--- title: 'Bağlam Penceresi' source: 'https://academia.sh/tr/kurslar/yz-muhendisligine-giris/baglam-penceresi' course: 'Yapay Zekâ Mühendisliğine Giriş' language: tr updated: '2026-08-17T18:06:36+00:00' license: 'CC BY-SA 4.0' --- # Bağlam Penceresi Pencere aşıldığında ne olduğunun ve üç kırpma kararının kaç belirteç kazandırıp isabeti ne kadar düşürdüğünün ölçülmesi: 256 belirteçlik pencerede 300 kurgu istemin 0,5967'si sığmıyor ve çıplak çağrı 282,3 belirteçle 0,3833 tam yanıt veriyor. Baştan atmak 217,5 belirteçle 0,7433, ortadan atmak aynı belirteçle 0,7367, özetlemek 100,6 belirteçle kod isabetini 0,9667'ye çıkarıyor ama adım isabetini 0,0000'a düşürüyor. Kırpmanın hangi kararı verdiği kanıtın yerine bağlıdır: baştan atmak baş kovada 0,5351, ortadan atmak orta kovada 0,3627 veriyor. Pencere 128'den 384'e çıktığında tam yanıt 0,3767'den 0,9867'ye yükseliyor. Bir önceki ders yanıtın adım adım nasıl üretildiğini ve seçim kuralının ne ödettiğini saydı, ama girişi hep 30 belirteçte sabit tuttu. Gerçek bir düzenekte giriş sabit değildir. İstem büyür: bir yönerge, saha ekibinin belgelerinden birkaçı, talep akışı ve soru yan yana konur. Modelin ise sabit bir **bağlam penceresi** vardır ve o pencere aşıldığında bir şey olur. Bu ders o "bir şeyi" ölçer. Pencere bir sınırdır; sınırı aşan istemi neyin kırpacağı ise bir **karardır** ve karar mühendisindir. Üç karar aynı görevde yan yana konur — baştan atmak, ortadan atmak, özetlemek — ve her biri iki sayıyla yazılır: kaç belirteç kazandırdı, isabeti ne kadar düşürdü. - **DL35.** Belge dağarcığı ve talepler **kurgudur**: ders içinde üretilir, tohum 20260218. Dağarcık 24 belgedir, her biri 28 belirteç; kayıtlar hiçbir kaynak sistemden gelmez. - **DL36.** Bir belge bir başlık satırı (belge numarası, nesne, durum, arıza kodu) ve beş yordam adımı taşır. - **DL37.** İstem dört parçadır: yönerge, belgeler, talep, soru. Kırpma **belge bütünlüğünde** yapılır; yarım belge bırakılmaz. Yönerge, talep ve soru hiçbir kararda atılmaz. - **DL38.** Görev iki alanlıdır: doğru belgenin **arıza kodu** ve **ikinci adımı**. Tam yanıt ikisinin birden doğru olmasıdır. - **DL39.** Model bir **benzeticidir**. İstemi pencereye sığdığı sürece okur; sığmazsa çağrı **pencere hatasıyla** başarısız olur ve hiçbir yanıt dönmez. - **DL40.** Benzeticinin ikinci başarısızlığı **zaman aşımıdır** ve payı istem uzunluğuyla birlikte büyür. Bu pay tohuma bağlıdır; ikinci koşum tohum değiştirilerek alınır. - **DL41.** Özetleme yordamı burada kuralla yapılır: her belgeden yalnız başlık satırı bırakılır. Gerçek bir düzenekte özet bir model çağrısıdır ve **kendi bedeli** vardır. - **DL42.** Ölçüt her satırda aynıdır: istem başına belirteç (küçük iyi), başarısızlık payı (küçük iyi), kod ile adım isabeti ve tam yanıt oranı (büyük iyi). - **DL43.** Kanıtın istemdeki **yeri** kaydedilir: hedef belgenin belge listesindeki sırası. - **DL44.** Pencere süpürmesinde başarısızlık payı hesaba katılmaz; o tablo koşumdan bağımsızdır. - **DL45.