--- title: 'Kısa Süreli Bellek' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/yapay-zeka-ajanlari/kisa-sureli-bellek' course: 'Yapay Zekâ Ajanları' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:32+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Kısa Süreli Bellek Ajan döngüsünün taşıdığı konuşma durumunun adım adım sayılması: tek bir görevde taşınan belirteç birinci adımda 79 iken yedinci adımda 255'e çıkar ve büyümenin büyük kısmı durumdan değil izden gelir (yedinci adımda durum 63, iz yükü 192 belirteç). Yirmi dört görev beş pencere değerinde koşturulur. Sınırsız pencerede doğru yanıt 0,9583, toplam 9316 belirteç, araç hatası 8. Pencere 200'de doğru yanıt 0,8750'ye iner, 150'de 0,8333'e, 120'de 0,7083'e; düşen alan sayısı 0'dan 85'e, araç hatası 8'den 50'ye çıkar. En çok düşen alanlar görevin kimlik alanlarıdır: abone 16, anahtar 16, sutun 15. Pencereyi daraltmak taşınan belirteci düşürmez, artırır: adım 97'den 112'ye çıktığı için toplam 9316'dan 12026'ya yükselir. Ölçüm bandı 0,0833'tür, bu yüzden 200 penceresindeki 0,0833'lük düşüş bulgu sayılmaz. Bir önceki ders yanlış bir kaydın duruma girdikten sonra ortalama üç ile dört adım taşındığını saydı. Taşıyan şeyin adı **kısa süreli bellektir** (short-term memory): ajanın o görev boyunca elinde tuttuğu alanlar ve bu alanları üreten adımların izi. Döngü uzadıkça bu yük büyür ve bir yerde bir sınıra çarpar. Sınırın adı Yapay Zekâ Mühendisliğine Giriş kursunda kondu; konuşma durumunun her istekte yeniden gönderildiği ve bunun tur başına ne tuttuğu Model API'leri ile Uygulama Geliştirme kursunda ölçüldü. Erişim hattında da aynı sınır sayılmıştı: Gömme Vektörleri ve Erişim Artırılmış Üretim kursunda pencereye ortalama 11,3 parça sığıyordu. Üç yordam da tekrarlanmaz. Bu dersin sorduğu tek şey döngüye özgüdür: **adım başına kaç belirteç taşınıyor, pencereye kaç adım sığıyor ve pencere dolduğunda durumdan hangi alan düşüyor.** - **AB44.** Kod bir **benzeticidir**; ortam, görevler ve belirteçleyici **kurgudur**, tohum **20260218**. Pencere değerleri de kurgudur, ölçülen şey eşiğin değeri değil daralmanın etkisidir. - **AB45. Taşınan yük iki parçadır:** **durum yükü**, ajanın elindeki alanların belirteci; **adım izinin yükü**, o ana kadarki adımların döngüde tuttuğu yer. İkincisi ortak döngünün kendi sayımıdır ve adım başına 22 belirteç büyür; metinde kısaca **iz yükü** denir. - **AB46. Pencere durum ile izin toplamına konur.** Toplam eşiği aşarsa duruma **ilk giren alan** düşer ve düşme sürer; iz yükü düşürülemez. - **AB47. Düşen alan sessizdir.** Ajan bir alanın gittiğini görmez; eksikliği ancak o alanı isteyen araç `eksik alan` döndürdüğünde ortaya çıkar. - **AB48. Sığan adım**, ilk düşme gerçekleşene kadar yapılan çağrı sayısıdır; hiç düşme olmayan görevde bütün çağrılar sayılır. - **AB49. Taban çizgisi sınırsız penceredir** — sınırın hiç bağlamadığı döngü. Bedel **toplam belirteç, adım, araç hatası ve düşen alan** olarak yazılır. - **AB50.