Maliyet Yönetimi

Bir önceki ders dışarıya karşı olan borcu alan ve kayıt olarak yazdı: dört yükümlülük sınıfı, karar başına yedi alan, 8402 saklanan değer. Sayılan her şey saklamaya yazıldı. Modeli çalışır tutmanın kendisi, yani her dönem tekrar tekrar yapılan iş, hiçbir satıra girmedi.

O iş tek parça değildir. Bir üretim modeli iki ayrı iş yapar: dönem dönem yeniden eğitilir ve her dönem çıkarım üretir. İkisi genellikle tek bir bütçe kalemine yazılır ve tek bir toplam olarak okunur. Bu ders o toplamı ikiye ayırır, yeniden eğitim sıklığını süpürür ve tek sayıda okumanın hangi kararı görünmez kıldığını sayar.

• MY47. Kaynak, hat, öznitelik yolu, model ve maliyet sayacı kurgudur. Hiçbir bulut servisi, hızlandırıcı, ürün ya da fiyat çağrılmaz; para birimi yazılmaz. Tohum 20260218.
• MY48. İş birimi bir puan hesabıdır: bir satırın özniteliklerinin ağırlıklarla çarpılıp toplanması. Eğitim de çıkarım da yalnız bunu yapar, bu yüzden ikisi aynı birimle aynı tabloya girer. Sayaç puan işlevinin içindedir; maliyet varsayılmaz, ölçülür.
• MY49. Süre yazılmaz. Maliyet puan hesabı olarak sayılır, gecikme dönem olarak.
• MY50. Taban çizgisi yeniden eğitimsiz kurulumdur: ilk model bir kez eğitilir ve altı izleme dönemi boyunca hiç değişmez.
• MY51. Üretimde girdi kayıyor: 2026-09’dan sonra işyeri tüketimi dönem başına 0,06 büyüyor. Model (0.6, 0.0, 4), karar eşiği 18, aday 135, eğitim satırı 1600. İzleme altı dönem, taban sınıf oranı 0,5342, dönem isabetinin adımı 0,0050.
• MY52. Çıkarım hacmi dönem başına 200 istektir ve son bölümde bir serbest değişken olarak süpürülür.

Tahmin başına maliyet muhasebesi Model API’leri ile Uygulama Geliştirme kursunda ve MLOps Temelleri kursunun ölçekleme dersinde ölçüldü; yordamları tekrarlanmaz ve buradaki ölçü onların üstüne tek bir şey ekler: eğitim ile çıkarım ayrı sayılır.

İki Kalemin Ayrı Sayılması

İlk blok kaynağı, öznitelik yolunu ve modeli kurar, puan işlevine bir sayaç yerleştirir ve yeniden eğitim sıklığını süpürür.

# KURGUDUR. Kaynak , hattin tuketim asamasi , oznitelik yolu , esik modeli ve
# maliyet sayaci ders icinde uretilir; hicbir bulut servisi , hizlandirici ,
# urun ya da fiyat cagrilmaz. Tohum 20260218.
TOHUM, M32 = 20260218, 0xFFFFFFFF


def uretec(t):
    x = ((t ^ (t >> 16)) * 2246822507) & M32
    x = ((x ^ (x >> 13)) * 3266489909) & M32
    s = [(x ^ (x >> 16)) & M32]

    def sonraki():
        s[0] = (s[0] * 1664525 + 1013904223) & M32
        return s[0] / 4294967296
    return sonraki


BOLGE = ["dogu", "bati", "kuzey", "guney", "merkez"]
TIP = ["mesken", "isyeri"]
DONEM = [f"2026-{a:02d}" for a in range(1, 13)]
ABONE = {}
for i in range(200):
    r = uretec(TOHUM + 37 * i)
    ABONE[f"A{i + 1:03d}"] = {"bolge": BOLGE[int(r() * 5)], "tip": TIP[int(r() * 2)],
                              "baslangic": 10000 + int(r() * 60000)}


def kaynak_uret():
    kayit = []
    for i, (ab, a) in enumerate(ABONE.items()):
        e = a["baslangic"]
        for d in DONEM:
            r = uretec(TOHUM + 101 * i + 7 * DONEM.index(d))
            e += 4 + int(r() * 46)
            kayit.append({"abone": ab, "donem": d, "bolge": a["bolge"], "tip": a["tip"],
                          "endeks": e, "birim": "m3"})
    return kayit


