Satıcı Bağımlılığı

Önceki ders sınırları ölçek planına kattı ve her satırda aynı şey durdu: sınırın değerini de artırılıp artırılamayacağını da kiralanan taraf belirliyor. Bu dersin sorusu o cümlenin sonundadır — başka bir yere gitmek ne kadar mümkün ve ne tutar.

Kalemler, Dereceler ve Çıkış Faturası

Örnek kurgu bölgesel ölçüm ağıdır: beş ekip, üç ortam, kiralanmış makine, ağ, depo, işlev ve kenar katmanı. Kalemler ve tutarlar kurgudur; para birimi de kurgudur ve br diye anılır.

BM31: on iki kalem dört taşınabilirlik derecesine ayrılır — standart arayüzle taşınan, uyarlamayla taşınan, yeniden yazım gerektiren, taşınamayan. BM32: her kalemin bir taşıma iş yükü vardır; taşınamaz kalemlerde bu sayı yerine kurulacak şeyin iş yüküdür. BM33: her kalem sağlayıcıya özgü bir yetenek kümesi kullanır ve hazırlık bunların bir kısmını kaybettirir. BM34: çıkış ücreti bir kereliktir ve iki parçadan oluşur — bayt ve istek. BM35: ufuk 36 aydır; hazırlık bu süre boyunca, taşıma yalnız taşıma olursa ödenir.

Kalemler ve yollar süreç içi bir modeldir.

// maliyet/tasinabilirlik.mjs — kiralanan kalemlerin tasinabilirlik modeli: gercek bir envanter
// yok. Her kalem bir *tasinabilirlik derecesine*, bir tasima is yukune ve saglayiciya ozgu
// yetenek sayisina baglidir. Para birimi kurgudur ve `br` diye anilir; birim fiyatlar bu
// konunun ilk dersindeki kurgu listeden alinmistir.

export const KISI_GUN = 34;                   // bir kisi-gunun kurgu bedeli (br)
export const CIKIS_GB = 0.082, OKUMA = 0.36;  // GB basina cikis, milyon istek basina okuma
export const UFUK = 36;                       // degerlendirme ufku (ay)

// ad, derece, is yuku (kisi-gun), aylik br, GB, nesne (milyon), ozel yetenek, yerine ne konur
export const KALEM = [
  ["ham olcum deposu", "standart arayuz", 4, 6.5, 308.6, 1244.16, 0, "-"],
  ["kiralanmis makine", "standart arayuz", 6, 535.7, 0, 0, 0, "-"],
  ["anlik goruntu", "uyarlama", 9, 102.7, 2140, 0.4, 2, "-"],
  ["kayit deposu", "uyarlama", 7, 23.1, 1360, 8, 1, "-"],
  ["ozel baglanti", "uyarlama", 9, 46.0, 0, 0, 3, "-"],
  ["yonetilen dizi depo", "uyarlama", 18, 196.0, 640, 3, 4, "-"],
  ["olay kuyrugu", "yeniden yazim", 22, 58.0, 90, 6, 5, "-"],
  ["islev calistirma", "yeniden yazim", 34, 47.2, 0, 0, 6, "-"],
  ["kimlik ve politika", "yeniden yazim", 41, 0, 0, 0, 7, "-"],
  ["anahtar yonetimi", "tasinamaz", 38, 34.0, 0, 0, 3, "kendi anahtar deposu"],
  ["denetim kaydi hatti", "tasinamaz", 24, 23.1, 620, 5, 2, "kendi kayit hatti"],
  ["tehdit tespiti", "tasinamaz", 45, 51.0, 0, 0, 4, "kural yazimi ve bakim"],
];
export const DERECE = ["standart arayuz", "uyarlama", "yeniden yazim", "tasinamaz"];

// bagimliligi azaltmanin yollari. Carpanlar dort dereceye sirayla uygulanir: hazirlik
// yapilmisken tasima is yukunun ne kadari kalir. Cikis carpani veri karsi tarafta duruyorsa
// duser. ad, bir kerelik kisi-gun, aylik kisi-gun, aylik ek br, carpanlar, cikis, yetenek kaybi
export const YOL = [
  ["hicbir sey", 0, 0.0, 0.0, [1.00, 1.00, 1.00, 1.00], 1.00, 0.00],
  ["soyutlama", 25, 0.6, 0.0, [1.00, 0.25, 0.35, 1.00], 1.00, 0.45],
  ["iki saglayici", 45, 0.0, 512.3, [0.00, 0.00, 0.50, 1.00], 0.05, 0.75],
  ["ortak ozellik", 0, 3.2, 0.0, [0.60, 0.30, 0.35, 0.00], 1.00, 0.85],
];

export const topla = (v) => v.reduce((a, b) => a + b, 0);
export const kova = (d) => KALEM.filter((k) => k[1] === d);