** Görev kümesi kursun ortak yirmi dört görevidir; ölçüt yine son durumdaki yanıttır. ## Ortak Döngü Ortam, beş temel araç ve ajan döngüsü kurs boyunca aynıdır. ```python TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki def ayrik(u, w): t = 0.0 for i, x in enumerate(w): t += x if u < t: return i return len(w) - 1 def belirtecle(m): b = [] for s in str(m).lower().replace(",", " , ").split(): while len(s) > 5: b.append(s[:5]) s = s[5:] b.append(s) return b def izno(m): h = 2166136261 for c in str(m): h = ((h ^ ord(c)) * 16777619) & M32 return h # ---- KURGU ortam: olcum aginin kayitlari BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"] TIP = ["mesken", "isyeri"] ABONE = {} for i in range(60): r = uretec(TOHUM + 31 * i) onceki = 10000 + int(r() * 80000) ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)], "onceki": onceki, "simdiki": onceki + int(r() * 70)} BASAMAK, USTU = ((10, 4), (25, 7), (40, 11)), 16 ISYERI_KAT = 2 BELGE = {"TR01": "tarife basamaklari 10 25 40 metrekup ve ustu", "TR02": "isyeri abonesinde birim ucret iki katidir", "SY01": "endeks farki tuketimi verir sayac donusu 100000 eklenir", "AR01": "ariza kaydi acildiginda saha ekibi iki gun icinde gider", "KS01": "planli kesinti duyurusu bir hafta once yayimlanir"} CAGRI = [0] # arac cagri sayaci def _bedel(m3, tip): kalan, alt, top = m3, 0, 0 for ust, birim in BASAMAK: dilim = min(kalan, ust - alt) if dilim <= 0: break top += dilim * birim kalan -= dilim alt = ust top += kalan * USTU return top * (ISYERI_KAT if tip == "isyeri" else 1) def t_sayac_oku(abone=None, **_): a = ABONE.get(abone) if a is None: return {"hata": "abone yok"} return {"onceki": a["onceki"], "simdiki": a["simdiki"], "tip": a["tip"], "bolge": a["bolge"]} def t_tuketim(onceki=None, simdiki=None, **_): if onceki is None or simdiki is None: return {"hata": "eksik alan"} f = simdiki - onceki return {"m3": f + 100000 if f < 0 else f} def t_tarife(m3=None, tip="mesken", **_): if m3 is None: return {"hata": "eksik alan"} return {"tutar": _bedel(m3, tip)} def t_belge(anahtar=None, **_): if not anahtar: return {"hata": "eksik alan"} ab = set(belirtecle(anahtar)) en, kod = -1, None for k, m in BELGE.items(): o = len(ab & set(belirtecle(m))) if o > en: en, kod = o, k return {"kod": kod, "metin": BELGE[kod]} if en > 0 else {"hata": "bulunamadi"} def t_kayit(abone=None, sutun=None, deger=None, **_): if not (abone and sutun and deger is not None): return {"hata": "eksik alan"} return {"yazildi": True, "abone": abone, "sutun": sutun, "deger": deger} ARAC = { "sayac_oku": {"islev": t_sayac_oku, "alan": ("abone",), "yan_etki": False}, "tuketim": {"islev": t_tuketim, "alan": ("onceki", "simdiki"), "yan_etki": False}, "tarife": {"islev": t_tarife, "alan": ("m3", "tip"), "yan_etki": False}, "belge_ara": {"islev": t_belge, "alan": ("anahtar",), "yan_etki": False}, "kayit_yaz": {"islev": t_kayit, "alan": ("abone", "sutun", "deger"), "yan_etki": True}, } ARAC_ADI = list(ARAC) def cagir_arac(ad, durum): """Sema disindaki alanlar suzulur; eksik alan aracin kendi hatasidir.""" CAGRI[0] += 1 if ad not in ARAC: return {"hata": "arac yok"} kw = {a: durum[a] for a in ARAC[ad]["alan"] if a in durum} return ARAC[ad]["islev"](**kw) # ---- KURGU gorevler: her biri bilinen bir arac dizisiyle cozulur GOREV = [] for i in range(24): r = uretec(TOHUM + 9973 * i) ab = f"A{1 + int(r() * 60):03d}" t = ayrik(r(), [0.30, 0.22, 0.20, 0.28]) if t == 0: GOREV.append({"ad": f"G{i + 1:02d}", "tur": "bedel", "abone": ab, "istek": f"{ab} abonesinin bu donem bedeli nedir", "dizi": ("sayac_oku", "tuketim", "tarife")}) elif t == 1: GOREV.append({"ad": f"G{i + 1:02d}", "tur": "tuketim", "abone": ab, "istek": f"{ab} abonesinin bu donem tuketimi kac metrekup", "dizi": ("sayac_oku", "tuketim")}) elif t == 2: GOREV.append({"ad": f"G{i + 1:02d}", "tur": "belge", "abone": ab, "istek": "sayac donusunde endeks farki nasil hesaplanir", "dizi": ("belge_ara",)}) else: GOREV.append({"ad": f"G{i + 1:02d}", "tur": "kayit", "abone": ab, "istek": f"{ab} abonesinin bedelini hesapla ve kayda yaz", "dizi": ("sayac_oku", "tuketim", "tarife", "kayit_yaz")}) def dogru_yanit(g): a = ABONE[g["abone"]] f = a["simdiki"] - a["onceki"] m3 = f + 100000 if f < 0 else f if g["tur"] == "tuketim": return m3 if g["tur"] == "belge": return "SY01" return _bedel(m3, a["tip"]) # ---- KURGU ajan: her adimda bir arac secer ya da biter def gorme(d): return max(0.34, 0.80 - 0.09 * (d - 1)) # dogru araci secme payi, derinlikle duser def ajan(g, en_cok_adim=8, tohum=TOHUM, oz_elestiri=False, onay=False): """KURGU ajan dongusu. Gercek bir model cagrilmaz; arac secimi gorevin dizisine ve derinlige bagli tek bir cekilisten gelir.""" r = uretec(tohum ^ izno(g["ad"])) alan = {"abone": g["abone"], "anahtar": g["istek"], "sutun": "bedel"} iz, adim, bel, hata = [], 0, 0, 0 dizi, k = g["dizi"], 0 while adim < en_cok_adim: adim += 1 bel += 60 + 22 * len(iz) hedef = dizi[k] if k < len(dizi) else None if hedef is None: # is bitti , ajan durmali if r() < 0.88: return {"bitti": True, "adim": adim, "iz": iz, "belirtec": bel, "hata": hata, "yanit": alan.get("sonuc"), "onay": alan.get("onay", 0)} sec = ARAC_ADI[int(r() * len(ARAC_ADI))] else: sec = hedef if r() < gorme(k + 1) else ARAC_ADI[int(r() * len(ARAC_ADI))] if ARAC[sec]["yan_etki"] and onay: alan["onay"] = alan.get("onay", 0) + 1 if sec == "kayit_yaz": alan["deger"] = alan.get("sonuc") s = cagir_arac(sec, alan) iz.append((sec, "hata" in s)) bel += 30 if "hata" in s: hata += 1 if oz_elestiri: bel += 40 continue alan.update({kk: vv for kk, vv in s.items() if kk != "hata"}) if sec == "tuketim": alan["sonuc"] = s["m3"] if sec == "tarife": alan["sonuc"] = s["tutar"] if sec == "belge_ara": alan["sonuc"] = s["kod"] if sec == hedef: k += 1 return {"bitti": False, "adim": adim, "iz": iz, "belirtec": bel, "hata": hata, "yanit": alan.get("sonuc"), "onay": alan.get("onay", 0)} print("ortak ortam:", len(ABONE), "abone ,", len(BELGE), "belge ,", len(ARAC), "arac ,", len(GOREV), "gorev") ``` ``` ortak ortam: 60 abone , 5 belge , 5 arac , 24 gorev ``` ## Adım Başına Taşınan Belirteç Kısa süreli belleğin ölçüsü tek bir sayı değil, bir **eğridir**: her adımda taşınan yük bir önceki adımdan büyüktür. İlk blok bunu tek bir görevde adım adım basar; ikincisi aynı büyümeyi beş pencere değerinde yirmi dört göreve yayar. ```python # ---- Kisa sureli bellek: durum + iz, bir pencereye sigmak zorundadir BELLEK = {"pencere": 10 ** 9, "cagri": 0, "bel": 0, "dusen": {}, "sigan": -1, "profil": None} _yurut = cagir_arac def durum_belirteci(d): return sum(len(belirtecle(f"{k} : {v}")) for k, v in d.items()) def cagir_arac(ad, durum): """Pencere