def tuketim(kayit):
    tablo = {(k["abone"], k["donem"]): k for k in kayit}
    cikti = []
    for k in kayit:
        i = DONEM.index(k["donem"])
        onceki = tablo.get((k["abone"], DONEM[i - 1])) if i else None
        if onceki is not None:
            cikti.append(dict(k, m3=int(k["endeks"]) - int(onceki["endeks"])))
    return cikti


def oznitelikler(kayitlar):
    """Agirliktan bagimsizdir , bir kez hesaplanir."""
    sirali = sorted(kayitlar, key=lambda k: DONEM.index(k["donem"]))
    ab, bo = {}, {}
    for k in sirali:
        ab.setdefault(k["abone"], []).append((DONEM.index(k["donem"]), k["m3"]))
        bo.setdefault(k["bolge"], []).append((DONEM.index(k["donem"]), k["m3"]))

    def ortalama(dizi, i):
        secili = [v for d, v in dizi if d < i]
        return round(sum(secili) / len(secili), 4) if secili else 0.0

    return {(k["abone"], k["donem"]): {
        "abone_ort": ortalama(ab[k["abone"]], DONEM.index(k["donem"])),
        "bolge_ort": ortalama(bo[k["bolge"]], DONEM.index(k["donem"])),
        "isyeri": 1 if k["tip"] == "isyeri" else 0} for k in kayitlar}


IZGARA = [(a, b, c) for a in (0.6, 0.8, 1.0) for b in (0.0, 0.2, 0.4) for c in (0, 4, 8)]
KARAR_IZGARA = (18, 22, 26, 30, 34)
IZLEME = DONEM[6:]
KURAL_ESIK, KURAL_ISYERI = 30, 6
SAYAC = {"puan": 0}          # tek is birimi: bir puan hesabi


def puan(o, w):
    SAYAC["puan"] += 1
    return w[0] * o["abone_ort"] + w[1] * o["bolge_ort"] + w[2] * o["isyeri"]


def tahmin(o, w, karar):
    return 1 if puan(o, w) > karar else 0


def etiket(o, esik=KURAL_ESIK):
    return 1 if o["abone_ort"] + KURAL_ISYERI * o["isyeri"] > esik else 0


def egit(kayitlar, oz, donemler):
    """Egitim olcutu dengeli isabet; karar esigi AYRI bir ayardir ve aranir."""
    kume = [k for k in kayitlar if k["donem"] in donemler]
    en = (-1.0, None, None)
    for w in IZGARA:
        for karar in KARAR_IZGARA:
            dp = dn = yp = yn = 0
            for k in kume:
                o = oz[(k["abone"], k["donem"])]
                t, g = tahmin(o, w, karar), etiket(o)
                dp, yp, yn, dn = (dp + (t and g), yp + (t and not g),
                                  yn + (not t and g), dn + (not t and not g))
            d = (dp / (dp + yn) if dp + yn else 0.0) + (dn / (dn + yp) if dn + yp else 0.0)
            if d / 2 > en[0]:
                en = (d / 2, w, karar)
    return {"agirlik": en[1], "karar_esigi": en[2], "dengeli": round(en[0], 4),
            "satir": len(kume)}


def kaydir(kayitlar, baslangic="2026-09", egim=0.06):
    """KURGU veri kaymasi: isyeri tuketimi her donem `egim` kadar buyuyor."""
    b = DONEM.index(baslangic)
    return [dict(k, m3=round(k["m3"] * (1.0 + egim * (DONEM.index(k["donem"]) - b + 1)), 4))
            if DONEM.index(k["donem"]) >= b and k["tip"] == "isyeri" else dict(k)
            for k in kayitlar]


def isabet(kayitlar, m, oz, donem):
    kume = [k for k in kayitlar if k["donem"] == donem]
    d = sum(1 for k in kume
            if tahmin(oz[(k["abone"], k["donem"])], m["agirlik"], m["karar_esigi"])
            == etiket(oz[(k["abone"], k["donem"])]))
    return round(d / len(kume), 4)