// maliyet/cikis.mjs — kalemler tasinabilirlik derecesine ayrilir, cikis faturasi toplanir ve
// bagimliligi azaltmanin uc yolu hazirlik, tasima ve *kaybettigi yetenek* ile olculur; tasima
// olasiligi taranarak her yolun basabas noktasi cikarilir. Sayilar yalniz modelden turer.
import { KALEM, DERECE, YOL, KISI_GUN, CIKIS_GB, OKUMA, UFUK, topla,
  kova } from "./tasinabilirlik.mjs";

const yaz = (g, ...s) => console.log(s.map((v, i) =>
  (g[i] < 0 ? String(v).padEnd(-g[i]) : String(v).padStart(g[i]))).join(""));
const t0 = process.hrtime.bigint();
const AYLIK = topla(KALEM.map((k) => k[3])), IS = topla(KALEM.map((k) => k[2]));
const GB = topla(KALEM.map((k) => k[4])), NES = topla(KALEM.map((k) => k[5]));
const YET = topla(KALEM.map((k) => k[6])), CIKIS = GB * CIKIS_GB + NES * OKUMA;
console.log(`${KALEM.length} kiralanmis kalem, aylik ${AYLIK.toFixed(1)} br (kurgu birim)`);

console.log("\n1. tasinabilirlik derecesi, fatura agirligi ve cikis faturasi");
const A = [-17, 6, 6, 10, 8, 8, 8, 11, 10];
yaz(A, "derece", "kalem", "is", "aylik br", "fatura", "yetenek", "GB", "nesne (mn)",
  "cikis br");
for (const d of DERECE) {
  const g = kova(d), br = topla(g.map((k) => k[3]));
  const gb = topla(g.map((k) => k[4])), n = topla(g.map((k) => k[5]));
  yaz(A, d, g.length, topla(g.map((k) => k[2])), br.toFixed(1),
    `%${(100 * br / AYLIK).toFixed(1)}`, topla(g.map((k) => k[6])), gb.toFixed(0), n.toFixed(2),
    (gb * CIKIS_GB + n * OKUMA).toFixed(1));
}
yaz(A, "toplam", KALEM.length, IS, AYLIK.toFixed(1), "%100", YET, GB.toFixed(0), NES.toFixed(2),
  CIKIS.toFixed(1));
console.log("  tasinamaz kalemlerin yerine: " +
  kova("tasinamaz").map((k) => k[7]).join(", "));
const ham = KALEM[0];
console.log(`  cikisin %${(100 * NES * OKUMA / CIKIS).toFixed(0)}'si istek ucreti: ham olcum`);
console.log(`  deposunda ${(ham[4] * CIKIS_GB).toFixed(1)} br bayta karsilik ` +
  `${(ham[5] * OKUMA).toFixed(1)} br istek dusuyor`);
console.log(`  cikis ${CIKIS.toFixed(0)} br, aylik faturanin ` +
  `%${(100 * CIKIS / AYLIK).toFixed(0)}'i; is yuku ${(IS * KISI_GUN).toFixed(0)} br`);
console.log(`  cikis toplam tasima bedelinin ` +
  `%${(100 * CIKIS / (CIKIS + IS * KISI_GUN)).toFixed(1)}'i`);

const olc = (y) => {
  const [, birKerelik, aylikGun, aylikBr, carp, cikisCarp, kayip] = y;
  const is = topla(DERECE.map((d, i) => topla(kova(d).map((k) => k[2])) * carp[i]));
  return { hazirlik: birKerelik * KISI_GUN + UFUK * (aylikGun * KISI_GUN + aylikBr), is,
    tasima: is * KISI_GUN + CIKIS * cikisCarp, kayip: YET * kayip };
};

