Süreç Nesnesi

Önceki ders döngünün turlarını inceledi. Turların içinde çalışan program, dış dünyayla yalnızca dosya ve ağ üzerinden değil, kendisini başlatan ortamla da konuşur: hangi argümanlarla çağrıldı, hangi ortam değişkenlerini devraldı, çıktısı nereye bağlı ve sonlandığında çağırana ne bildirecek?

Bu bilgilerin tamamı tek bir genel nesnede toplanır. Kabuk Programlama kursunda bir betiğin $1, $? ve $HOME ile yaptığı şeylerin karşılığı burada bu nesnenin alanlarıdır.

Argümanlar ve Ortam

process.argv, sürecin başlatıldığı komut satırını bir dizgi dizisi olarak taşır. Dizinin ilk iki öğesi sabittir: çalıştırılabilir dosyanın yolu ve çalıştırılan ana modülün yolu. Kullanıcının yazdığı argümanlar üçüncü öğeden başlar.

// surec.mjs
console.log('argv[0] son parca:', process.argv[0].split('/').pop());
console.log('argv[1] son parca:', process.argv[1].split('/').pop());
console.log('kalan argumanlar :', process.argv.slice(2));
console.log('platform         :', process.platform);
console.log('calisma dizini   :', process.cwd().split('/').pop());
console.log('OLCUM_DIZINI     :', process.env.OLCUM_DIZINI ?? '(tanimsiz)');

node surec.mjs --dugum kenar-01 --bicim ozet

argv[0] son parca: node
argv[1] son parca: surec.mjs
kalan argumanlar : [ '--dugum', 'kenar-01', '--bicim', 'ozet' ]
platform         : darwin
calisma dizini   : lab
OLCUM_DIZINI     : (tanimsiz)

İlk iki satırdaki tam yollar makineye göre değişir; bu yüzden örnekte yalnızca son parçaları yazdırılıyor. platform alanı çalıştığınız işletim sistemine göre farklı bir değer verir; calisma dizini ise komutu hangi dizinden çağırdığınıza bağlıdır. Yolları sabitlemenin doğru yolu bir sonraki konuda ele alınacak.

Ortam değişkenleri process.env üzerinden okunur. Bu nesnenin bütün değerleri dizgidir; sayı bekliyorsanız dönüştürmek ve doğrulamak size düşer.

OLCUM_DIZINI=/veri/olcum node surec.mjs

argv[0] son parca: node
argv[1] son parca: surec.mjs
kalan argumanlar : []
platform         : darwin
calisma dizini   : lab
OLCUM_DIZINI     : /veri/olcum

Değişkenin komuttan önce yazılması, onu yalnızca o çağrı için tanımlar; kabuk oturumu etkilenmez. Bu, Kabuk Programlama kursunda kurulan ortam devri kuralının aynısıdır.

Standart Akışların Nesne Karşılığı

Kabuk Programlama kursunda üç standart akış birer numarayla anılmıştı: 0 girdi, 1 çıktı, 2 hata. Çalışma zamanı bu üç tanıtıcıyı birer nesne olarak sunar: process.stdin, process.stdout ve process.stderr. Bunlar sıradan nesneler değil, ilerleyen derslerde ayrıntılandırılacak akış nesneleridir; şimdilik write yöntemleri yeterlidir.

Akış ayrımı kuralı burada da geçerlidir: verinin kendisi standart çıktıya, veriyle ilgili her açıklama standart hataya yazılır. Aşağıdaki araç ölçüm dosyasını okuyup sekmeyle ayrılmış iki sütun yazar; sayaç ve hata iletileri ikinci akışa gider.

// akis-ayrimi.mjs
import { readFileSync } from 'node:fs';

const dosya = process.argv[2] ?? 'olcumler.ndjson';

let metin;
try {
  metin = readFileSync(dosya, 'utf8');
} catch (hata) {
  process.stderr.write(`hata: ${dosya} okunamadi (${hata.code})\n`);
  process.exitCode = 66;                    // veri girdisi yok
  metin = '';
}

let sayac = 0;
for (const satir of metin.split('\n')) {
  if (satir.trim() === '') continue;
  const { dugum, deger } = JSON.parse(satir);
  process.stdout.write(`${dugum}\t${deger}\n`);
  sayac += 1;
}

process.stderr.write(`${sayac} kayit islendi\n`);

process.on('exit', (kod) => {
  process.stderr.write(`surec ${kod} koduyla sonlaniyor\n`);
});

Yalnızca veriyi görmek için ikinci akış ıskartaya çıkarılır:

node akis-ayrimi.mjs 2>/dev/null | head -3

kenar-01	21.4
kenar-01	48
kenar-02	19.8

Yalnızca tanı iletilerini görmek için birinci akış:

node akis-ayrimi.mjs 1>/dev/null

12 kayit islendi
surec 0 koduyla sonlaniyor

Bu ayrım, aracın bir boru hattına takılabilmesinin ön koşuludur. Sayaç satırı standart çıktıya yazılsaydı, çıktıyı okuyan bir sonraki komut onu veri satırı sanardı.

console.log çağrısı standart çıktıya, console.error standart hataya yazar. Bunlar write üzerine kurulmuş kolaylık fonksiyonlarıdır; nesneleri okunabilir biçimde düzenlemeleri yararlıdır, ancak çıktısı başka bir programa girdi olacak yerlerde biçimi doğrudan denetlemek için write yeğlenir.