TEMIZ = tuketim(kaynak_uret())
OZ_T = oznitelikler(TEMIZ)
IZL_T = [k for k in TEMIZ if k["donem"] in IZLEME]
p1 = sum(etiket(OZ_T[(k["abone"], k["donem"])]) for k in IZL_T) / len(IZL_T)
KAYAN = kaydir(TEMIZ)                    # uretimde girdi kayiyor
OZ = oznitelikler(KAYAN)

SAYAC["puan"] = 0
ILK = egit(KAYAN, OZ, DONEM[1:9])
ILK_MALIYET = SAYAC["puan"]
print(f"taban sinif orani {round(max(p1, 1 - p1), 4)} , izleme donemi {len(IZLEME)} ,"
      f" donem basina istek 200")
print(f"ilk egitim: agirlik {ILK['agirlik']} , karar esigi {ILK['karar_esigi']} ,"
      f" satir {ILK['satir']} , aday {len(IZGARA) * len(KARAR_IZGARA)}")
print(f"olculen egitim maliyeti (puan hesabi): {ILK_MALIYET}")

SAYAC["puan"] = 0
son = isabet(KAYAN, ILK, OZ, "2026-12")
print(f"bir donemlik cikarim maliyeti (puan hesabi): {SAYAC['puan']} ,"
      f" 2026-12 isabeti {son}")

PENCERE = 6
print("\nsiklik  yeniden egitim  egitim maliyeti  cikarim maliyeti  toplam"
      "  egitim payi  2026-12 isabeti")
SONUC = []
for f in (0, 6, 3, 2, 1):
    SAYAC["puan"] = 0
    m = ILK
    if f:
        for i, d in enumerate(IZLEME):
            if (i + 1) % f == 0:
                j = DONEM.index(d)
                m = egit(KAYAN, OZ, [x for x in DONEM
                                     if j - PENCERE < DONEM.index(x) <= j])
    egitim = SAYAC["puan"]
    SAYAC["puan"] = 0
    isb = isabet(KAYAN, m, OZ, "2026-12")
    cikarim = len(IZLEME) * 200
    toplam = egitim + cikarim
    SONUC.append((f, egitim, cikarim, toplam, isb))
    print(f"{f if f else '-':>6}  {len(IZLEME) // f if f else 0:>14}  {egitim:>15}"
          f"  {cikarim:>16}  {toplam:>6}  {round(egitim / toplam, 4):>11}  {isb:>15}")

taban sinif orani 0.5342 , izleme donemi 6 , donem basina istek 200
ilk egitim: agirlik (0.6, 0.0, 4) , karar esigi 18 , satir 1600 , aday 135
olculen egitim maliyeti (puan hesabi): 216000
bir donemlik cikarim maliyeti (puan hesabi): 200 , 2026-12 isabeti 0.98

siklik  yeniden egitim  egitim maliyeti  cikarim maliyeti  toplam  egitim payi  2026-12 isabeti
     -               0                0              1200    1200          0.0             0.98
     6               1           162000              1200  163200       0.9926             0.98
     3               2           324000              1200  325200       0.9963             0.98
     2               3           486000              1200  487200       0.9975             0.98
     1               6           972000              1200  973200       0.9988             0.98

İki kalem arasındaki ölçek farkı doğrudan sayaçtan gelir. Bir dönemlik çıkarım 200 puan hesabıdır ve altı dönemde 1200 eder; ilk eğitim 1600 satırı 135 adayla tarar ve 216.000 tutar. Altı dönemlik pencereyle yapılan bir yeniden eğitim 162.000‘dir, yani bütün izleme ufkunun çıkarımının 135 katı. Sıklık sütunu boyunca çıkarım kalemi hiç değişmez; değişen yalnız eğitim kalemidir ve altı dönemde birden her döneme geçildiğinde 162.000’den 972.000’e çıkar.

Son sütun bu artışın karşılığını yazar. 2026-12 isabeti beş kurulumun beşinde de 0,9800’dür — hiç yeniden eğitilmeyen modelinkiyle birebir aynı. Bu, kursun ikinci iddiasının maliyet tarafındaki karşılığıdır: girdi kaydı, uyarı ateşledi, altı yeniden eğitim koşuldu ve isabet tek bir adım bile oynamadı. Dönem adımı 0,0050 olduğuna göre 0,0000 gerçekten sıfırdır, ölçülemeyen küçük bir kazanç değil. Kural değişmediği sürece doğru bir model kaymış girdide de doğru kalır ve yeniden eğitim yalnız bedeli getirir.

