Küçük Fonksiyonlar ve Sınıflar

Yorumları ada çevirirken tek bir fonksiyon dört parçaya bölünmüştü ve bölme yerlerini yorumların durduğu yerler belirlemişti. Bu rastlantısal bir ölçüttür: yorum yazma alışkanlığı kişiden kişiye değişir. Bölmenin ölçütü nedir? Satır sayısı akla gelen ilk cevaptır, ama iki satırlık bir fonksiyon da bölünmesi gereken bir şey içerebilir.

Bu ders ölçütü satır sayısından çıkarıp tek soyutlama düzeyi kuralına bağlar. Kural şudur: bir fonksiyonun gövdesi tek bir soyutlama düzeyinin sözcükleriyle konuşmalıdır. Sözcüklerin düzeyleri sayılabildiği için kural da sayılabilir.

Kitaplığın Üç Düzeyi

Ücretlendirme kitaplığında üç ayrı sözcük dağarcığı var ve bunlar birbirinden bağımsız değişir.

• Ölçü düzeyi: gönderinin fiziksel ölçüleri ve bunlardan türetilen ağırlık. Sözcükleri enCm, boyCm, yukseklikCm, agirlikKg, HACIMSEL_BOLEN. Taşıyıcı hacimsel böleni değiştirdiğinde yalnız bu düzey değişir.
• Ücret politikası düzeyi: kademeler, bölge katsayıları, indirim ve asgari ücret. Sözcükleri AGIRLIK_KADEMELERI, ustSinirKg, kiloBasiUcret, BOLGE_KATSAYILARI, SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI, ASGARI_UCRET. Tarife görüşmesi bu düzeyi değiştirir.
• Sunum düzeyi: sonucun metne dönüşmesi. Sözcükleri padEnd, toFixed, PARA_BIRIMI. Raporun biçimi değiştiğinde yalnız bu düzey değişir.

Bir gövdede kaç düzeyin sözcüğü geçtiği sayılabilir. İki sayı kullanılacak: düzey sayısı (gövdede sözcüğü geçen düzeylerin adedi) ve açıklık (en yüksek düzey ile en düşük düzey arasındaki basamak farkı). Tek soyutlama düzeyi kuralı, düzey sayısının bir olmasını ister.

Her İşi Yapan Sürüm

İlk sürüm ücret satırını tek fonksiyonda üretir. Yanına, ölçütün satır sayısı olmadığını göstermek için iki satırlık ikinci bir fonksiyon konuldu.

mkdir -p buyuk bolunmus sinif

// buyuk/ucret.mjs — ucret satiri uretimi tek fonksiyonda
const HACIMSEL_BOLEN = 3000;
const ASGARI_UCRET = 52;
const SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI = 0.15;
const PARA_BIRIMI = "TL";
const BOLGE_KATSAYILARI = { 1: 1, 2: 1.35, 3: 1.8 };
const AGIRLIK_KADEMELERI = [
  { ustSinirKg: 1, kiloBasiUcret: 38 },
  { ustSinirKg: 5, kiloBasiUcret: 26 },
  { ustSinirKg: 10, kiloBasiUcret: 21 },
  { ustSinirKg: 30, kiloBasiUcret: 17 },
];

export function kisaOzet(gonderi) {
  const kg = Math.max(gonderi.agirlikKg, (gonderi.enCm * gonderi.boyCm * gonderi.yukseklikCm) / HACIMSEL_BOLEN);
  return `${AGIRLIK_KADEMELERI.find((k) => kg <= k.ustSinirKg).kiloBasiUcret.toFixed(2)} ${PARA_BIRIMI}/kg`;
}

export function ucretSatiriUret(gonderi, bolgeKodu) {
  const hacimsel = (gonderi.enCm * gonderi.boyCm * gonderi.yukseklikCm) / HACIMSEL_BOLEN;
  const agirlikKg = Math.max(gonderi.agirlikKg, hacimsel);
  const kademe = AGIRLIK_KADEMELERI.find((k) => agirlikKg <= k.ustSinirKg);
  const ham = kademe.kiloBasiUcret * agirlikKg * BOLGE_KATSAYILARI[bolgeKodu];
  const ucret = Math.max(ham * (1 - SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI), ASGARI_UCRET);
  return `${gonderi.kod.padEnd(8)} ${agirlikKg.toFixed(2)} kg ${ucret.toFixed(2)} ${PARA_BIRIMI}`;
}