** **Çıplak çağrı** bu derste istemin hiç kırpılmadan gönderilmesidir. ## Pencereyi Aşan İstem İstem yönergeyle başlar, dört ile on dört belge sürer, talep ve soruyla biter. Pencere 256 belirteçtir. ```python # BENZETICI — model ders icinde standart kitaplikla yazilmis bir benzeticidir; # gercek bir uc nokta cagrilmaz. Belge dagarcigi ve talepler KURGUDUR, tohum 20260218. TOHUM, M32, PENCERE, TALEP = 20260218, 0xFFFFFFFF, 256, 300 def uretec(t): x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32 x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32 s = [(x ^ (x >> 16)) & M32] def sonraki(): s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32 return s[0] / 4294967296 return sonraki NESNE = ["fatura", "tarife", "sayac", "vana", "muhur", "hat"] DURUM = ["yuksek", "eksik", "bozuk", "eski"] EYLEM = ["kaydi ac", "ekip yonlendir", "olcum tekrarla", "bilgi gonder", "tarife karsilastir", "muhur degistir"] YONERGE = ("yonerge : asagidaki belgelere bak , talebin nesnesi ve durumu ile " "eslesen belgeyi bul , kodu ve ikinci adimi yaz .").split() SORU = "soru : bu talebin kodu ve ikinci adimi nedir ?".split() DAGARCIK = [] for i, n in enumerate(NESNE): for j, d in enumerate(DURUM): r = uretec(TOHUM + 900 + i * 4 + j) b = ["belge", str(101 + i * 4 + j), ":", n, d, "kod", f"{'ABCDEF'[i]}{j + 1}"] for a in range(1, 6): b += ["adim", str(a)] + EYLEM[int(r() * 6)].split() DAGARCIK.append({"dizi": b + ["son"], "nesne": n, "durum": d, "kod": b[6], "adim2": b[13:15]}) VERI = [] for i in range(TALEP): r = uretec(TOHUM + i) h = int(r() * 24) hedef = DAGARCIK[h] baska = [DAGARCIK[(h + 1 + int(r() * 23)) % 24] for _ in range(3 + int(r() * 11))] yer = int(r() * (len(baska) + 1)) belgeler = ([b["dizi"] for b in baska[:yer]] + [hedef["dizi"]] + [b["dizi"] for b in baska[yer:]]) kuyruk = ["talep", ":", hedef["nesne"], "durumu", hedef["durum"], ",", "cevap", "bekliyorum", "."] + SORU VERI.append({"belgeler": belgeler, "kuyruk": kuyruk, "yer": yer, "kod": hedef["kod"], "adim2": hedef["adim2"], "nesne": hedef["nesne"], "durum": hedef["durum"]}) def birlestir(belgeler, kuyruk): d = list(YONERGE) for b in belgeler: d += b return d + kuyruk uz = [len(birlestir(x["belgeler"], x["kuyruk"])) for x in VERI] print(f"kurgu belge dagarcigi {len(DAGARCIK)} belge, her biri" f" {len(DAGARCIK[0]['dizi'])} belirtec") print(f"{TALEP} istem: {min(uz)}-{max(uz)} belirtec, ortalama {sum(uz) / TALEP:.1f};" f" belge sayisi {min(len(x['belgeler']) for x in VERI)}" f"-{max(len(x['belgeler']) for x in VERI)}") print(f"pencere {PENCERE} belirtec; pencereyi asan istem" f" {sum(u > PENCERE for u in uz) / TALEP:.4f}") print("\n" + " ".join(DAGARCIK[9]["dizi"])) print(" ".join(VERI[0]["kuyruk"])) ``` ``` kurgu belge dagarcigi 24 belge, her biri 28 belirtec 300 istem: 152-432 belirtec, ortalama 282.3; belge sayisi 4-14 pencere 256 belirtec; pencereyi asan istem 0.5967 belge 110 : sayac eksik kod C2 adim 1 bilgi gonder adim 2 bilgi gonder adim 3 kaydi ac adim 4 muhur degistir adim 5 tarife karsilastir son talep : hat durumu eski , cevap bekliyorum . soru : bu talebin kodu ve ikinci adimi nedir ? ``` Ortalama istem 282,3 belirteçtir ve pencere 256'dır: **istemlerin 0,5967'si sığmaz.