeks"] * 1000 # m3 yerine litre y["birim"] = "m3" # ETIKET DEGISMEDI , sessiz bozulma sayac += 1 yeni.append(y) elif sinif == "eksik_bolum": if k["bolge"] == "kuzey": # bir bolgenin bolumu hic yazilmadi sayac += 1 continue yeni.append(k) elif sinif == "kayan_tip": y = dict(k) y["endeks"] = str(k["endeks"]) # sayi metne dondu sayac += 1 yeni.append(y) return yeni, sayac def a1_ayikla(kayit): ZOR = ("abone", "donem", "bolge", "endeks", "birim") tut = [k for k in kayit if all(a in k for a in ZOR)] return tut, len(kayit) - len(tut) def a2_tekille(kayit): gor, tut = set(), [] for k in kayit: ad = (k["abone"], k["donem"]) if ad in gor: continue gor.add(ad) tut.append(k) return tut, len(kayit) - len(tut) def a3_tuketim(kayit): """Donem farkindan tuketim. Onceki donem yoksa satir hesaplanamaz.""" tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in kayit} cikti, dusen = [], 0 for k in kayit: i = DONEM.index(k["donem"]) if i == 0: continue onceki = tablo.get((k["abone"], DONEM[i - 1])) if onceki is None: dusen += 1 continue try: f = int(k["endeks"]) - int(onceki["endeks"]) except (TypeError, ValueError): dusen += 1 continue cikti.append(dict(k, m3=f)) return cikti, dusen def a4_ozet(kayit): top = {} for k in kayit: ad = (k["bolge"], k["donem"]) top[ad] = top.get(ad, 0) + k["m3"] return top, 0 def a5_sun(ozet): bolge = {} for (b, d), v in ozet.items(): bolge.setdefault(b, []).append(v) return {b: round(sum(v) / len(v), 2) for b, v in bolge.items()}, 0 ASAMA = [("ayikla", a1_ayikla), ("tekille", a2_tekille), ("tuketim", a3_tuketim), ("ozet", a4_ozet), ("sun", a5_sun)] def hat(kayit): iz, veri = [], kayit for ad, f in ASAMA: veri, dusen = f(veri) n = len(veri) if hasattr(veri, "__len__") else 0 iz.append({"asama": ad, "kalan": n, "dusen": dusen}) return veri, iz kaynak = kaynak_uret() _, taban_iz = hat(kaynak) BAS = ("ayikla", "tekille", "tuketim", "ozet", "sun") print(f"{'sinif':<14}{'bozulan':>8}" + "".join(f"{a:>9}" for a in BAS)) print(f"{'saglam':<14}{0:>8}" + "".join(f"{a['kalan']:>9}" for a in taban_iz)) for s in BOZULMA: kb, n = boz(kaynak, s) print(f"{s:<14}{n:>8}" + "".join(f"{a['kalan']:>9}" for a in hat(kb)[1])) print() print(f"{'sinif':<14}" + "".join(f"{a:>9}" for a in BAS[:3]) + f"{'ikincil':>10}") for s in BOZULMA: kb, n = boz(kaynak, s) iz = hat(kb)[1] print(f"{s:<14}" + "".join(f"{a['dusen']:>9}" for a in iz[:3]) + f"{taban_iz[2]['kalan'] - iz[2]['kalan']:>10}") ``` ``` sinif bozulan ayikla tekille tuketim ozet sun saglam 0 2400 2400 2200 55 5 gec_gelen 40 2360 2360 2120 55 5 yinelenen 60 2460 2400 2200 55 5 sema_degisti 200 2200 2200 1800 45 5 birim_degisti 200 2400 2400 2200 55 5 eksik_bolum 46 2354 2354 2108 53 5 kayan_tip 200 2400 2400 2200 55 5 sinif ayikla tekille tuketim ikincil gec_gelen 0 0 40 80 yinelenen 0 60 0 0 sema_degisti 200 0 200 400 birim_degisti 0 0 0 0 eksik_bolum 0 0 46 92 kayan_tip 0 0 0 0 ``` İkinci tablo her aşamanın **neye açık olduğunu** birebir yazıyor. `ayikla` aşaması yalnız tek bir sınıfı görüyor: `sema_degisti`, çünkü alan adı değiştiğinde satır zorunlu alan listesini karşılamıyor. Kalan beş sınıfın hiçbiri bu aşamada bir satır düşürmüyor. `tekille` aşaması da yalnız bir sınıf görüyor: `yinelenen`, altmış çift kayıt. Bu iki aşamanın açıklığı **dar ve kesindir**; gördükleri şeyi kaçırmazlar, görmedikleri şeye tamamen kördürler. `tuketim` aşaması farklı davranıyor. Kendi başına hiçbir bozulmayı tanımıyor, ama üç sınıfın etkisini **taşıyor**: `gec_gelen` için 40, `sema_degisti` için 200, `eksik_bolum` için 46 satır bu aşamada düşüyor. Bu