Düzey Ölçer

Çözümleyici kaynağı fonksiyon ve sınıf bloklarına ayırır, her gövdedeki adları toplar ve düzey sözlüğüyle eşleştirir. Bir fonksiyonun parametreleri ve yerel değişkenleri sayılmaz: bunlar fonksiyonun kendi sözcükleridir, üst düzeyle arasındaki bağdır. Sayılan şey, gövdenin kendi dışından uzandığı adlardır — modül sabitleri, okuduğu alan adları ve çağırdığı yerleşik işlemler.

// duzey-olcer.mjs — her fonksiyonun ve sinifin kac soyutlama duzeyinin sozcugunu tasidigi
import { readFileSync } from "node:fs";

// Kitapligin uc soyutlama duzeyi ve her duzeyin sozcukleri.
const DUZEYLER = [
  ["olcu", ["enCm", "boyCm", "yukseklikCm", "agirlikKg", "HACIMSEL_BOLEN"]],
  ["ucret", ["AGIRLIK_KADEMELERI", "ustSinirKg", "kiloBasiUcret", "BOLGE_KATSAYILARI",
             "SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI", "ASGARI_UCRET"]],
  ["sunum", ["padEnd", "toFixed", "PARA_BIRIMI"]],
];
const ANAHTAR = new Set(["if", "for", "while", "switch", "catch", "return", "function"]);
const derinlikFarki = (s) => (s.match(/{/g) ?? []).length - (s.match(/}/g) ?? []).length;

// Bir baslangic oruntusunden kapanan suslu paranteze kadar suren bloklari ayirir.
function bloklar(satirlar, oruntu) {
  const cikti = [];
  let acik = null, derinlik = 0;
  satirlar.forEach((satir, i) => {
    if (acik === null) {
      const m = satir.match(oruntu);
      if (!m || ANAHTAR.has(m[1])) return;
      [acik, derinlik] = [{ ad: m[1], imza: m[2] ?? "", bas: i, govde: [] }, 0];
    } else acik.govde.push(satir);
    derinlik += derinlikFarki(satir);
    if (derinlik === 0) { cikti.push({ ...acik, son: i }); acik = null; }
  });
  return cikti;
}

// Parametreler ve yerel degiskenler fonksiyonun kendi sozcukleridir; sayilmaz.
function duzeyler(imza, govde) {
  const kendi = new Set([...imza.matchAll(/\w+/g), ...govde.matchAll(/(?:const|let)\s+(\w+)/g)]
    .map((m) => m[1] ?? m[0]));
  const adlar = new Set([...govde.matchAll(/\w+/g)].map((m) => m[0]).filter((a) => !kendi.has(a)));
  return DUZEYLER.map(([d], i) => [d, i]).filter(([, i]) => DUZEYLER[i][1].some((s) => adlar.has(s)));
}

const yaz = (ad, ek, bulunan) => {
  const i = bulunan.map(([, n]) => n);
  const aciklik = i.length ? Math.max(...i) - Math.min(...i) : 0;
  console.log(`  ${ad.padEnd(26)}${ek}  duzey=${bulunan.length} aciklik=${aciklik}` +
    `  [${bulunan.map(([d]) => d).join(", ") || "yalniz cagri"}]`);
};

for (const dosya of process.argv.slice(2)) {
  const satirlar = readFileSync(dosya, "utf8").split("\n");
  const siniflar = bloklar(satirlar, /^\s*(?:export\s+)?class\s+(\w+)/);
  console.log(dosya);
  for (const s of [...siniflar, null]) {
    const kapsam = (f) => (s ? f.bas > s.bas && f.son <= s.son
                             : siniflar.every((k) => f.bas < k.bas || f.son > k.son));
    const uyeler = bloklar(satirlar, /^\s*(?:export\s+)?(?:function\s+)?(\w+)\s*\(([^)]*)\)\s*{/)
      .filter(kapsam);
    const hepsi = new Map();
    for (const f of uyeler) {
      const bulunan = duzeyler(f.imza, f.govde.join("\n"));
      for (const [d, i] of bulunan) hepsi.set(d, i);
      yaz((s ? `${s.ad}.` : "") + f.ad, `satir=${String(f.govde.length - 1).padEnd(2)}`, bulunan);
    }
    if (s) yaz(`= ${s.ad}`, `uye=${String(uyeler.length).padEnd(4)}`, [...hepsi]);
  }
}