** Bu oran düzeneğin bir özelliğidir, modelin değil. Belge sayısı 4'ten 14'e çıkarken istem 152 belirteçten 432'ye uzuyor ve sınırın hangi tarafında kalınacağını istemi kuran yordam belirliyor. ## Üç Kırpma Kararı Kararlar belge bütünlüğünde çalışır. Baştan atmak en eski belgeyi, ortadan atmak listenin ortasındakini düşürür; özetlemek hiçbir belgeyi atmaz ama her birinden yalnız başlığı bırakır. Dördüncü bir karar ikisini birleştirir: hepsini özetle, sonra bütçe elverdiği kadar son belgeleri tam hâline geri koy. ```python def bastan_at(x, p): bl = list(x["belgeler"]) while len(bl) > 1 and len(birlestir(bl, x["kuyruk"])) > p: bl.pop(0) return birlestir(bl, x["kuyruk"]) def ortadan_at(x, p): bl = list(x["belgeler"]) while len(bl) > 1 and len(birlestir(bl, x["kuyruk"])) > p: bl.pop(len(bl) // 2) return birlestir(bl, x["kuyruk"]) def ozetle(x, p): return birlestir([b[:7] for b in x["belgeler"]], x["kuyruk"]) def ozetle_ve_koru(x, p): bl = [b[:7] for b in x["belgeler"]] for i in range(len(bl) - 1, -1, -1): deneme = bl[:i] + [x["belgeler"][i]] + bl[i + 1:] if len(birlestir(deneme, x["kuyruk"])) > p: break bl = deneme return birlestir(bl, x["kuyruk"]) def yanitla(dizi, nesne, durum): kod = adim = None for i in range(len(dizi) - 6): if (dizi[i] == "belge" and dizi[i + 3] == nesne and dizi[i + 4] == durum and dizi[i + 5] == "kod"): kod = dizi[i + 6] for j in range(i + 7, len(dizi) - 3): if dizi[j] == "son": break if dizi[j] == "adim" and dizi[j + 1] == "2": adim = dizi[j + 2:j + 4] break break return kod, adim def cagir(istem, tohum, i): """Benzeticinin basarisizliklari: pencere asimi kesin, zaman asimi istem uzunluguyla birlikte buyuyen bir paydir.""" if len(istem) > PENCERE: return "pencere" return "zaman" if uretec(tohum + i)() < 0.02 + 0.06 * len(istem) / PENCERE else None def olc(ad, kirp, tohum=TOHUM, yaz=True): bel = pen = zam = kd = ad2 = tam = 0 for i, x in enumerate(VERI): istem = kirp(x, PENCERE) if kirp else birlestir(x["belgeler"], x["kuyruk"]) bel += len(istem) h = cagir(istem, tohum, i) pen += h == "pencere" zam += h == "zaman" if h: continue k, a = yanitla(istem, x["nesne"], x["durum"]) kd += k == x["kod"] ad2 += a == x["adim2"] tam += k == x["kod"] and a == x["adim2"] n = len(VERI) if yaz: print(f"{ad:<22} {bel / n:>8.1f} {pen / n:>8.4f} {zam / n:>7.4f}" f" {kd / n:>7.4f} {ad2 / n:>7.4f} {tam / n:>7.4f}") return tam / n print(f"{'karar':<22} {'belirtec':>8} {'pencere':>8} {'zaman':>7}" f" {'kod':>7} {'adim':>7} {'tam':>7}") KARARLAR = [("ciplak cagri", None), ("bastan at", bastan_at), ("ortadan at", ortadan_at), ("ozetle", ozetle), ("ozetle ve kuyrugu koru", ozetle_ve_koru)] for ad, f in KARARLAR: olc(ad, f) ``` ``` karar belirtec pencere zaman kod adim tam ciplak cagri 282.3 0.5967 0.0200 0.3833 0.3833 0.3833 bastan at 217.5 0.0000 0.0600 0.7433 0.7433 0.7433 ortadan at 217.5 0.0000 