asilirsa duruma ilk giren alan duser; iz yuku dusurulemez.""" b = BELLEK b["cagri"] += 1 iz_yuk = 60 + 22 * (b["cagri"] - 1) while durum_belirteci(durum) + iz_yuk > b["pencere"] and len(durum) > 1: k = next(iter(durum)) b["dusen"][k] = b["dusen"].get(k, 0) + 1 if b["sigan"] < 0: b["sigan"] = b["cagri"] - 1 del durum[k] d = durum_belirteci(durum) b["bel"] += d + iz_yuk if b["profil"] is not None: b["profil"].append((b["cagri"], ad, len(durum), d, iz_yuk)) return _yurut(ad, durum) def kosum(pencere, tohum=TOHUM): BELLEK.update(pencere=pencere, bel=0, dusen={}) dogru = adim = hata = cagri = sigan = 0 for g in GOREV: BELLEK.update(cagri=0, sigan=-1) s = ajan(g, tohum=tohum) dogru += s["yanit"] == dogru_yanit(g) adim, hata = adim + s["adim"], hata + s["hata"] cagri += BELLEK["cagri"] sigan += BELLEK["cagri"] if BELLEK["sigan"] < 0 else BELLEK["sigan"] return (dogru, hata, adim, BELLEK["bel"], BELLEK["bel"] / cagri, sigan / 24, sum(BELLEK["dusen"].values()), BELLEK["dusen"]) gk = next(g for g in GOREV if g["tur"] == "kayit") BELLEK.update(pencere=10 ** 9, cagri=0, bel=0, dusen={}, sigan=-1, profil=[]) ajan(gk, tohum=TOHUM) print(f"tek gorev ({gk['tur']}) , sinirsiz pencere: adim basina tasinan belirtec") print("adim arac alan durum iz yuku toplam") for c, ad, n, d, y in BELLEK["profil"]: print(f"{c:>4} {ad:<12} {n:>4} {d:>5} {y:>7} {d + y:>6}") BELLEK["profil"] = None print("\npencere dogru A dogru B adim toplam bel bel/cagri sigan hata A" " hata B dusen") for pn in (10 ** 9, 260, 200, 150, 120): a, b = kosum(pn), kosum(pn, TOHUM + 1) print(f"{'sinirsiz' if pn > 10 ** 6 else pn:<9} {a[0] / 24:>7.4f} {b[0] / 24:>7.4f}" f" {a[2]:>4} {a[3]:>10} {a[4]:>9.1f} {a[5]:>5.2f} {a[1]:>6} {b[1]:>6}" f" {a[6]:>5}") son = sorted(kosum(120)[7].items(), key=lambda x: (-x[1], x[0])) print("\npencere 120 , en cok dusen alan:", son[:6]) ``` ``` tek gorev (kayit) , sinirsiz pencere: adim basina tasinan belirtec adim arac alan durum iz yuku toplam 1 sayac_oku 3 19 60 79 2 belge_ara 7 34 82 116 3 belge_ara 10 54 104 158 4 belge_ara 10 54 126 180 5 tuketim 10 54 148 202 6 tarife 11 57 170 227 7 kayit_yaz 13 63 192 255 pencere dogru A dogru B adim toplam bel bel/cagri sigan hata A hata B dusen sinirsiz 0.9583 0.9583 97 9316 125.9 3.08 8 7 0 260 0.9583 0.9583 97 9297 125.6 3.04 9 7 3 200 0.8750 0.9167 98 9681 125.7 2.75 15 10 34 150 0.8333 0.7500 100 9926 124.1 2.42 28 35 40 120 0.7083 0.6250 112 12026 126.6 1.83 50 58 85 pencere 120 , en cok dusen alan: [('abone', 16), ('anahtar', 16), ('sutun', 15), ('onceki', 10), ('simdiki', 10), ('bolge', 5)] ``` ## Pencere Dolduğunda Düşen Alan İlk çıktı büyümenin nereden geldiğini söyler. Durum yükü birinci adımda **19**, yedinci adımda **63** belirteçtir; alan sayısı üçten on üçe çıkar. İz yükü ise **60**'tan **192**'ye gider ve yedinci adımda durumun **üç katıdır**. Toplam 79'dan **255**'e çıkıyor. Büyümenin büyük kısmı ajanın topladığı bilgiden değil, **kaç adım attığından** gelir. Bu ayrım dersin geri kalanını belirler, çünkü pencere daraldığında düşürülebilen tek parça durumdur. İkinci tablo sınırı bağlar. Sınırsız pencerede yirmi dört görevin **0,9583**'ü doğru, toplam **9316** belirteç taşınıyor, hiçbir alan düşmüyor ve araç hatası **8**. Pencere 260'a indiğinde üç alan düşüyor ve hiçbir sayı kıpırdamıyor. 