Bölünmüş Sürüm

İkinci sürüm aynı aritmetiği yapar. Her fonksiyon tek düzeyin sözcükleriyle konuşur; en üstteki fonksiyon hiçbir düzeyin sözcüğüne dokunmaz, yalnız çağırır.

// bolunmus/ucret.mjs — ayni hesap, her fonksiyon tek duzeyde
const HACIMSEL_BOLEN = 3000;
const ASGARI_UCRET = 52;
const SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI = 0.15;
const PARA_BIRIMI = "TL";
const BOLGE_KATSAYILARI = { 1: 1, 2: 1.35, 3: 1.8 };
const AGIRLIK_KADEMELERI = [
  { ustSinirKg: 1, kiloBasiUcret: 38 },
  { ustSinirKg: 5, kiloBasiUcret: 26 },
  { ustSinirKg: 10, kiloBasiUcret: 21 },
  { ustSinirKg: 30, kiloBasiUcret: 17 },
];

function ucretlendirilenAgirlikKg(gonderi) {
  const hacimsel = (gonderi.enCm * gonderi.boyCm * gonderi.yukseklikCm) / HACIMSEL_BOLEN;
  return Math.max(gonderi.agirlikKg, hacimsel);
}

function kademeUcreti(agirlikKg) {
  const kademe = AGIRLIK_KADEMELERI.find((k) => agirlikKg <= k.ustSinirKg);
  return kademe.kiloBasiUcret * agirlikKg;
}

function bolgeliUcret(ucret, bolgeKodu) {
  return ucret * BOLGE_KATSAYILARI[bolgeKodu];
}

function indirimliUcret(ucret) {
  return Math.max(ucret * (1 - SOZLESMELI_MUSTERI_INDIRIMI), ASGARI_UCRET);
}

function ucretSatiri(gonderiKodu, agirlikKg, ucret) {
  return `${gonderiKodu.padEnd(8)} ${agirlikKg.toFixed(2)} kg ${ucret.toFixed(2)} ${PARA_BIRIMI}`;
}

export function ucretSatiriUret(gonderi, bolgeKodu) {
  const agirlik = ucretlendirilenAgirlikKg(gonderi);
  const ucret = indirimliUcret(bolgeliUcret(kademeUcreti(agirlik), bolgeKodu));
  return ucretSatiri(gonderi.kod, agirlik, ucret);
}

İki sürümün aynı satırı ürettiği doğrulanır.

// cagri.mjs — iki surumun ayni satiri urettigi dogrulanir
import { ucretSatiriUret as buyuk } from "./buyuk/ucret.mjs";
import { ucretSatiriUret as bolunmus } from "./bolunmus/ucret.mjs";

const gonderi = { kod: "GN-4172", agirlikKg: 2.4, enCm: 30, boyCm: 24, yukseklikCm: 18 };
console.log(buyuk(gonderi, 2));
console.log(bolunmus(gonderi, 2));

GN-4172  4.32 kg 128.89 TL
GN-4172  4.32 kg 128.89 TL

Ölçüm

node duzey-olcer.mjs buyuk/ucret.mjs bolunmus/ucret.mjs

buyuk/ucret.mjs
  kisaOzet                  satir=2   duzey=3 aciklik=2  [olcu, ucret, sunum]
  ucretSatiriUret           satir=6   duzey=3 aciklik=2  [olcu, ucret, sunum]
bolunmus/ucret.mjs
  ucretlendirilenAgirlikKg  satir=2   duzey=1 aciklik=0  [olcu]
  kademeUcreti              satir=2   duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  bolgeliUcret              satir=1   duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  indirimliUcret            satir=1   duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  ucretSatiri               satir=1   duzey=1 aciklik=0  [sunum]
  ucretSatiriUret           satir=3   duzey=0 aciklik=0  [yalniz cagri]

Tablo satır sayısı ile düzey sayısını yan yana koyuyor ve ikisinin bağımsız olduğunu gösteriyor. kisaOzet iki satırdır ve üç düzeyi birden taşır: hacimsel ağırlığı hesaplar, kademe seçer, biçimlendirir. Bölünmüş sürümdeki ucretSatiriUret üç satırdır ve hiçbir düzeyin sözcüğüne dokunmaz. Kısalık ölçüt olsaydı ilki kabul edilir, ikincisi ile arasında fark görülmezdi.