0.0600 0.7367 0.7367 0.7367 ozetle 100.6 0.0000 0.0333 0.9667 0.0000 0.0000 ozetle ve kuyrugu koru 221.9 0.0000 0.0633 0.9367 0.7167 0.7167 ``` **Çıplak çağrı** 282,3 belirteç harcar ve tam yanıt oranı 0,3833'tür. Kaybın kaynağı isabet değil, **başarısızlıktır**: çağrıların 0,5967'si pencereye sığmadığı için hiç yanıt vermez. Sınıra çarpan bir çağrı yanlış cevap üretmez, hiçbir cevap üretmez. **Baştan atmak** en yalın kırpmadır: belirteci 217,5'e indirir, pencere hatasını sıfırlar ve tam yanıtı 0,7433'e çıkarır. **Bedel** üç kalemdir — atılan belgeler, ek bir kırpma adımı ve zaman aşımı payının 0,0200'den 0,0600'e çıkması. Bu son kalem sezgiye aykırıdır: kırpma ortalama istemi kısaltmadı, **uzattı**, çünkü daha önce hiç gönderilemeyen uzun istemler artık gönderiliyor. **Özetlemek** en ucuz karardır: 100,6 belirteç, çıplak çağrının 0,3564'ü. Kod isabetini 0,9667'ye çıkarır — bütün belge başlıkları durduğu için doğru kod her zaman bulunur. Adım isabeti ise **0,0000**'dır ve tam yanıt oranı da sıfırdır. Özet, sorulan şeyi atmıştır. **Bir özetin ne kadar kaybettirdiği özetin kendisinden değil, sorudan okunur.** Dördüncü karar iki ölçütte iki ayrı cevap veriyor: kod isabetinde 0,9367 ile baştan atmanın 0,7433'ünü açık ara geçiyor, tam yanıtta 0,7167 ile onun altında kalıyor ve 4,4 belirteç daha pahalı. **Hangisinin kazandığı hangi sütunun okunduğuna bağlıdır** ve sütun seçimi ürün kararıdır. ## Kırpma Nereyi Kesiyor Kırpmanın isabeti tek bir sayıya sığmaz: kararın hangi belgeyi attığı, aranan kanıtın nerede durduğuna göre isabetli ya da yıkıcıdır. ```python KARARLAR = [("bastan at", bastan_at), ("ortadan at", ortadan_at), ("ozetle", ozetle), ("ozetle ve kuyrugu koru", ozetle_ve_koru)] def kova(x): n = len(x["belgeler"]) return 0 if x["yer"] < n / 3 else (1 if x["yer"] < 2 * n / 3 else 2) print(f"{'karar':<22} {'bas':>7} {'orta':>7} {'son':>7} {'kosum 2':>9}") for ad, f in KARARLAR: d, t = [0, 0, 0], [0, 0, 0] for i, x in enumerate(VERI): istem = f(x, PENCERE) j = kova(x) t[j] += 1 if cagir(istem, TOHUM, i): continue k, a = yanitla(istem, x["nesne"], x["durum"]) d[j] += k == x["kod"] and a == x["adim2"] ik = olc(ad, f, TOHUM + 7000, False) print(f"{ad:<22} " + " ".join(f"{a / b:>7.4f}" for a, b in zip(d, t)) + f" {ik:>9.4f}") print("kova basina talep" + "".join(f"{t[j]:>8}" for j in range(3)).rjust(28)) print(f"\n{'pencere':>8} {'bastan at':>11} {'ozetle ve koru':>15} {'ozetle':>8}") for p in (128, 192, 256, 384): s = [] for f in (bastan_at, ozetle_ve_koru, ozetle): dog = 0 for i, x in enumerate(VERI): istem = f(x, p) if len(istem) > p: continue k, a = yanitla(istem, x["nesne"], x["durum"]) dog += k == x["kod"] and a == x["adim2"] s.append(dog / len(VERI)) print(f"{p:>8} {s[0]:>11.4f} {s[1]:>15.4f} {s[2]:>8.4f}") ``` ``` karar bas orta son kosum 2 bastan at 0.5351 0.8235 0.9286 0.7367 ortadan at 0.9474 0.3627 0.9048 0.7000 ozetle 0.0000 0.0000 0.0000 0.0000 ozetle ve kuyrugu koru 0.5439 0.7353 0.9286 0.7000 kova basina talep 114 102 84 pencere bastan at ozetle ve koru ozetle 128 0.3767 0.2400 0.0000 192 0.6367 0.6100 0.0000 256 0.8000 0.7667 0.0000 384 0.9867 0.9833 0.0000 ``` İlk üç sütun kararların birbirine yakın toplam sayılarının içini açıyor. Baştan atmak baş kovada 0,5351, son kovada 0,9286 verir; ortadan atmak baş kovada 0,9474'e çıkar ama orta kovada 0,3627'ye düşer. **İki kararın toplam isabeti neredeyse aynıdır (0,7433 ve 0,7367) ve hata dağılımları birbirinin tersidir.