200'de düşen alan **34**'e, araç hatası **15**'e çıkıyor ve doğru yanıt **0,8750**'ye iniyor. 150'de düşen 40, hata 28, doğru yanıt 0,8333. 120'de düşen **85**, hata **50**, doğru yanıt **0,7083**. Sığan çağrı sütunu daralmayı doğrudan okur: **3,08**'den **1,83**'e, yani en dar pencerede ortalama iki çağrı bile tamamlanmadan bir alan gidiyor. Hangi alanın gittiği son satırdadır ve düzenin kendisinden gelir. En çok düşenler `abone` **16**, `anahtar` **16**, `sutun` **15** ile duruma **ilk giren** alanlardır; yani görevin kimlik bilgisi. Ardından `onceki` ve `simdiki` onar kez düşüyor. Sonucu bunlar açıklar: `abone` gidince `sayac_oku` abonesiz çağrılıyor, `onceki` gidince `tuketim` eksik alan döndürüyor. Araç hatasının 8'den 50'ye çıkması tek bir mekanizmanın sayımıdır ve iki koşumda da aynı yönde ilerliyor (7, 7, 10, 35, 58). Başarım sütunu daha dikkatli okunmalı. En büyük iki koşum farkı 0,8333 ile 0,7500 arasındadır, band **0,0833**. Sınırsız pencere ile 200 arasındaki düşüş de **tam 0,0833**'tür: bandın altında değil ama üstünde de değil, bu yüzden **bulgu sayılmaz**; mekanizma düşen alan ve araç hatası sütunlarında görünür, görev başarımına etkisi ölçülmemiştir. 150'deki 0,1250 ve 120'deki 0,2500 bandın üstündedir ve **ölçülmüştür**. Adım ile toplam belirteç sütunları dersin en ters sonucudur. Pencereyi daraltmak taşınan belirteci **düşürmez**: çağrı başına yük 125,9'dan 126,6'ya, yani hiç değişmiyor. Toplam ise **9316'dan 12026'ya**, %29 artıyor, çünkü düşen alanlar araç hatası üretiyor ve döngü aynı işi bitirmek için 97 yerine **112** adım atıyor. Kısıtın kendisi bir tasarruf düzeneği değildir: küçülttüğü parça durum yüküdür ve o zaten yükün küçük kısmıdır; büyüyen parça olan iz yükü kısıttan hiç etkilenmez. ## Özet - Adım başına taşınan yük iki parçadır: durum yükü tek görevde 19'dan 63 belirtece çıkarken, iz yükü 60'tan 192'ye çıkar ve yedinci adımda durumun üç katıdır. - Sınırsız pencerede doğru yanıt 0,9583, toplam 9316 belirteç, düşen alan 0, araç hatası 8. - Pencere daraldıkça düşen alan 0'dan 85'e, araç hatası 8'den 50'ye çıkar ve sığan çağrı 3,08'den 1,83'e iner. - Düşen alanlar duruma ilk giren kimlik alanlarıdır (abone 16, anahtar 16, sutun 15); düşüş sessizdir ve ancak o alanı isteyen aracın hatasında görünür. - Pencereyi daraltmak taşınan belirteci düşürmez: çağrı başına yük 125,9'dan 126,6'ya sabit kalırken adım 97'den 112'ye çıktığı için toplam 9316'dan 12026'ya yükselir. - Ölçüm bandı 0,0833'tür; 200 penceresindeki 0,0833'lük düşüş bulgu sayılmaz, 150 ve 120'deki 0,1250 ile 0,2500 ölçülmüştür. ## Sonraki Adım Bu derste bellek, tek bir görevin ömrü kadar yaşadı. Pencere doldu, alan düştü, araç hata verdi ve döngü bitti; **bittiği anda geriye hiçbir şey kalmadı**. Bir sonraki görev aynı aboneyi, aynı belge kodunu ve aynı tarife basamağını sıfırdan öğrenmek zorunda. Kısa süreli belleğin tuttuğu şey görevin çalışma kümesidir ve o küme görev bitince atılır. Sonraki ders kalıcı olanı sorar: hangi bilginin döngü dışına **yazılacağı**, yazma kararının kaç kayıt biriktirdiği ve bu kayıtların sonraki görevlerde kaç adım kazandırdığı.