console.log("\n2. bagimliligi azaltmanin uc yolu (36 aylik ufuk)");
const C = [-15, 13, 10, 11, 9, 10];
yaz(C, "yol", "hazirlik br", "kalan is", "tasima br", "yetenek", "basabas");
const taban = olc(YOL[0]);
for (const y of YOL) {
  const o = olc(y), p = y === YOL[0] ? null : o.hazirlik / (taban.tasima - o.tasima);
  yaz(C, y[0], o.hazirlik.toFixed(0), o.is.toFixed(1), o.tasima.toFixed(0),
    o.kayip ? `-${o.kayip.toFixed(0)}` : "0", p === null ? "-" : `%${(100 * p).toFixed(1)}`);
}
console.log(`  ${YET} ozel yetenek var; her yol tasima bedelini yetenekle satin aliyor`);

console.log("\n3. tasima olasiligi taraniyor: beklenen bedel ve en ucuz yol");
const D = [9, 12, 11, 15, 15, 16];
yaz(D, "olasilik", ...YOL.map((y) => y[0]), "en ucuz");
for (const p of [0.05, 0.25, 0.50, 0.70, 1.00]) {
  const v = YOL.map((y) => { const o = olc(y); return o.hazirlik + p * o.tasima; });
  yaz(D, `%${(100 * p).toFixed(0)}`, ...v.map((x) => x.toFixed(0)),
    YOL[v.indexOf(Math.min(...v))][0]);
}
const ps = YOL.slice(1).map((y) => [y[0], olc(y).hazirlik / (taban.tasima - olc(y).tasima)]);
const en = ps.reduce((a, b) => (a[1] <= b[1] ? a : b));
console.log(`  en dusuk basabas ${en[0]}: %${(100 * en[1]).toFixed(1)}; altinda hicbir ` +
  `hazirlik odemiyor`);
console.log(`  ${ps.filter((x) => x[1] > 1).length} yolun basabasi %100'un ustunde: tasima ` +
  `kesin olsa bile odemiyor`);

const ms = Number(process.hrtime.bigint() - t0) / 1e6;   // ham olcum basilmaz, bant denetlenir
console.log(`\nuc tablo 2000 ms bandinda: ${ms < 2000 ? "evet" : "hayir"}`);

12 kiralanmis kalem, aylik 1123.3 br (kurgu birim)

1. tasinabilirlik derecesi, fatura agirligi ve cikis faturasi
derece            kalem    is  aylik br  fatura yetenek      GB nesne (mn)  cikis br
standart arayuz       2    10     542.2   %48.3       0     309    1244.16     473.2
uyarlama              4    43     367.8   %32.7      10    4140      11.40     343.6
yeniden yazim         3    97     105.2    %9.4      18      90       6.00       9.5
tasinamaz             3   107     108.1    %9.6       9     620       5.00      52.6
toplam               12   257    1123.3    %100      37    5159    1266.56     879.0
  tasinamaz kalemlerin yerine: kendi anahtar deposu, kendi kayit hatti, kural yazimi ve bakim
  cikisin %52'si istek ucreti: ham olcum
  deposunda 25.3 br bayta karsilik 447.9 br istek dusuyor
  cikis 879 br, aylik faturanin %78'i; is yuku 8738 br
  cikis toplam tasima bedelinin %9.1'i

2. bagimliligi azaltmanin uc yolu (36 aylik ufuk)
yol              hazirlik br  kalan is  tasima br  yetenek   basabas
hicbir sey                 0     257.0       9617        0         -
soyutlama               1584     161.7       6377      -17     %48.9
iki saglayici          19973     155.5       5331      -28    %466.0
ortak ozellik           3917      52.8       2676      -31     %56.4
  37 ozel yetenek var; her yol tasima bedelini yetenekle satin aliyor

3. tasima olasiligi taraniyor: beklenen bedel ve en ucuz yol
 olasilik  hicbir sey  soyutlama  iki saglayici  ortak ozellik         en ucuz
       %5         481       1903          20239           4051      hicbir sey
      %25        2404       3179          21306           4586      hicbir sey
      %50        4808       4773          22638           5255       soyutlama
      %70        6732       6048          23704           5790   ortak ozellik
     %100        9617       7961          25304           6593   ortak ozellik
  en dusuk basabas soyutlama: %48.9; altinda hicbir hazirlik odemiyor
  1 yolun basabasi %100'un ustunde: tasima kesin olsa bile odemiyor

uc tablo 2000 ms bandinda: evet

Sayılar ölçüm sınıfındadır; girdileri yukarıdaki varsayımlardır.