satırlar bozuk değildir; önceki dönemleri kaybolduğu için farkları hesaplanamayan **sağlam** satırlardır. Bir aşamanın düşürdüğü satırın kendi hatası olmayabilir. Son iki sütun ise okumanın sonucudur. `ozet` aşamasında hücre sayısı yalnız iki sınıfta düşüyor: `sema_degisti` on hücre kaybettiriyor (45), `eksik_bolum` iki hücre (53). Ve `sun` sütunu **altı satırın hepsinde 5**. Sunma aşamasının çıktı sayısı bölge sayısına bağlıdır, kaynağın durumuna değil; bu yüzden hattın en çok bakılan katmanı, bozulmayı satır sayısıyla **hiçbir koşulda** haber veremez. ## Bir Satırın İki Satıra Mal Olması Birinci tablonun `ikincil` sütunu ayrı bir nicelik ölçüyor: bozulma sonucu **tüketim çıkışında** eksilen satır. `gec_gelen` kaynaktan 40 satır eksiltiyor, tüketim çıkışında **80** satır eksiliyor. `eksik_bolum` 46 eksiltiyor, çıkışta **92**. `sema_degisti` 200 eksiltiyor, çıkışta **400**. Katsayı üçünde de tam olarak **iki**. Bu katsayı bir ölçüm sonucu değil, tanımın sonucudur ve koşum yapılmadan türetilir. Tüketim iki komşu dönemin endeks farkıdır; `2026-07` kaydı kaybolduğunda o abonenin **hem temmuz farkı hem de ağustos farkı** hesaplanamaz hâle gelir, çünkü ağustosun önceki dönemi temmuzdur. Bir satırın kaybı iki çıkış satırını götürür. Aynı gerekçe katsayının **neden ikiden büyük olmadığını** da söyler: eylülün önceki dönemi ağustostur ve ağustos kaydı yerindedir, zincir orada kapanır. Bu, veri hatlarında sık karşılaşılan bir yanılgıyı düzeltir. Bir kaynak eksikliği raporlandığında etkisi genellikle eksilen kaynak satırıyla yazılır. Aşama zinciri satırlar arasında **bağ** kuran bir dönüşüm içeriyorsa gerçek etki bu sayıdan büyüktür ve büyüme çarpanı hattın tanımından okunabilir. Burada çarpan iki; komşu üç dönemi birleştiren bir dönüşümde üç olurdu. ## Özet Bozulurken Sunumun Bozulmaması Şimdiye kadarki iki tablo yalnız **satır ve hücre sayısına** baktı. Sayı aynı kalırken **değerin** değişmiş olması hâlâ mümkündür. Aşağıdaki blok özet hücrelerini ve sunulan değerleri sağlam hatla karşılaştırır. ```python def son_iki(kayit): v1, _ = a1_ayikla(kayit) v2, _ = a2_tekille(v1) v3, _ = a3_tuketim(v2) oz, _ = a4_ozet(v3) return oz, a5_sun(oz)[0] t_ozet, t_sunum = son_iki(kaynak) print(f"{'sinif':<14}{'hucre':>7}{'degisen':>9}{'eksik':>7}{'sunum ayni':>12}") for s in BOZULMA: oz, sn = son_iki(boz(kaynak, s)[0]) dg = sum(1 for a in oz if a in t_ozet and oz[a] != t_ozet[a]) ek = sum(1 for a in t_ozet if a not in oz) print(f"{s:<14}{len(oz):>7}{dg:>9}{ek:>7}" + f"{('evet' if sn == t_sunum else 'hayir'):>12}") b_ozet, b_sunum = son_iki(boz(kaynak, "birim_degisti")[0]) print("\nbirim_degisti , kuzey ozet hucreleri") for d in ("2026-06", "2026-07", "2026-08", "2026-09"): print(f" {d} taban {t_ozet[('kuzey', d)]:>5} bozuk {b_ozet[('kuzey', d)]:>12}") print(" 11 hucrenin toplami taban", sum(v for (b, d), v in t_ozet.items() if b == "kuzey"), " bozuk", sum(v for (b, d), v in b_ozet.items() if b == "kuzey")) print(" sunulan kuzey degeri taban", t_sunum["kuzey"], " bozuk", b_sunum["kuzey"]) ``` ``` sinif hucre degisen eksik sunum ayni gec_gelen 55 10 0 hayir yinelenen 55 0 0 evet sema_degisti 45 0 10 hayir birim_degisti 55 10 0 evet eksik_bolum 53 0 2 hayir kayan_tip 55 0 0 evet birim_degisti , kuzey ozet hucreleri 2026-06 taban 1041 bozuk 1041 2026-07 taban 1251 bozuk 1812946491 2026-08 taban 1119 bozuk -1812944121 2026-09 taban 1300 bozuk 1300 11 hucrenin toplami taban 13338 bozuk 13338 sunulan kuzey degeri taban 1212.55 bozuk 1212.55 ``` Son sütun bu müfredatın en önemli iddiasını taşıyor: **altı sınıfın üçü sunulan beş değeri birebir aynı bırakıyor.