Tek Toplamın Gizlediği

İkinci blok aynı sonuçları tahmin başına okur ve çıkarım hacmini süpürür.

# Bu blok ilk bloktaki SONUC , IZLEME , ILK_MALIYET ve PENCERE tanimlarini surdurur.
taban_isabet = SONUC[0][4]
n_tahmin = len(IZLEME) * 200
print("siklik  toplamdan tahmin basina  cikarimdan tahmin basina"
      "  kazanilan isabet  kazanc basina maliyet")
for f, egitim, cikarim, toplam, isb in SONUC:
    kazanc = round(isb - taban_isabet, 4)
    bas = "tanimsiz" if kazanc <= 0 else str(round(egitim / kazanc))
    print(f"{f if f else '-':>6}  {round(toplam / n_tahmin, 2):>22}"
          f"  {round(cikarim / n_tahmin, 2):>24}  {kazanc:>16}  {bas:>21}")

print(f"\ncikarimi tumuyle bedavaya indirmenin toplamdan sildigi pay:"
      f" {round(SONUC[-1][2] / SONUC[-1][3], 4)}")
print(f"siklik 1'den siklik 6'ya inmenin toplamdan sildigi pay:"
      f" {round((SONUC[-1][3] - SONUC[1][3]) / SONUC[-1][3], 4)}"
      f" , odenen isabet {round(SONUC[1][4] - SONUC[-1][4], 4)}")

print("\ndonem basina istek  cikarim (6 donem)  egitim siklik 6  egitim siklik 1"
      "  cikarim hangisini gecti")
for istek in (200, 2000, 20000, 50000, 200000):
    c = len(IZLEME) * istek
    gecen = [str(f) for f, e, _, _, _ in SONUC[1:] if c > e]
    print(f"{istek:>18}  {c:>17}  {SONUC[1][1]:>15}  {SONUC[-1][1]:>15}"
          f"  {(' , '.join(gecen) if gecen else 'hicbiri'):>23}")
print(f"\nkesisme noktasi (donem basina istek): siklik 6 -> {SONUC[1][1] // len(IZLEME)}"
      f" , siklik 1 -> {SONUC[-1][1] // len(IZLEME)}")

# Izlemenin kendi kalemi: uc gosterge her donem hesaplanir.
gosterge = len(IZLEME) * 200          # tahmin payi , cikarim tahminleri yeniden kullanilirsa 0
print(f"izleme kalemi (puan hesabi): en cok {gosterge} , cikarim tahminleri"
      f" yeniden kullanildiginda 0 ; bir yeniden egitim {ILK_MALIYET}")

siklik  toplamdan tahmin basina  cikarimdan tahmin basina  kazanilan isabet  kazanc basina maliyet
     -                     1.0                       1.0               0.0               tanimsiz
     6                   136.0                       1.0               0.0               tanimsiz
     3                   271.0                       1.0               0.0               tanimsiz
     2                   406.0                       1.0               0.0               tanimsiz
     1                   811.0                       1.0               0.0               tanimsiz

cikarimi tumuyle bedavaya indirmenin toplamdan sildigi pay: 0.0012
siklik 1'den siklik 6'ya inmenin toplamdan sildigi pay: 0.8323 , odenen isabet 0.0

donem basina istek  cikarim (6 donem)  egitim siklik 6  egitim siklik 1  cikarim hangisini gecti
               200               1200           162000           972000                  hicbiri
              2000              12000           162000           972000                  hicbiri
             20000             120000           162000           972000                  hicbiri
             50000             300000           162000           972000                        6
            200000            1200000           162000           972000            6 , 3 , 2 , 1

kesisme noktasi (donem basina istek): siklik 6 -> 27000 , siklik 1 -> 162000
izleme kalemi (puan hesabi): en cok 1200 , cikarim tahminleri yeniden kullanildiginda 0 ; bir yeniden egitim 216000

İlk iki sütun dersin sorusunu yanıtlar. Toplam tek bir sayı olarak okunup tahmin sayısına bölündüğünde tahmin başına maliyet 811,00‘dir; aynı hesap yalnız çıkarım kaleminden yapıldığında 1,00. Aradaki 810 katın tamamı eğitimdir ve hiçbir tahmine ait değildir. Bu tek sayıyı gören bir okur, tahminin pahalı olduğu sonucuna varır ve çıkarımı ucuzlatmaya yönelir: toplu istek, önbellek, küçültme. **O yolun tavanı 0,0012’dir** — çıkarım tümüyle bedava olsaydı bile toplamın binde birinden azı silinirdi.