Bölünmüş sürümde altı fonksiyonun beşi tek düzeyde, biri sıfır düzeydedir. Sıfır, gövdenin yalnız çağrılardan oluştuğu anlamına gelir: en üstteki fonksiyon işin sırasını söyler, işin kendisini söylemez. Bir kişi ücretin nasıl hesaplandığını değil hangi adımlardan geçtiğini öğrenmek istiyorsa yalnız o üç satırı okur.

Bölme Nerede Durur

Ölçüt kendi durma koşulunu taşır. Düzey sayısı bire indiğinde ayıklanacak bir şey kalmaz; bir düzeyi ikiye bölmek yeni bir düzey üretmez, aynı düzeyde iki fonksiyon üretir ve çağrı sayısını arttırır. bolgeliUcret tek satırlıktır ve daha küçüğe bölünemez.

Ters yönde de bir sınır var. indirimliUcret iki işi yapıyor gibi görünür: indirimi uygular ve asgari ücrete çeker. Bunlar ayrılabilir, ama ikisi de ücret politikası düzeyindedir ve sıraları anlamlıdır — indirim asgari ücretten önce uygulanır, tersi farklı bir sonuç verir. Aynı düzeyde ve sırası bağlayıcı olan iki adım, ayrıldığında sıranın korunması çağıran tarafın sorumluluğuna geçer. Bölme kararı burada düzey sayısına değil, sıranın nerede korunacağına bakar.

Aynı Kural Sınıflarda

Sınıf, durumu paylaşan fonksiyonların bir araya getirilmiş hâlidir; ölçüt de aynı ölçütün toplamı olur. Bir sınıfın küçüklüğü yöntem sayısıyla değil, üyelerinin toplamda kaç düzeye yayıldığıyla ölçülür.

// sinif/tek.mjs — tek sinif, uc duzeyin durumunu birlikte tutuyor
const HACIMSEL_BOLEN = 3000;
const PARA_BIRIMI = "TL";
const AGIRLIK_KADEMELERI = [{ ustSinirKg: 1, kiloBasiUcret: 38 }, { ustSinirKg: 5, kiloBasiUcret: 26 },
  { ustSinirKg: 10, kiloBasiUcret: 21 }, { ustSinirKg: 30, kiloBasiUcret: 17 }];

export class GonderiUcreti {
  constructor(gonderi) {
    this.gonderi = gonderi;
  }
  agirlik() {
    const hacimsel = (this.gonderi.enCm * this.gonderi.boyCm * this.gonderi.yukseklikCm) / HACIMSEL_BOLEN;
    return Math.max(this.gonderi.agirlikKg, hacimsel);
  }
  ucret() {
    const kg = this.agirlik();
    return AGIRLIK_KADEMELERI.find((k) => kg <= k.ustSinirKg).kiloBasiUcret * kg;
  }
  satir() {
    return `${this.ucret().toFixed(2)} ${PARA_BIRIMI}`;
  }
}

Bu sınıfın her yöntemi tek düzeydedir; fonksiyon ölçütü hiçbir kusur görmez. Kusur toplamdadır: üç yöntem üç ayrı düzeye ait olduğu için sınıfın üç ayrı değişme nedeni vardır. Ayrılmış sürümde her birim tek düzeyde kalır.