Çıkış Kodu

Bir sürecin çağırana bildirdiği tek sayısal sonuç çıkış kodudur. Kabuk Programlama kursundaki kural burada da geçerlidir: sıfır başarı, sıfırdan farklı her değer bir başarısızlık türüdür.

Kodu belirlemenin iki yolu vardır ve aralarındaki fark önemlidir.

// cikis-sert.mjs
setTimeout(() => console.log('bekleyen is'), 0);
console.log('cikis oncesi');
process.exit(3);

node cikis-sert.mjs; echo "cikis kodu: $?"

cikis oncesi
cikis kodu: 3

// cikis-yumusak.mjs
setTimeout(() => console.log('bekleyen is'), 0);
console.log('cikis oncesi');
process.exitCode = 3;

node cikis-yumusak.mjs; echo "cikis kodu: $?"

cikis oncesi
bekleyen is
cikis kodu: 3

process.exit, olay döngüsünü o anda durdurur; kuyrukta bekleyen geri çağrılar çalışmaz. Yukarıdaki ilk çıktıda bekleyen is satırının olmaması bunun sonucudur. Aynı kesme, henüz aktarılmamış çıktı için de geçerli olabilir: çıktısı bir dosyaya veya boruya bağlı bir süreçte yazma işlemi eşzamansız yürütülebilir ve sert çıkış onu yarıda bırakabilir.

process.exitCode alanına yazmak ise yalnızca sonucu kaydeder. Döngü işini bitirip doğal olarak boşaldığında süreç bu kodla sonlanır. Bekleyen yazma, kapanmakta olan bağlantı ve süren dosya işlemi tamamlanır.

Kural: sert çıkış yalnızca sürecin durumunun bozulduğuna karar verildiğinde kullanılır. Olağan hata yollarında kod alana yazılır ve süreç kendiliğinden biter.

Yukarıdaki araç bu kuralı izler. Dosya bulunamadığında sürece 66 kodu verilir, ama süreç kesilmez; sayaç satırı ve çıkış kancası yine çalışır:

node akis-ayrimi.mjs yok.ndjson; echo "cikis kodu: $?"

hata: yok.ndjson okunamadi (ENOENT)
0 kayit islendi
surec 66 koduyla sonlaniyor
cikis kodu: 66

Çıkış Kancası

process.on('exit', ...) ile kurulan geri çağrı, süreç sonlanmadan hemen önce çalışır ve çıkış kodunu argüman olarak alır. Yukarıdaki her iki çalıştırmada son satırı yazan budur.

Bu kancanın tek katı kuralı vardır: içinde eşzamansız iş başlatılamaz. Süreç kapanmak üzeredir; kancadan sonra olay döngüsüne dönülmez, bu yüzden kancada kurulan bir zamanlayıcı veya dosya yazımı hiçbir zaman çalışmaz. Kanca yalnızca eşzamanlı, kısa işler içindir — bir sayaç yazmak, bir kilidi eşzamanlı olarak kaldırmak gibi.

Gerçek temizlik işleri, kapanma sinyali alındığında yapılır; sinyaller ve zarif kapanma Süreç Yönetimi ve Sağlamlık dersinin konusudur.

Sürecin kendini tanıtan iki alanı daha vardır. process.pid, işletim sisteminin sürece verdiği kimliktir ve her çalıştırmada farklıdır; kütük satırlarında birden çok süreci ayırt etmek için kullanılır. process.uptime(), sürecin başlamasından bu yana geçen saniyeyi verir ve sağlık uçlarında yaş bilgisi olarak yazılır.

Özet

• process.argv dizisinin ilk iki öğesi çalıştırılabilir dosya ve ana modül yoludur; kullanıcı argümanları üçüncü öğeden başlar.
• process.env değerleri her zaman dizgidir; sayısal veya mantıksal yorum, okuyan kodun sorumluluğundadır.
• Üç standart akış birer nesne olarak sunulur; veri standart çıktıya, tanı iletisi standart hataya yazıldığında araç bir boru hattına takılabilir hâle gelir.
• process.exit döngüyü o anda keser ve bekleyen işleri düşürür; process.exitCode yalnızca sonucu kaydeder ve sürecin doğal olarak bitmesine izin verir.
• exit kancası yalnızca eşzamanlı iş için uygundur; kancadan sonra olay döngüsüne dönülmediğinden eşzamansız temizlik burada yapılamaz.

Sonraki Adım

Bu derste dosya adı olcumler.ndjson biçiminde, çalışma dizinine göre verildi; program başka bir dizinden çağrıldığında dosyayı bulamaz. Sonraki ders bu bağımlılığı ortadan kaldıran düzeneği ele alır: bir ad yazıldığında çalışma zamanının hangi dosyayı yükleyeceğine hangi kurallarla karar verdiğini — yerleşik modül, dosya yolu ve paket adı arasındaki ayrımı — inceler.