** Bir ürün için bunlar aynı karar değildir: kanıt eski kayıtlarda duruyorsa baştan atmak sistematik olarak yanılır, akışın ortasında duruyorsa ortadan atmak. Son sütun aynı düzeneğin ikinci koşumudur. Yalnız zaman aşımı kurası değişti ve baştan atmak 0,7433 yerine 0,7367, ortadan atmak 0,7367 yerine 0,7000 verdi. **Aynı kırpma kararı, aynı veri, iki koşum, iki sayı.** Kararlar arasındaki 0,0066'lık fark bu değişkenliğin altında kalır: tek koşumla okunan bu tablo baştan atmayı kazandırırdı, ikinci koşum ikisini eşitler. Alt tablo başarısızlık payını dışarıda bırakır ve koşumdan bağımsızdır. Pencere 128'den 384'e çıktıkça baştan atmanın tam yanıtı 0,3767'den 0,9867'ye yükselir: kırpma kararının tamamı, penceredeki eksikliği kapatma çabasıdır ve pencere yeterince büyükse hiçbir karar gerekmez. Özetlemenin sütunu her pencerede 0,0000'dır — **pencereden kaynaklanmayan bir kayıp pencere büyütülerek kapanmaz.** Kaybedilen bilgi istemin dışında kaldığı sürece sınır ne olursa olsun geri gelmez, ve bu iki tabloyu ayıran soru şudur: kayıp sınırdan mı, yoksa sınırı karşılamak için verilen karardan mı doğuyor. ## Özet - Bağlam penceresi sabit bir sınırdır; aşıldığında bu benzetici hiç yanıt vermez. Çıplak çağrıda istemlerin 0,5967'si sığmaz ve tam yanıt oranı 0,3833'te kalır. Belgeler ve talepler kurgudur, tohum 20260218. - Baştan atmak istemi 282,3'ten 217,5 belirtece indirir ve tam yanıtı 0,7433'e çıkarır. Bedeli atılan belgeler, ek bir adım ve zaman aşımı payının 0,0200'den 0,0600'e çıkmasıdır. - Özetlemek en ucuz karardır (100,6 belirteç) ve kod isabetini 0,9667'ye çıkarır, ama sorulan adımı attığı için tam yanıt oranı 0,0000'dır. - Kırpmanın isabeti kanıtın yerine bağlıdır: baştan atmak baş kovada 0,5351, ortadan atmak orta kovada 0,3627 verir. Toplam sayıları neredeyse aynıdır, hata dağılımları terstir. - Aynı düzenek ikinci koşumda 0,7433 yerine 0,7367 verir; kararlar arasındaki fark bu değişkenliğin altındadır. Pencere 128'den 384'e çıktığında tam yanıt 0,3767'den 0,9867'ye yükselir. ## Sonraki Adım Beş derste modelin yüzeyi ölçüldü: hangi birimle çalıştığı, uzak bağlamı niçin kullanabildiği, neyi nereden öğrendiği, yanıtı nasıl ürettiği ve sınırının nerede olduğu. Pencere bir sınırdır ve nasıl doldurulacağı bir karardır — bu ders o kararın üç biçimini sayıyla karşılaştırdı. Ama şimdiye kadar hep aynı varsayım altında çalışıldı: doğru bilgi isteme konursa modelin onu doğru kullanacağı. Modelin **neyi iyi yaptığı** hiç sorulmadı. Sonraki ders bir görev kümesini görev sınıflarına ayırır ve düzeneksiz çağrının hangi sınıfta çöktüğünü sayar.