** Üçünün mekanizması da farklıdır. `yinelenen` tekilleştirme aşamasında yutuluyor; altmış çift kayıt düşüyor ve geriye tam olarak sağlam küme kalıyor. `kayan_tip` hattın kendi tür dönüşümüyle sessizce onarılıyor; `tuketim` aşaması metni sayıya çeviriyor, dönüşüm başarılı oluyor ve ne satır ne değer değişiyor. Bu ikinci durum özellikle yanıltıcıdır, çünkü onarım yalnız rakamdan oluşan metinler için işler; alandan boş ya da biçimsiz bir değer geldiğinde aynı satır sessizce düşerdi ve yine hiçbir yerde yazılmazdı. Üçüncüsü, `birim_degisti`, ayrı bir sınıftır. Tabloda **on özet hücresi değişiyor**, yani elli beş hücrenin 0,1818'i; buna karşılık sunulan beş değerin hiçbiri oynamıyor. Mekanizma alt tabloda açıkça görülüyor: `kuzey` bölgesinin temmuz toplamı 1251'den **1812946491**'e, ağustos toplamı 1119'dan **eksi 1812944121**'e gidiyor. Temmuz okuması bine katlandığı için temmuz farkı devasa pozitif, ağustos farkı ise aynı büyüklükte negatif oluyor. On bir hücrenin toplamı iki durumda da **13338**; sunulan değer iki durumda da **1212,55**. İki bozuk dönem birbirini **tam olarak** iptal ediyor, çünkü toplam ardışık farklardan oluşuyor ve zincirin uçları bozulmamış. Tablonun en keskin karşılaştırması ilk ve dördüncü satırdır. `gec_gelen` ile `birim_degisti` **tam olarak aynı sayıda** özet hücresini bozuyor: onar hücre. Biri sunulan değeri değiştiriyor, öbürü değiştirmiyor. Bozulan ara hücre sayısı, bozulmanın sunuma ulaşıp ulaşmayacağını söylemiyor; belirleyen şey bozulmanın **işareti ve dağılımıdır**. Buradan müfredatın üçüncü iddiası doğrudan çıkar: **çıktıya bakmak yetmez.** Sunulan sayının doğru görünmesi, hattın doğru çalıştığının değil, yalnız o sayının o bozulmaya duyarsız olduğunun kanıtıdır. ## Özet - Altı bozulma sınıfının hiçbiri saldırı değildir; hepsi üretici tarafında olan kazalardır ve her biri tek bir dönemi bozar. - `ayikla` yalnız `sema_degisti`'yi, `tekille` yalnız `yinelenen`'i görüyor; iki aşamanın açıklığı dar ve kesindir, geri kalan sınıflara tamamen kördürler. - `tuketim` aşaması kendi başına hiçbir bozulmayı tanımıyor ama üç sınıfın etkisini taşıyor ve eksik satırın bedelini **tam iki katına** çıkarıyor: 40 satır 80'e, 46 satır 92'ye, 200 satır 400'e. Katsayı tanımdan türetilir, koşumdan değil. - `sun` aşaması altı sınıfın hiçbirinde 5'ten başka bir sayı üretmiyor; hattın en çok bakılan katmanı bozulmayı satır sayısıyla hiçbir koşulda haber veremez. - Üç sınıf sunulan değeri birebir aynı bırakıyor: `yinelenen` tekilleştirmede yutuluyor, `kayan_tip` hattın kendi tür dönüşümüyle onarılıyor, `birim_degisti` ise iki dönem birbirini iptal ettiği için sunuma hiç ulaşmıyor. - `gec_gelen` ve `birim_degisti` aynı sayıda özet hücresini (onar hücre) bozuyor, biri sunumu değiştiriyor öbürü değiştirmiyor; bozulan ara hücre sayısı sunuma ulaşmanın ölçüsü değildir. ## Sonraki Adım Bu dersin tabloları hattı tek bir gözden okudu: kaç satır girdi, kaç satır çıktı, hangi hücre değişti. Üretimde bu hattın çevresinde tek bir göz yoktur. Hattın aşamalarını yazan ve iz tablosuna bakan bir rol vardır; hattın sonundaki tabloyu öznitelik olarak alıp üzerine model kuran ve başarım sayısına bakan başka bir rol vardır. İki rol aynı hattın farklı yerlerinde durur ve aynı bozulmayı **farklı ölçülerle** görür. Sonraki ders bu iki ölçüyü yan yana koyar: aynı altı sınıf için satır izi ile model başarımı ayrı ayrı basılır. Sonuç iki rolün de rahat edemeyeceği bir tablodur, çünkü bir sınıf **ikisinde de** hiçbir iz bırakmıyor.