Fatura Ağırlığı Taşınabilirliği Ölçmüyor

Birinci tablo iki sıralamayı yan yana koyar ve ikisi terstir. Faturanın %48,3’ü standart arayüzle taşınan iki kalemdendir ve o iki kalemin iş yükü 10 kişi-gündür. Yeniden yazım gerektiren üç kalem faturanın %9,4’ünü tutar ama 97 kişi-gün, taşınamayan üçü %9,6’yı tutar ve 107 kişi-gün ister.

Aynı ters ilişki yetenek sütununda da vardır: faturanın yarısını tutan iki kalem sağlayıcıya özgü sıfır yetenek kullanır, %19’unu tutan yedi kalem 27 yeteneğin tamamını. Bağımlılık harcanan parayla değil kullanılan özellikle birikir.

Taşınamayan üç kalemin yerine ne konacağı adıyla yazılıdır: kendi anahtar deposu, kendi kayıt hattı, kural yazımı. Üçünde de yerine konan şey hizmet değil sürekli bir iştir.

Çıkış Faturası Nerede Birikiyor

Çıkış faturası 879 birimdir — aylık faturanın %78’i, tek seferde. Bunun %52’si bayt değil istek ücretidir ve farkı tek kalem üretir: ham ölçüm deposunda 25,3 birimlik bayta karşılık 447,9 birim istek düşer. Konunun ilk dersindeki parçalama kararı burada ikinci kez ödenir.

Ama çıkış taşımanın büyük kalemi değildir: 257 kişi-günlük iş 8.738 birim tutar ve çıkış toplamın yalnız %9,1’idir. Çıkış tek satırda görünür; asıl kalem hiçbir faturada görünmez.

Hazırlığın Bedeli Yetenektir

İkinci tablo üç azaltma yolunu ölçer. Soyutlama katmanı 36 ayda 1.584 birim tutar, taşımayı 9.617’den 6.377 birime indirir ve 37 yetenekten 17’sini kaybettirir. İki sağlayıcıda birden koşmak taşımayı 5.331 birime indirir ve çıkışı neredeyse sıfırlar, ama hazırlığı 19.973 birimdir — taşımanın kendisinden iki kat pahalı. Yalnız ortak özellikleri kullanmak en ucuz taşımayı verir (2.676 birim), hazırlığı 3.917’dir ve 37 yeteneğin 31’ini alır.

Üç yolun ortak yanı sütunda durur: hiçbiri taşınabilirliği parayla satın almaz, yetenekle takas eder. Taşınamayan üç kaleme hiçbiri dokunmaz.

Bağımlılığın Kabul Edilebilir Olduğu Yer

Üçüncü tablo taşıma olasılığını tarar. %5 ve %25’te en ucuz yol hiçbir şey yapmamaktır; %50’de soyutlama, %70 ve üstünde ortak özellik öne geçer. En düşük başabaş %48,9’dur: üç yıl içinde taşıma olasılığı bunun altındaysa hiçbir hazırlık kendini ödemez.

İki sağlayıcıda koşmanın başabaşı %466’dır; bir olasılık olarak anlamsız oluşu sonucun kendisidir. Üç yıllık ikinci fatura tek seferlik taşımadan pahalı olduğu için o yol, taşıma kesin olsa bile ödemez.

Bağımlılık bu tabloda bir hata değil bir fiyattır; ölçü “bağımlı mıyız” değil, “taşıma olasılığımız %48,9’un üstünde mi” sorusudur.

Özet

• Fatura ağırlığı taşınabilirliği ölçmez: faturanın %48,3’ü en kolay taşınan iki kalemdendir ve o iki kalem sıfır özel yetenek kullanır; %19’unu tutan yedi kalem 27 yetenek kullanır.
• Üç kalem hiç taşınmaz; yerlerine konan şey hizmet değil sürekli iştir (107 kişi-gün).
• Çıkış faturası 879 birimdir ve %52’si istek ücretidir — ham ölçüm deposunda baytın on yedi katı. Yine de taşımanın %9,1’idir; 257 kişi-günlük iş 8.738 birimle asıl kalemdir ve hiçbir faturada görünmez.
• Üç yol da taşınabilirliği yetenekle takas eder (17, 28, 31 yetenek) ve hiçbiri taşınamayan üç kaleme dokunmaz. En düşük başabaş %48,9, en yükseği %466’dır.