// sinif/ayri.mjs — ayni is, her sinif tek duzeyde
const HACIMSEL_BOLEN = 3000;
const PARA_BIRIMI = "TL";
const AGIRLIK_KADEMELERI = [{ ustSinirKg: 1, kiloBasiUcret: 38 }, { ustSinirKg: 5, kiloBasiUcret: 26 },
  { ustSinirKg: 10, kiloBasiUcret: 21 }, { ustSinirKg: 30, kiloBasiUcret: 17 }];

export class Olcum {
  constructor(gonderi) {
    this.gonderi = gonderi;
  }
  ucretlendirilenKg() {
    const hacimsel = (this.gonderi.enCm * this.gonderi.boyCm * this.gonderi.yukseklikCm) / HACIMSEL_BOLEN;
    return Math.max(this.gonderi.agirlikKg, hacimsel);
  }
}

export class Tarife {
  kademeUcreti(kg) {
    return AGIRLIK_KADEMELERI.find((k) => kg <= k.ustSinirKg).kiloBasiUcret * kg;
  }
}

export function ucretSatiri(ucret) {
  return `${ucret.toFixed(2)} ${PARA_BIRIMI}`;
}

node duzey-olcer.mjs sinif/tek.mjs sinif/ayri.mjs

sinif/tek.mjs
  GonderiUcreti.constructor satir=1   duzey=0 aciklik=0  [yalniz cagri]
  GonderiUcreti.agirlik     satir=2   duzey=1 aciklik=0  [olcu]
  GonderiUcreti.ucret       satir=2   duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  GonderiUcreti.satir       satir=1   duzey=1 aciklik=0  [sunum]
  = GonderiUcreti           uye=4     duzey=3 aciklik=2  [olcu, ucret, sunum]
sinif/ayri.mjs
  Olcum.constructor         satir=1   duzey=0 aciklik=0  [yalniz cagri]
  Olcum.ucretlendirilenKg   satir=2   duzey=1 aciklik=0  [olcu]
  = Olcum                   uye=2     duzey=1 aciklik=0  [olcu]
  Tarife.kademeUcreti       satir=1   duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  = Tarife                  uye=1     duzey=1 aciklik=0  [ucret]
  ucretSatiri               satir=1   duzey=1 aciklik=0  [sunum]

= ile başlayan satırlar sınıfın toplamıdır. GonderiUcreti dört üyeyle üç düzeye yayılıyor; Olcum iki üyeyle bir düzeyde, Tarife bir üyeyle bir düzeyde. Üye sayısı küçüldüğü için değil, düzey sayısı bire indiği için küçüldüler. Dört yöntemi de ölçü düzeyinde olan bir sınıf, üç yöntemi üç düzeye yayılan bir sınıftan küçüktür.

Özet

• Bölmenin ölçütü satır sayısı değil, bir gövdenin kaç soyutlama düzeyinin sözcüğünü taşıdığıdır; ücretlendirme kitaplığının üç düzeyi ölçü, ücret politikası ve sunumdur.
• Ölçüm parametreleri ve yerel değişkenleri saymaz; sayılan şey gövdenin kendi dışından uzandığı adlardır.
• İki satırlık kisaOzet üç düzey taşıyor, üç satırlık ucretSatiriUret hiçbir düzeye dokunmuyor: kısalık ile düzey sayısı bağımsız ölçütlerdir.
• Bölünmüş sürümde altı fonksiyonun beşi tek düzeyde, biri yalnız çağrıdan oluşuyor; iki sürüm aynı satırı üretiyor.
• Düzey sayısı bire indiğinde bölme durur; aynı düzeydeki iki adımın sırası bağlayıcıysa ayırma kararı sıranın nerede korunacağına bakar.
• Sınıfın küçüklüğü yöntem sayısıyla değil üyelerinin toplam düzey sayısıyla ölçülür: üç düzeye yayılan dört üyeli sınıf, tek düzeyde kalan iki sınıfa bölündü.

Sonraki Adım

Bölünmüş sürümde her fonksiyon tek düzeyde konuşuyor, ama dosyanın kendisi hakkında henüz bir şey söylenmedi: satırların nerede biteceği, hangi bildirimlerin yan yana duracağı, girintinin ne kadar olacağı. Bunlar üslup tercihi sayılır ve tartışması genellikle zevke bağlanır. Oysa biçim kararının ölçülebilir bir sonucu vardır: aynı içerik değişikliği, farklı biçimlerde farklı sayıda fark satırı üretir. Sonraki ders tarife tablosunu iki ayrı biçimde yazıp aynı değişikliği ikisine de uygular ve diff çıktısındaki satır sayısını karşılaştırır.