Görünmez kalan karar öbür yöndedir. Sıklığı her dönemden altı dönemde bire indirmek toplamın 0,8323’ünü siler ve karşılığında 0,0000 isabet ödenir. Tek toplam bu kararı gizler, çünkü toplamda eğitim ile çıkarımı birbirinden ayıran hiçbir işaret yoktur; eğitim payı 0,9926 ile 0,9988 arasındadır ve hangi sıklıkta olunduğu toplamdan okunamaz. İki kalem ayrı sayıldığında karar tek satırdır. Kazanç başına maliyet sütunu aynı şeyi bir kez daha söyler: beş kurulumun beşinde tanımsız, çünkü bölen sıfırdır. Bir maliyet kaleminin gerekçesi ancak bir kazançla birlikte yazılabilir; kazancı gösterilmeyen harcama ölçülmemiş sayılır.

Son süpürme kararın hacme bağlı olduğunu gösterir. Dönem başına 200 istekte çıkarım hiçbir eğitim kalemini geçmez; 50.000 istekte yalnız en seyrek sıklığı geçer; 200.000 istekte dördünü birden geçer. Kesişme noktası sıklık 6 için dönem başına 27.000, sıklık 1 için 162.000 istektir. Bu, “eğitim her zaman baskındır” gibi bir sonucun yazılamayacağı anlamına gelir: baskın kalem hacmin hangi yanında durulduğuna bağlıdır ve tek toplam o yanı da göstermez.

İzlemenin kendi kalemi bu tablonun en küçük satırıdır. Üç göstergeyi altı dönem boyunca hesaplamak en çok 1200 puan hesabıdır ve çıkarımda üretilmiş tahminler yeniden kullanıldığında sıfıra iner. Ama izlemenin tetiklediği iş küçük değildir: ateşleyen tek bir uyarının başlattığı yeniden eğitim 162.000’dir. İzlemenin bedeli göstergenin kendisinde değil, göstergeye verilen yanıttadır.

Özet

• İş birimi bir puan hesabıdır ve sayaç puan işlevinin içindedir; eğitim ile çıkarım aynı birimle aynı tabloya girer. Bir dönemlik çıkarım 200, ilk eğitim 216.000, altı dönemlik pencereyle bir yeniden eğitim 162.000 puan hesabıdır.
• Sıklık süpürmesinde çıkarım kalemi 1200’de sabit kalır, eğitim kalemi 162.000’den 972.000’e çıkar ve eğitim payı 0,9926’dan 0,9988’e yükselir.
• 2026-12 isabeti beş kurulumun beşinde de 0,9800’dür. Dönem adımı 0,0050 olduğuna göre kazanılan isabet gerçekten 0,0000’dır ve kazanç başına maliyet tanımsızdır.
• Toplamdan okunan tahmin başına maliyet 811,00, çıkarımdan okunan 1,00‘dir. Çıkarımı bedavaya indirmek toplamın 0,0012’sini, sıklığı seyreltmek 0,8323’ünü siler; ikincisi 0,0000 isabete mal olur ve tek toplamda görünmez.
• Kesişme noktası dönem başına 27.000 ile 162.000 istek arasındadır; hangi kalemin baskın olduğu hacme bağlıdır. İzlemenin kendi kalemi en çok 1200’dür, tetiklediği yeniden eğitim 162.000.

Sonraki Adım

İki kalem ayrıldı ve ikisinin de karşılığı yazıldı: yeniden eğitim 0,0000 isabet kazandırıyor, çıkarım ise dönem başına 200 istek karşılığında modelin bütün değerini üretiyor. Bu tabloda eksik olan tek sütun sonun sütunudur. Yeniden eğitim seyreltilebilir, çıkarım ucuzlatılabilir, kayıt kısaltılabilir; ama bir modelin ne zaman biteceği hiçbir yerde yazılı değildir. Sonraki ders emekliye ayırma kararının ölçüsünü kurar ve modeli kaldırmanın geriye dönük ne bıraktığını sayar: kaldırıldığında kaç dönemin kararı açıklanamaz hâle geliyor.