Kurs Kapanışı

Ders	Kim yapabiliyor / görebiliyor	Sınır ve kalan	Daraltmanın ya da ölçmenin bedeli
kimlik/01	grupta 231 etkin izin, 157 gerekli	4 ayrılandan 3’ü kapanmıyor	kısma 142 meşru izni düşürür
kimlik/02	tek yıldız 132 kat kapsam açıyor	88 istekte açık ret kazanıyor	koşul 130 meşru okumayı durdurur
kimlik/03	840 isteğin 131’i izinli	555 istek hesap sınırını aşıyor	belgeler kalkınca 15 iş durur
kimlik/04	30 çiftin 17’si güven listesinde	çağrı sınırına 480 kaldı	rol kapanınca günde 90 işlem durur
kimlik/05	79 anahtar kopyası, 49’u kayıtsız	30 örneğin 3’ü kimlik alamıyor	konak kapsamı 54 fazla izin
kimlik/06	46 kalem açık, gereken 27	güvenli eşik 275 gün, gözlenen 90	1 günlük pencere 8 yol durdurur
kimlik/07	patlama yarıçapı 24 → 8 → 3	kotada 1.142 aşım, 580 kalan	24 belge 57 belgeye çıkıyor
güvenlik/01	çözebilen çift 45’ten 20’ye	anahtar dönemine 43 gün kaldı	günde 132 meşru okuma durur
güvenlik/02	16 bacağın 4’ü bilinmiyor	geçiş penceresine 29 gün kaldı	34 istemci yükseltilemiyor
güvenlik/03	90 günde 34 sırrı insan okudu	17 sır hiç döndürülmedi	sıfır kaçıran pencere 601.584 dk
güvenlik/04	480 olayın 273’ü, varsayılanda 88	kaydı 11 özne silebilir	ayrı hesap 6 meşru işi durdurur
güvenlik/05	46 ateşlemenin 32’si gerçek	tarama kotası 240, kalan 108	düzelt kipi 8 yapılandırma bozar
güvenlik/06	25 erişimin 14’ü genel internetten	18 uçtan 12 dolu, 6 boşta	kapatma 12 meşru erişimi kırar
güvenlik/07	11 zararlının 9’u, 8’i tek kaynakla	toplama 60 GB/gün, kalan 5	eşik 3’te yakalanan 7’ye iner
güvenlik/08	26 kanıtın 7’si sağlayıcıdan	kanıt deposu 12 GB, kalan 4,28	yılda 139 br, 160 kişi-saat
maliyet/01	faturanın %50,8’i platform kararı	14 ayrım var, 90 gerekli	istek kesişimi 693.370 kalem
maliyet/02	geçerli kapsam %75,0	etiket anahtarı 10, kalan 3	zorunluluk 511,9 birimlik işi durdurur
maliyet/03	ilk uyarıda bütçenin %86,4’ü gitmiş	kalan 204 br	uyarı 90 günün 68’inde açık
maliyet/04	p95 doluluk %31,4	merdivende 16 kademe kaldı	tasarrufun %88,0’ı kesinti ister
maliyet/05	6/8 sınır beş ekipte ortak	en dolusunda 3 birim kaldı	116 sınır-gün, 2.195 br
maliyet/06	faturanın %48,3’ü kolay taşınır	3 kalem taşınamaz, 37 özel yetenek	başabaş %48,9’un altında ödemez

Kurs	Ölçü ekseni	Ölçü birimi
K01 Bulut Temelleri	kiralamanın bedeli	devredilen karar
K02 Bulutta Hesaplama ve Ağ	devredilen karar somut kalemde	geri alınamayan kalem
K03 Bulutta Depolama ve Veri	veri kiralandığında	çıkış ve aktarım
K04 Sunucusuz ve Kenar Bilişim	devredilen karar kısıt olarak geri gelir	kısıt kalemi
K05 Bulut Yönetişimi, Güvenlik ve Maliyet	kiralananın sahibi ve sınırı	yetki, görünürlük, kota

M23 boyunca sorulan tek soru neyi devrettiğin ve karşılığında neyi bıraktığındı. Beş kurs aynı kiralanmış ağı beş kez ölçtü ve her ölçüm aynı biçimi aldı: bir karar devredildi, bir kalem geri alınamaz oldu. Bu kursta o kalem bir sahip ve bir sınır kazandı.

Çıkış sütunu beş kursta da taşındı ve toplamı burada okundu: taşınamayan üç kalem, 257 kişi-günlük iş, 879 birimlik çıkış faturası, %48,9’luk başabaş. Bağımlılık kiralamanın kusuru değil fiyatıdır.